Henry Maitland Wilson

Henry Maitland Wilson, zwany „Jumbo” z powodu potężnej postury, był jednym z tych brytyjskich generałów, którzy przez całą drugą wojnę światową służyli z dala od kraju. Spędził osiem lat poza Anglią, od Egiptu w 1939 roku po Waszyngton w 1947 roku. Jako dowódca wojsk brytyjskich w Egipcie przygotowywał w 1940 roku uderzenie, które rozbiło włoską armię w Libii. Wiosną 1941 roku dowodził korpusem brytyjskim, australijskim i nowozelandzkim wysłanym na pomoc Grecji i przeprowadził jego ewakuację, a kilka tygodni później zajął Syrię i Liban, bronione przez wojska Vichy. Potem dowodził w Persji i Iraku, na Bliskim Wschodzie i jako naczelny dowódca aliantów w basenie Morza Śródziemnego, a na koniec reprezentował brytyjskich szefów sztabów w Waszyngtonie. Nie był wielkim wodzem pola bitwy, ale Winston Churchill ufał mu jak mało któremu ze swoich generałów i powierzał mu dowództwa, na których bardziej od błyskotliwości liczyły się rozwaga, cierpliwość i umiejętność godzenia sojuszników.

Młodość i wojna burska

Urodził się 5 września 1881 roku w Londynie jako najstarszy syn Arthura Maitlanda Wilsona, oficera i właściciela majątku Stowlangtoft Hall w hrabstwie Suffolk, i Harriet z domu Kingscote. Polska Wikipedia podaje jako miejsce urodzenia samo Stowlangtoft, z którym rodzina była związana, angielskie i niemieckie biogramy – Londyn. Uczył się w Eton College, a następnie w kolegium wojskowym w Sandhurst. 10 marca 1900 roku otrzymał patent podporucznika w Rifle Brigade, pułku strzelców, z którym związał całą karierę.

Służbę zaczął od wojny. Z 2 batalionem swojego pułku walczył w Afryce Południowej w drugiej wojnie burskiej, a po jej zakończeniu w 1902 roku popłynął z batalionem do Egiptu, który poznał wtedy po raz pierwszy. W 1907 roku batalion przeniesiono do Indii. W 1908 roku Wilson awansował na kapitana i służył w Anglii i Irlandii, a w 1911 roku został adiutantem korpusu szkolenia oficerów na Uniwersytecie Oksfordzkim. W 1914 roku ożenił się z Hester Wykeham; ich syn Patrick służył w czasie drugiej wojny światowej przy ojcu jako oficer wywiadu.

Pierwsza wojna światowa

Po wybuchu wojny Wilson został w październiku 1914 roku majorem brygady, czyli szefem sztabu, 48 Brygady Piechoty, a w grudniu 1915 roku wyjechał do Francji. Na froncie zachodnim był oficerem sztabowym 41 Dywizji w bitwie nad Sommą i XIX Korpusu pod Passchendaele. W październiku 1917 roku został szefem sztabu Dywizji Nowozelandzkiej w stopniu podpułkownika. W 1941 roku Nowozelandczycy znów znaleźli się pod jego rozkazami, w Grecji. Za wojnę dostał Order Wybitnej Służby i trzykrotnie wymieniano go w rozkazach.

Między wojnami

Po wojnie Wilson ukończył pierwszy powojenny kurs w Akademii Sztabu w Camberley, potem dowodził kompanią podchorążych w Sandhurst i służył w batalionach swojego pułku. W 1927 roku objął 1 batalion Rifle Brigade na pograniczu północno-zachodnim Indii. Od 1930 roku wykładał w Camberley. Zajmował się współdziałaniem piechoty zmotoryzowanej z bronią pancerną. W 1934 roku objął 6 Brygadę Piechoty. W 1935 roku awansował na generała majora, a w 1937 roku objął 2 Dywizję w Aldershot.

Egipt (1939–1940)

15 czerwca 1939 roku, w czasie narastającego kryzysu wokół Gdańska, Wilson został w stopniu generała porucznika dowódcą wojsk brytyjskich w Egipcie. Miał do dyspozycji tworzoną właśnie dywizję pancerną, późniejszą 7 Dywizję Pancerną, i osiem batalionów piechoty. Skupił je w umocnionym obozie pod Marsa Matruh, około 160 kilometrów od granicy libijskiej, i prowadził z rządem egipskim rozmowy o wykonaniu układu z 1936 roku, który zobowiązywał Egipt do współpracy z Brytyjczykami na wypadek wojny. Gdy latem 1939 roku naczelnym dowódcą na Bliskim Wschodzie został gen. Archibald Wavell, Wilson stał się jego podwładnym, odpowiedzialnym za obronę samego Egiptu. Siłami w Marsa Matruh dowodził od jesieni 1939 roku gen. Richard O’Connor, którego sztab przekształcono w czerwcu 1940 roku w Siły Pustyni Zachodniej.

Gdy Wavell wyjechał w sierpniu 1940 roku na rozmowy do Londynu, Wilson zastępował go w Kairze i to on musiał zatwierdzić decyzje w kampanii w Somali Brytyjskim, po bitwie pod Tug Argan i ewakuacji Berbery. Po wkroczeniu Włochów do Egiptu we wrześniu Wavell polecił mu przygotować krótkie uderzenie na włoskie obozy pod Sidi Barrani. Z tego planu wyrosła operacja „Compass”, rozpoczęta 9 grudnia 1940 roku. Wykonywał ją O’Connor, ale Wilson, jako jego przełożony, odpowiadał za planowanie i zaopatrzenie. Churchill w przemówieniu radiowym nazwał go wtedy generałem, który „faktycznie dowodzi Armią Nilu” i który uchodzi za „jednego z naszych najlepszych taktyków”. W lutym 1941 roku, po zdobyciu Cyrenajki, Wilson został jej gubernatorem wojskowym, a dowództwo w Egipcie oddał O’Connorowi.

Grecja (1941)

Gdy Brytyjczycy postanowili pomóc Grecji przed niemiecką napaścią, Wavell wybrał Wilsona na dowódcę korpusu ekspedycyjnego, a na naradzie w pałacu Tatoi 22 lutego 1941 roku Grecy przyjęli tę nominację z zadowoleniem. W Cyrenajce zastąpił go gen. Philip Neame. Wilson przyleciał do Aten 4 marca, akurat na trzy dni sporów z gen. Aleksandrosem Papagosem o to, gdzie bronić Grecji. W ich wyniku miał objąć dowództwo wszystkich wojsk brytyjskich i greckich na linii nad rzeką Aliakmon. Od 7 marca w Pireusie lądowały jego wojska: 1 Brygada Pancerna, dywizja nowozelandzka gen. Bernarda Freyberga i 6 Dywizja Australijska gen. Ivena Mackaya. Grecy, którzy nie chcieli drażnić Niemców, poprosili go o zachowanie incognito, więc przez miesiąc chodził w cywilnym ubraniu jako „pan Watt” i nie mógł się pokazać własnym żołnierzom. Dopiero 5 kwietnia mógł objąć dowództwo jawnie.

Następnego dnia Niemcy zaatakowali Jugosławię i Grecję, a ich dywizje pancerne, tak jak Wilson się obawiał, obeszły linię Aliakmonu od strony jugosłowiańskiego Bitola. Wilson cofał korpus etapami: na linię Olimp–Servia, a potem przez Tesalię do Termopil. 16 kwietnia Papagos sam zasugerował mu, by Brytyjczycy rozważyli opuszczenie Grecji, aby oszczędzić krajowi zniszczeń. Od nocy z 24 na 25 kwietnia Royal Navy zabierała żołnierzy z portów i plaż Attyki i Peloponezu. Wilson zamknął kwaterę w Atenach 25 kwietnia, w nocy przejechał przez Kanał Koryncki na kilka godzin przed niemieckim desantem spadochronowym i 26 kwietnia poleciał na Kretę, zostawiając dowództwo resztek wojsk Freybergowi. Z około 62 tysięcy żołnierzy przewiezionych do Grecji ewakuowano około 50 tysięcy, ale cały ciężki sprzęt przepadł. Na Krecie, jako najstarszy stopniem, przez kilka dni dowodził zebranymi tam wojskami i oceniał, jak bronić wyspy. 30 kwietnia przyleciał tam Wavell, który powierzył obronę Krety Freybergowi, a Wilsonowi powiedział, że ma jechać do Jerozolimy i „odsiec Bagdad”.

Irak, Syria i Liban

Na początku maja 1941 roku Wilson został dowódcą wojsk brytyjskich w Palestynie i Transjordanii. Trafił w sam środek nowego kryzysu. W Iraku władzę przejął proniemiecki Raszid Ali al-Kilani, a irackie wojska oblegały brytyjską bazę lotniczą w Habbanijji. Z Palestyny wyruszyła przez pustynię kolumna odsieczy, która pod koniec maja razem z wojskami z Basry doprowadziła do upadku rządu w Bagdadzie. Niemieckie samoloty, które pomagały Irakijczykom, lądowały po drodze w Syrii, kontrolowanej przez Vichy, co przesądziło o następnej kampanii.

8 czerwca 1941 roku wojska Wilsona – 7 Dywizja Australijska, brygada indyjska, dwie brygady Wolnych Francuzów oraz kolumny nadchodzące z Iraku – wkroczyły do Syrii i Libanu w operacji „Exporter”. Wojska francuskie gen. Henriego Dentza broniły się zacięcie przez ponad miesiąc. 14 lipca w Akce podpisano rozejm. Jego warunki, które pozwalały francuskim żołnierzom wybrać repatriację do Francji i ograniczały kontakt z nimi przedstawicieli Wolnej Francji, wywołały gniew gen. Charles’a de Gaulle’a, który uznał je za pominięcie swoich praw w Lewancie, i trzeba je było uzupełniać kolejnymi porozumieniami. W 1941 roku Wilson został pełnym generałem, a w październiku objął dowództwo 9 Armii, stacjonującej w Syrii i Palestynie.

Persja, Irak i Bliski Wschód (1942–1943)

Latem 1942 roku Churchill rozważał Wilsona jako dowódcę 8 Armii na pustyni, ale szef Imperialnego Sztabu Generalnego gen. Alan Brooke był innego zdania i armię objął ostatecznie Bernard Montgomery. Wilsonowi powierzono natomiast utworzone 21 sierpnia 1942 roku samodzielne Dowództwo Persji i Iraku. Niemcy szli wtedy na Kaukaz i Stalingrad, a jego zadaniem było za wszelką cenę bronić pól i instalacji naftowych Persji i Iraku przed atakiem z lądu i z powietrza oraz osłaniać drogę, którą przez Persję płynęły dostawy dla Związku Radzieckiego. Na podległym mu terenie, w północnym Iraku, stanęła wtedy przybyła z ZSRR przez Persję Armia Polska na Wschodzie gen. Władysława Andersa, którą tam szkolono i dozbrajano.

Po zwycięstwie pod El Alamein zagrożenie z północy minęło. W lutym 1943 roku Wilson zastąpił Harolda Alexandra jako naczelny dowódca na Bliskim Wschodzie. Jesienią 1943 roku, po kapitulacji Włoch, Wilson na naleganie Churchilla wysłał niewielkie siły na włoskie wyspy Dodekanezu, by przejąć je od dawnego sojusznika Niemiec. Bez osłony myśliwców i bez wsparcia Amerykanów, którzy nie chcieli rozpraszać sił, operacja zakończyła się klęską: Niemcy odbili Kos na początku października, a Leros w połowie listopada. Wilsona ostro za to krytykowano.

Naczelny dowódca na Morzu Śródziemnym (1944)

Gdy gen. Dwight Eisenhower wyjechał do Anglii, by przygotować inwazję na Francję, 8 stycznia 1944 roku Wilson zastąpił go jako naczelny dowódca sił sprzymierzonych na Morzu Śródziemnym, z kwaterą w Algierze, a potem w Casercie. Wilson odpowiadał strategicznie za kampanię włoską, w tym za lądowanie pod Anzio w operacji „Shingle” 22 stycznia 1944 roku i za walki o Monte Cassino, w których w maju 1944 roku 2 Korpus Polski zdobył ruiny klasztoru. W 1944 roku Wilson otrzymał Srebrny Krzyż Orderu Virtuti Militari. Jego dowództwo wspierało partyzantów jugosłowiańskich i greckich, a jesienią 1944 roku wysłało wojska brytyjskie do wyzwalanej Grecji.

Latem 1944 roku Wilson, podobnie jak Churchill, wolał kontynuować ofensywę we Włoszech w kierunku Dunaju, ale Amerykanie przeforsowali desant w południowej Francji, operację „Dragoon” z 15 sierpnia 1944 roku, a osłabione armie we Włoszech utknęły jesienią na Linii Gotów.

Waszyngton i ostatnie lata

4 listopada 1944 roku zmarł w Waszyngtonie marszałek polny John Dill, szef brytyjskiej misji połączonych sztabów w Stanach Zjednoczonych i jeden z filarów współpracy z Amerykanami. Churchill wyznaczył na jego miejsce Wilsona, który 29 grudnia 1944 roku awansował na marszałka polnego, a w styczniu 1945 roku objął stanowisko w Waszyngtonie. Reprezentował brytyjskich szefów sztabów w Połączonym Komitecie Szefów Sztabów i zasiadał w komitecie, który koordynował anglo-amerykańską pracę nad bombą atomową w ramach Projektu Manhattan. 4 lipca 1945 roku to on oznajmił w tym komitecie, że rząd brytyjski zgadza się na użycie bomby przeciwko Japonii, czego wymagało porozumienie z Quebecu z 1943 roku. Pozostał w Waszyngtonie do 1947 roku.

W 1946 roku otrzymał tytuł barona Wilson „z Libii i Stowlangtoft” i zasiadł w Izbie Lordów. Wspomnienia z lat wojny wydał pod tytułem „Eight Years Overseas, 1939–1947”. W latach 1955–1960 był konstablem londyńskiej Tower. Zmarł 31 grudnia 1964 roku w Chilton w hrabstwie Buckingham i został pochowany w Stowlangtoft. Tytuł barona odziedziczył jego syn.

Znaczenie

Nazwisko Wilsona wiąże się przede wszystkim z nieudaną wyprawą grecką 1941 roku. Historycy rzadko winią jednak za jej klęskę samego dowódcę korpusu: dostał za mało wojsk, za mało samolotów i za mało czasu, a o wysłaniu wojsk zdecydowali politycy i naczelni dowódcy. Odwrót z Grecji, przeprowadzony pod niemiecką przewagą w powietrzu, i ewakuacja większości żołnierzy uchodzą za jego zasługę. Bardziej udane były jego kampanie w Iraku i Syrii, które w 1941 roku odcięły Niemcom drogę na Bliski Wschód.

W latach 1943 i 1944 Wilson był przede wszystkim dowódcą koalicyjnym. Kierował wojskami wielu narodów, w tym polskimi, i bronił, nie zawsze skutecznie, brytyjskiego punktu widzenia na wojnę w basenie Morza Śródziemnego. Biografowie zgadzają się, że nie przeszedł do historii jako wielki wódz polowy, ale jako żołnierz, który przez osiem lat wojny bez przerwy służył na najtrudniejszych odcinkach i potrafił skłonić ludzi różnych narodów do wspólnego działania.