Ferenc Szálasi

Ferenc Szálasi był zawodowym oficerem, który porzucił armię dla polityki i stworzył najradykalniejszy ruch skrajnej prawicy na Węgrzech – strzałokrzyżowców. Przez lata pozostawał na marginesie władzy, kilkakrotnie trafiał do aresztu i więzienia, a regent Miklós Horthy uważał go za człowieka niepoważnego. Władzę dał mu dopiero niemiecki zamach z 15–16 października 1944 roku, gdy Horthy próbował wyprowadzić kraj z wojny. Rządy Szálasiego trwały niespełna pół roku, ale przypadły na najczarniejszy okres w dziejach Węgier: oblężenie Budapesztu, marsze śmierci budapeszteńskich Żydów i masowe mordy nad Dunajem. W 1946 roku Trybunał Ludowy skazał go na śmierć.

Koszyce i armia

Urodził się 6 stycznia 1897 roku w Koszycach (węg. Kassa), wówczas w Królestwie Węgier, dziś na Słowacji. Ojciec był wojskowym, a wśród przodków rodziny byli Ormianie osiadli w Siedmiogrodzie (pradziad nosił podobno nazwisko Salossian), Niemcy, Słowacy i Rusini – co jest o tyle znaczące, że człowiek ten miał później głosić ideę węgierskiej misji dziejowej. Matka, grekokatoliczka, wychowała synów religijnie; Szálasi mieszkał z nią aż do 1944 roku.

Poszedł w ślady ojca. Uczył się w szkołach kadeckich, a w 1915 roku ukończył Terezjańską Akademię Wojskową w Wiener Neustadt i jako podporucznik trafił na front. W czasie I wojny światowej służył w armii austro-węgierskiej, głównie na froncie włoskim w pułku strzelców tyrolskich; spędził na linii frontu około trzech lat i otrzymał Order Korony Żelaznej III klasy.

Po rozpadzie monarchii, rewolucji jesieni 1918 roku i krótkich rządach Béli Kuna pozostał w wojsku odrodzonego Królestwa Węgier. W 1923 roku rozpoczął kurs oficerów sztabu generalnego w Akademii Ludovika, w 1924 roku awansował przed terminem na kapitana, a w 1925 roku wszedł do sztabu generalnego. Przełożeni cenili jego wiedzę i zdolności taktyczne, część kolegów uważała go jednak za pedanta i samotnika. W 1933 roku był majorem i szefem sztabu brygady w Budapeszcie.

Hungaryzm

Na początku lat trzydziestych dotąd apolityczny oficer zafascynował się polityką, zwłaszcza w okresie rządów Gyuli Gömbösa. Wypracował własną doktrynę, nazwaną później hungaryzmem: mieszankę skrajnego nacjonalizmu, rewizjonizmu wobec traktatu w Trianon, antysemityzmu, mistycyzmu i haseł społecznych, w której Węgrzy mieli przewodzić narodom Kotliny Karpackiej. W 1933 roku rozesłał politykom broszurę „Plan budowy państwa węgierskiego” (A magyar állam felépítésének terve). Oficerom nie wolno było uprawiać polityki, więc sąd wojskowy ukarał go aresztem, a Szálasi musiał odejść ze sztabu generalnego.

1 marca 1935 roku odszedł z armii w stopniu majora i założył Partię Woli Narodowej. Władze rozwiązały ją w 1937 roku, podobnie jak następną organizację – Węgierską Partię Narodowosocjalistyczną. Ruch zyskiwał jednak zwolenników wśród robotników, drobnych urzędników, części oficerów i ubogiej ludności, którą ówczesny system wyborczy w dużej mierze odsuwał od głosowania. Konserwatywne elity widziały w Szálasim demagoga zagrażającego porządkowi, a Horthy po dwóch spotkaniach wyrażał się o nim z najwyższym lekceważeniem.

Więzienie i strzałokrzyżowcy

Po anszlusie Austrii w 1938 roku zwolennicy Szálasiego zradykalizowali się, a w kraju dochodziło do zamachów i zamieszek. Szálasi został aresztowany i w 1938 roku skazany na trzy lata więzienia. Za kratami jego pozycja tylko wzrosła: zjednoczone ugrupowania skrajnej prawicy uznały go za przywódcę, a w 1939 roku ruch przybrał nazwę Partia Strzałokrzyżowców – Ruch Hungarystów (Nyilaskeresztes Párt – Hungarista Mozgalom). Jego symbolem był krzyż o ramionach zakończonych grotami strzał.

W wyborach w maju 1939 roku strzałokrzyżowcy, mimo że ich przywódca siedział w więzieniu, zdobyli około 30 mandatów i stali się drugą siłą w parlamencie, daleko za rządzącą Partią Węgierskiego Życia. Premier Pál Teleki starał się odebrać im wyborców, m.in. drugą ustawą antyżydowską z maja 1939 roku, a zarazem ograniczał działalność ruchu policyjnymi środkami. Szálasi wyszedł na wolność we wrześniu 1940 roku dzięki amnestii ogłoszonej po drugim arbitrażu wiedeńskim, który przyznał Węgrom północny Siedmiogród.

Stosunek Niemiec do niego był długo chłodny. Hungaryzm stawiał węgierskie roszczenia terytorialne ponad interesami Rzeszy, a Szálasi odmówił, gdy Niemcy chcieli połączyć jego ruch z partią byłego premiera Béli Imrédyego i uczynić go zastępcą Imrédyego. Po wejściu Węgier do wojny ze ZSRR w czerwcu 1941 roku (zob. Węgry i Słowacja wypowiadają wojnę ZSRR) partia słabła i dzieliła się, a część jej działaczy, według relacji historyków, zaczęła wątpić w równowagę psychiczną przywódcy. Węgierski historyk Zoltán Paksy pisze o jego poważnym zaburzeniu nerwicowym, poczuciu wybrania przez Boga i narastającej utracie kontaktu z rzeczywistością. Prowadzony od 1940 roku dziennik Szálasiego był pełen coraz brutalniejszych wypowiedzi o Żydach.

Okupacja i zamach

19 marca 1944 roku Niemcy zajęli Węgry. Rząd Dömego Sztójaya przy współudziale węgierskiej żandarmerii i komanda Adolfa Eichmanna przeprowadził od maja do lipca deportacje około 437 tysięcy Żydów z prowincji, w zdecydowanej większości do Auschwitz-Birkenau. Szálasi nie należał do tego rządu, ale jego partia została zalegalizowana i mogła się rozbudowywać. Na początku lipca Horthy wstrzymał deportacje, a pod koniec sierpnia, po przejściu Rumunii na stronę aliantów, odwołał Sztójaya; Szálasi znów stał się przeciwnikiem władz.

Jesienią 1944 roku Armia Czerwona weszła na terytorium Węgier, a regent szukał wyjścia z wojny. Na początku października w Moskwie była już węgierska delegacja, która 11 października przyjęła wstępne warunki rozejmu. Niemcy wiedzieli o tych zabiegach i przygotowali kontrakcję; ich naturalnym sojusznikiem był Szálasi, który oddał się do dyspozycji ambasadora i pełnomocnika Rzeszy Edmunda Veesenmayera.

15 października 1944 roku Horthy ogłosił przez radio, że Węgry proszą o zawieszenie broni. Tego samego dnia komando Otto Skorzenego porwało jego syna Miklósa, a niemieckie oddziały i bojówki strzałokrzyżowców opanowały Budapeszt (zob. zamach strzałokrzyżowców). Pod presją, przy groźbie dla życia syna, Horthy 16 października podpisał dokument, w którym odwoływał proklamację, zrzekał się władzy i powierzał Szálasiemu tekę premiera. W pamiętnikach pisał później, że podpis wymuszony groźbą użycia broni nie mógł mieć mocy prawnej. Horthy’ego wywieziono do Niemiec.

„Przywódca Narodu”

Okrojony parlament – na posiedzeniu pojawiła się tylko część posłów – zatwierdził nowy porządek, a na początku listopada (według większości opracowań 4 listopada) Szálasi złożył w zamku w Budzie przysięgę przed Świętą Koroną jako „Przywódca Narodu” (Nemzetvezető), łącząc funkcje szefa rządu i głowy państwa. Formalnie Węgry pozostały królestwem. Rząd Jedności Narodowej, w którym połowę z szesnastu ministrów stanowili strzałokrzyżowcy, był całkowicie zależny od Niemiec. Veesenmayer opisywał później Szálasiego brytyjskiemu historykowi C. A. Macartneyowi jako błazna, który na przemian się puszył i płaszczył.

Nowa władza ogłosiła totalną mobilizację, wprowadziła sądy doraźne i powoływała do wojska nawet młodzież i starszych mężczyzn, choć na wschodzie trwały już przegrane dla Osi walki, m.in. pod Debreczynem. Do Rzeszy wywożono maszyny, bydło, tabor kolejowy i surowce. Szálasi ogłaszał zarazem projekty radykalnej przebudowy społeczeństwa według zasad hungaryzmu, które w warunkach wojny pozostały na papierze.

Budapeszteńscy Żydzi

Najtragiczniejszym skutkiem przejęcia władzy przez strzałokrzyżowców był los około 200 tysięcy Żydów, którzy jesienią 1944 roku wciąż żyli w Budapeszcie. W październiku wrócił do miasta Eichmann. Od 8 listopada rząd Szálasiego wydawał Niemcom Żydów do robót przymusowych przy umocnieniach na granicy z Rzeszą; ponieważ brakowało pociągów, gnano ich pieszo w kierunku Hegyeshalom, w zimnie i bez wyżywienia. W tych marszach śmierci uczestniczyło kilkadziesiąt tysięcy osób (szacunki wahają się zwykle od około 50 do ponad 70 tysięcy), a tysiące zmarły lub zostały zabite po drodze. Pod koniec listopada i w grudniu władze zamknęły większość pozostałych Żydów w getcie w VII dzielnicy, obok którego istniało tzw. getto międzynarodowe dla posiadaczy ochronnych paszportów państw neutralnych. Rząd Szálasiego, zależny od uznania tych państw, częściowo honorował dokumenty wystawiane m.in. przez szwedzkiego dyplomatę Raoula Wallenberga i szwajcarskiego konsula Carla Lutza.

W czasie oblężenia miasta bojówki strzałokrzyżowców mordowały Żydów, często prowadząc ich nad brzeg Dunaju i rozstrzeliwując nad wodą; ofiarami padali też dezerterzy, osoby ukrywające Żydów i ludzie, których mordowano dla rabunku. Liczbę zabitych w Budapeszcie przez strzałokrzyżowców historycy szacują najczęściej na 10–15 tysięcy, a według niektórych badaczy, w tym Krisztiána Ungváryego, była wyższa. Szálasi przebywał wtedy poza stolicą i nie wydawał bezpośrednich rozkazów zabójstw, ale historycy podkreślają, że jego autorytet w ruchu był na tyle duży, iż mógł je powstrzymać. W grudniu 1944 roku, według przytaczanych relacji, odrzucił ofertę pomocy Międzynarodowego Czerwonego Krzyża, ponieważ miała ona objąć także mieszkańców getta.

Ucieczka, proces i egzekucja

Gdy wojska radzieckie i rumuńskie zbliżały się do Budapesztu, Szálasi wraz z rządem przeniósł się na zachód kraju, w rejon Szombathely i Kőszegu; według najczęściej podawanej daty opuścił stolicę 9 grudnia 1944 roku. Budapeszt bronił się do 13 lutego 1945 roku. Pod koniec marca 1945 roku Szálasi uciekł do Austrii, a następnie do Bawarii; na zachód wywieziono też Świętą Koronę, którą straż koronna przekazała później Amerykanom. 29 kwietnia ożenił się ze swoją wieloletnią partnerką Gizellą Lutz. 6 maja 1945 roku w Mattsee pod Salzburgiem zatrzymali go Amerykanie, a rząd na uchodźstwie przestał istnieć 7 maja.

Na początku października 1945 roku Amerykanie wydali go Węgrom. Proces przed Trybunałem Ludowym w Budapeszcie toczył się w lutym 1946 roku; Szálasi przedstawiał się jako idealista działający z boskiego posłannictwa i nie okazał skruchy. Został skazany na śmierć za zbrodnie wojenne i zdradę stanu. 12 marca 1946 roku powieszono go w Budapeszcie razem z byłymi ministrami Gáborem Vajną i Károlyem Beregfym oraz ideologiem partii Józsefem Gerą. Przed egzekucją przyjął ostatnie sakramenty.

Miejsce w historii wojny

Szálasi nie był twórcą Zagłady węgierskich Żydów – największe deportacje z prowincji przeprowadzono wiosną i latem 1944 roku przed jego dojściem do władzy. Jego rządy dodały jednak do niej ostatni, szczególnie okrutny rozdział: marsze śmierci, getto i mordy w samym Budapeszcie. Był przy tym przykładem przywódcy, którego władza w całości opierała się na niemieckiej sile: Niemcy, którzy długo go lekceważyli, sięgnęli po niego dopiero wtedy, gdy potrzebowali kogoś, kto utrzyma Węgry w wojnie do końca. Ceną tej decyzji była ruina Budapesztu i dziesiątki tysięcy ofiar. Partia Strzałokrzyżowców została po wojnie zakazana, a jej symbol jest na Węgrzech prawnie zabroniony.