Niemcy wkraczają do Włoch

W pierwszych dniach sierpnia 1943 roku drogi prowadzące z Bawarii, Tyrolu i południowej Francji do północnych Włoch zapełniły się niemieckimi kolumnami. Przez przełęcz Brenner i przejścia w Alpach Zachodnich wchodziły dywizja za dywizją, oficjalnie po to, by pomóc sojusznikowi w obronie półwyspu przed spodziewaną inwazją aliantów. W rzeczywistości Adolf Hitler szykował się do przejęcia kontroli nad krajem, którego nowy rząd, jak słusznie podejrzewał, szukał drogi wyjścia z wojny. 6 sierpnia 1943 roku w alpejskim miasteczku Tarvisio, tuż przy granicy z Rzeszą, ministrowie spraw zagranicznych i szefowie sztabów obu państw spotkali się, by zapewnić się nawzajem o wierności. Obie strony wiedziały już wtedy, że rozmawiają z przyszłym przeciwnikiem.

Sojusz po upadku Duce

25 lipca król Wiktor Emanuel III odwołał i kazał aresztować Benita Mussoliniego, a nowym premierem mianował marszałka Pietra Badoglio. Pierwsze oświadczenie nowego rządu brzmiało: „wojna trwa dalej”, a Włochy pozostają wierne zobowiązaniom wobec sojusznika. Nikt w Berlinie w to nie wierzył. Upadek Mussoliniego nastąpił w chwili, gdy alianci od dwóch tygodni walczyli na Sycylii, 22 lipca zajęli Palermo, a 19 lipca amerykańskie bombowce po raz pierwszy uderzyły na Rzym. Włoska armia była wyczerpana, kraj zbombardowany i głodny, a monarchia i generałowie od miesięcy rozważali, jak wyprowadzić państwo z wojny, zanim pociągnie je ona na dno.

Hitler przewidywał taki rozwój wypadków od wiosny. Już w maju 1943 roku, po kapitulacji wojsk Osi w Tunezji, sztab Naczelnego Dowództwa Wehrmachtu (OKW) przygotował plany na wypadek włoskiej „zdrady”. Feldmarsz. Wilhelm Keitel zatwierdził 21 maja wytyczne kilku powiązanych operacji: „Alarich” miała być zajęciem Włoch kontynentalnych, „Konstantin” przejęciem włoskich stref okupacyjnych na Bałkanach, „Siegfried” zajęciem włoskiej strefy w południowej Francji, „Kopenhagen” opanowaniem przełęczy alpejskich na granicy francusko-włoskiej. Do przeprowadzenia operacji „Alarich” wyznaczono feldmarsz. Erwina Rommla, którego sztab formował się w Monachium.

Wieczorem 25 lipca Hitler w pierwszym odruchu chciał natychmiast zająć Rzym i aresztować króla, Badoglia i następcę tronu. Wojska niemieckie we Włoszech były jednak zbyt słabe, a otwarte zerwanie mogło popchnąć Włochów wprost w ramiona aliantów. Zdecydowano się czekać i wzmacniać siły. 26 lipca Rommla, który dzień wcześniej wyjechał do Salonik, by objąć dowództwo na Bałkanach, ściągnięto z powrotem do kwatery Hitlera. Plany z maja odświeżono i uzupełniono o nowe: zajęcie Rzymu, uwolnienie Mussoliniego i przejęcie włoskiej floty. Ostatecznie całość przeszła do historii pod kryptonimem operacja Achse („Oś”).

Dywizje za Alpami

Przemarsz zaczął się, zanim Włosi zdążyli się zorientować w jego skali. W nocy z 25 na 26 lipca granicę przekroczyła z Francji 215 Dywizja Piechoty, zmierzająca do Ligurii. Za nią poszły kolejne: 305 Dywizja Piechoty, która pomaszerowała do Genui i La Spezii, gdzie stała główna włoska flota, 76 Dywizja Piechoty skierowana 2 sierpnia w rejon Savony i 94 Dywizja Piechoty, która 4 sierpnia ruszyła w stronę doliny Susy w Piemoncie. Dywizja grenadierów pancernych „Feldherrnhalle” i 715 Dywizja Piechoty obsadziły przejścia na granicy francusko-włoskiej. W połowie sierpnia te trzy dywizje w Piemoncie i Ligurii przejęło dowództwo LXXXVII Korpusu gen. Gustava-Adolfa von Zangena.

Od północy, przez Brenner, szła druga fala. Rommel, zaniepokojony wiadomościami, że Włosi wzmacniają garnizony na przełęczach i przygotowują je do wysadzenia, wysłał naprzód grupę bojową złożoną z części 26 Dywizji Pancernej i 44 Dywizji Piechoty z poleceniem, by oficerowie odpowiadali włoskim posterunkom, że przybywają na pomoc we wspólnej walce. Dowódca włoskiego korpusu w Bolzano zagroził użyciem siły, a włoska Naczelna Komenda w Rzymie ostro protestowała. Kryzys rozładował dopiero 1 sierpnia feldmarsz. Albert Kesselring, naczelny dowódca niemiecki na południu Włoch, który wymógł na Włochach przepuszczenie kolumn. 44 Dywizja Piechoty zajęła okolice Bolzano i wzięła pod kontrolę linię kolejową przez Brenner, jedyne pewne połączenie z Rzeszą.

3 sierpnia przez przełęcz przejechała 1 Dywizja Pancerna SS „Leibstandarte SS Adolf Hitler”, ściągnięta z frontu wschodniego bez czołgów, które zostawiła tam innym dywizjom SS. Rozlokowano ją między Parmą a Reggio nell’Emilia, gdzie tego samego dnia przybył ze sztabem II Korpusu Pancernego SS gen. Paul Hausser. Hitler chciał początkowo przenieść do Włoch także dywizję SS „Das Reich”, ale sytuacja na froncie wschodnim, gdzie Armia Czerwona przeszła do kontrofensywy po bitwie na łuku kurskim, na to nie pozwoliła. W kolejnych tygodniach nadeszły jeszcze 65 Dywizja Piechoty, skierowana nad Adriatyk w rejon Rawenny i Rimini, oraz 24 Dywizja Pancerna, która do końca sierpnia dotarła z Tyrolu w okolice Modeny. Ostatnia, 71 Dywizja Piechoty, przerzucona z Danii, od 25 sierpnia wchodziła z Karyntii do Friuli i na początku września stała już w rejonie Gorycji i Triestu.

W ten sposób w ciągu niespełna sześciu tygodni w północnych Włoszech stanęło około ośmiu niemieckich dywizji. Na południu półwyspu, pod dowództwem Kesselringa, znajdowały się już wcześniej dywizje walczące jeszcze na Sycylii i jednostki rozmieszczone w Kalabrii, Kampanii i Apulii, a pod Rzymem, na lotnisku Pratica di Mare, od 27 lipca lądowała drogą powietrzną z południowej Francji 2 Dywizja Spadochronowa gen. Hermanna-Bernharda Ramckego. Jej przybycie zaskoczyło nie tylko Włochów, ale i samego Kesselringa, którego nikt o tym nie uprzedził. Dywizja stanęła kilkanaście kilometrów od stolicy, gotowa w razie potrzeby uderzyć na nią w ciągu kilku godzin.

Spotkanie w Tarvisio

Rząd Badoglia znalazł się w pułapce, którą częściowo sam zastawił. Chcąc zyskać na czasie i uśpić czujność Niemców, okazywał lojalność, a nawet prosił o kolejne dywizje do obrony półwyspu, a jednocześnie próbował nie dopuścić, by te dywizje zajęły kluczowe punkty kraju. Szef Naczelnej Komendy gen. Vittorio Ambrosio już 31 lipca spierał się z Kesselringiem o to, gdzie mają stanąć nadchodzące oddziały. Włosi chcieli je mieć na południu, na linii frontu, gdzie wiązałyby je walki z aliantami. Niemcy rozmieszczali je na północy, wzdłuż linii komunikacyjnych z Rzeszą, wokół portów i baz floty.

Badoglio proponował spotkanie szefów państw i rządów. Hitler, który obawiał się zamachu i nie chciał jechać do Włoch, odmówił i zaproponował rozmowę ministrów spraw zagranicznych i szefów sztabów. Doszło do niej 6 sierpnia w Tarvisio: po stronie niemieckiej Joachim von Ribbentrop i Keitel, któremu towarzyszył gen. Walter Warlimont, po stronie włoskiej nowy minister spraw zagranicznych Raffaele Guariglia, sprowadzony z ambasady w Ankarze, i Ambrosio. Niemcom towarzyszyła uzbrojona eskorta SS, co Włosi odebrali jako ostentacyjny wyraz nieufności.

Ribbentrop zapytał wprost, czy Guariglia rozmawiał z Brytyjczykami lub Amerykanami. Minister zaprzeczył, przyznając jedynie, że w Ankarze rozmawiał z tureckim ministrem spraw zagranicznych. Zapewnił, że Włochy zostają w wojnie, i poprosił jedynie o zrozumienie dla ich trudnego położenia. Ribbentrop z kolei zapewniał o niemieckiej przyjaźni, choć plany zajęcia Włoch leżały gotowe w sztabie OKW, a sam Hitler w poufnych rozmowach nazywał nowy rząd zdrajcami. Ambrosio zażądał wyjaśnień w sprawie przemarszu wojsk, o którym Włochów nie uprzedzono, i zaproponował, by liczbę niemieckich dywizji we Włoszech zwiększyć nawet z dziewięciu do szesnastu, ale pod warunkiem, że pójdą na południe, przeciw aliantom. Keitel i Warlimont odparli, że nowe jednostki zostaną w środkowych i północnych Włoszech jako odwód strategiczny. Spór o to, kto ma rozkazywać wojskom niemieckim na włoskiej ziemi, nie został rozstrzygnięty.

Obie strony kłamały. W chwili, gdy Guariglia składał swoje zapewnienia, włoscy emisariusze już szukali kontaktu z aliantami: 4 sierpnia radca ambasady markiz Blasco Lanza d’Ajeta rozmawiał w Lizbonie z ambasadorem brytyjskim, a 5 sierpnia urzędnik MSZ Alberto Berio nawiązał kontakt z Brytyjczykami w Tangerze. Ich misje skończyły się niczym, bo alianci, wierni zasadzie bezwarunkowej kapitulacji przyjętej na konferencji w Casablance, nie zamierzali negocjować warunków. Niemcy z kolei, mówiąc o sojuszniczej pomocy, w praktyce przygotowywali okupację. Spotkanie skończyło się wymianą uprzejmości, ale po powrocie obu delegacji nikt nie miał złudzeń. Niemieccy wojskowi uznali, że włoska „zdrada” jest kwestią tygodni, i zaostrzyli przygotowania.

Wyścig z czasem

Po Tarvisio wypadki potoczyły się szybko. 12 sierpnia z Rzymu wyjechał, pod przykrywką członka delegacji udającej się na spotkanie z dyplomatami w Lizbonie, gen. bryg. Giuseppe Castellano, zaufany współpracownik Ambrosia. W Madrycie spotkał się z brytyjskim ambasadorem Samuelem Hoare’em, a 19 sierpnia w Lizbonie rozmawiał z wysłannikami gen. Dwighta Eisenhowera: szefem jego sztabu gen. Walterem Bedellem Smithem i szefem wywiadu bryg. Kennethem Strongiem. Castellano przyjechał z propozycją, by Włochy zmieniły strony i walczyły razem z aliantami. Usłyszał, że mogą jedynie przyjąć warunki kapitulacji.

15 sierpnia w Bolonii doszło do ostatniej narady wojskowych obu państw. Gen. Alfred Jodl przyjechał w towarzystwie Rommla, który właśnie obejmował dowództwo Grupy Armii B w północnych Włoszech, i pod ochroną żołnierzy „Leibstandarte”. Szef sztabu włoskiej armii gen. Mario Roatta zapewniał, że Włochy nie zmienią strony, a jednocześnie przedstawił plan rozmieszczenia wojsk, w którym Niemcy dopatrzyli się pułapki na swoje dywizje na południu. Atmosfera była tak napięta, że niemiecka delegacja odmówiła poczęstunku w obawie przed otruciem. Wkrótce sztab Rommla przeniósł się nad jezioro Garda, a na południu Kesselring formował nową 10 Armię, która miała stawić czoła aliantom.

Znaczenie

3 września 1943 roku Castellano i Bedell Smith podpisali w Cassibile na Sycylii zawieszenie broni, ogłoszone wieczorem 8 września, gdy alianci lądowali już w Kalabrii i szykowali desant pod Salerno. Niemcy, gotowi od końca lipca, natychmiast uruchomili operację Achse. W ciągu kilku dni rozbroili większość włoskiej armii we Włoszech, w południowej Francji i na Bałkanach, zajęli Rzym, a król i Badoglio uciekli do Brindisi. Ponad 600 tysięcy włoskich żołnierzy wywieziono do Rzeszy jako internowanych wojskowych, a tam, gdzie Włosi stawiali opór, jak na wyspie Kefalinia, Niemcy rozstrzeliwali jeńców. Dywizje, które w sierpniu przeszły przez Alpy pod pozorem sojuszniczej pomocy, stały się siłą okupacyjną.

Sierpniowy przemarsz przesądził o tym, że Włochy nie wyszły z wojny, lecz stały się jej polem bitwy. Alianci liczyli, że kapitulacja otworzy im szybką drogę na północ półwyspu. Tymczasem obecność kilkunastu niemieckich dywizji pozwoliła Kesselringowi zatrzymać ich daleko na południe od Rzymu, a walki na półwyspie trwały aż do początku maja 1945 roku. Dla Hitlera była to jednak kosztowna operacja: dywizje skierowane do Włoch i na Bałkany, by zastąpić tam Włochów, zabrakło na froncie wschodnim, gdzie po bitwie na łuku kurskim Armia Czerwona przejęła inicjatywę na stałe.