Biuro Informacji Wojennej

13 czerwca 1942 roku prezydent Franklin Delano Roosevelt podpisał rozporządzenie wykonawcze nr 9182, którym utworzył Biuro Informacji Wojennej (Office of War Information, OWI). Nowy urząd przejął kilka rozproszonych agencji informacyjnych rządu federalnego i miał – jak głosiło rozporządzenie – „formułować i prowadzić, za pomocą prasy, radia, filmu i innych środków, programy informacyjne” służące „świadomemu i rozumnemu zrozumieniu, w kraju i za granicą, stanu i postępów wysiłku wojennego oraz polityki, działań i celów wojennych rządu”. Na jego czele Roosevelt postawił Elmera Davisa, jednego z najpopularniejszych komentatorów radiowych w kraju.

Często opisuje się OWI jako ośrodek koordynujący i rozpowszechniający informacje wojenne od wojska i administracji do społeczeństwa. To prawda, ale niepełna: biuro było także głównym narzędziem amerykańskiej propagandy, zarówno wśród własnych obywateli, jak i za granicą, a w krajach wroga – wojny psychologicznej.

Za dużo, za mało i niespójnie

Amerykanie pamiętali propagandę pierwszej wojny światowej. Komitet Informacji Publicznej George’a Creela w latach 1917–1918 rozbudził w kraju nastroje, których potem się wstydzono, a w latach trzydziestych słowo „propaganda” kojarzyło się w Stanach Zjednoczonych z ministerstwem Josepha Goebbelsa. Kongres i prasa obawiały się jednej rządowej agencji, która decydowałaby, co obywatele mają wiedzieć, a przeciwnicy Roosevelta podejrzewali, że posłuży ona do propagandy partyjnej.

Dlatego przed Pearl Harbor i jeszcze przez pół roku po nim rząd miał kilka konkurujących biur. Biuro Raportów Rządowych (Office of Government Reports, od 1939 roku) informowało o pracy agend federalnych, Wydział Informacji Urzędu Zarządzania Kryzysowego (od lutego 1941 roku) – o zbrojeniach, a Biuro Faktów i Liczb (Office of Facts and Figures), utworzone w październiku 1941 roku pod kierunkiem poety Archibalda MacLeisha, miało tłumaczyć Amerykanom politykę obronną. Działalnością zagraniczną zajmowała się Zagraniczna Służba Informacyjna, kierowana przez dramaturga i autora przemówień prezydenta Roberta E. Sherwooda w ramach urzędu koordynatora informacji Williama Donovana. To ona 1 lutego 1942 roku nadała pierwszą audycję po niemiecku, od której liczy się dzieje Głosu Ameryki. Zapowiadała w niej, że wiadomości mogą być dla Ameryki dobre lub złe, ale słuchacze zawsze usłyszą prawdę.

Po wybuchu wojny skutki rozproszenia były widoczne gołym okiem. Jeden z obserwatorów streszczał skargi w trzech punktach: informacji było za dużo, było jej za mało, a w dodatku była sprzeczna. Ministerstwa, armia i marynarka wydawały własne komunikaty, a opinia publiczna, jak pokazywały sondaże, słabo rozumiała, o co toczy się wojna, i nie darzyła sympatią sojuszników.

Elmer Davis i nowy urząd

Rozporządzenie nr 9182 połączyło Biuro Faktów i Liczb, Biuro Raportów Rządowych i Wydział Informacji w jeden urząd, a Zagraniczna Służba Informacyjna stała się trzonem jego Oddziału Zagranicznego. Tego samego dnia Roosevelt osobnym rozkazem wojskowym przekształcił resztę urzędu Donovana w Biuro Służb Strategicznych (OSS), podporządkowane Kolegium Połączonych Szefów Sztabów. Jawna informacja i propaganda trafiły więc do OWI, wywiad i tajne operacje – do OSS.

Wybór Elmera Davisa był sygnałem. Urodzony w 1890 roku w Indianie, dawny stypendysta Rhodesa w Oksfordzie i reporter „The New York Times”, od 1939 roku komentował wydarzenia w radiu CBS. Jego pięciominutowych wieczornych audycji słuchało w 1941 roku około 12,5 mln ludzi, którzy cenili jego spokojny ton i rzeczowość. Dla nowej pracy zrezygnował z wysokiej pensji w radiu. Davis powtarzał, że Amerykanie mają prawo być „zgodnie z prawdą informowani” o wojnie, w granicach, które wyznacza bezpieczeństwo wojskowe.

Biuro podzielono na Oddział Krajowy i Oddział Zagraniczny, z siedzibą w Nowym Jorku, którym kierował Sherwood. Zastępcą Davisa został Milton Eisenhower, który wcześniej organizował przesiedlenia Amerykanów pochodzenia japońskiego. W szczytowym okresie OWI zatrudniało kilka tysięcy ludzi.

Radio, plakaty, film

Oddział Krajowy prowadził biura radia, prasy, grafiki, publikacji i filmu. Przygotowywał audycje i hasła dla stacji radiowych, wytyczne dla redakcji gazet i czasopism, broszury i serie plakatów, które zachęcały do kupowania obligacji wojennych, oszczędzania, pracy kobiet w fabrykach i dyskrecji („nieostrożne słowa kosztują życie”). Fotografowie OWI dokumentowali mobilizację kraju, a we współpracy z urzędem do spraw przesiedleń powstały filmy o obozach dla Amerykanów pochodzenia japońskiego.

Biuro Filmowe Lowella Melletta wydało w 1942 roku podręcznik dla przemysłu filmowego, w którym zachęcało Hollywood do pokazywania wojny jako walki demokracji z faszyzmem. Wkrótce zaczęło też czytać scenariusze; według danych przytaczanych w literaturze do 1945 roku przejrzało ich 1652. Nie miało prawa zakazać filmu, ale mogło zablokować jego eksport przez Urząd Cenzury, który działał osobno od grudnia 1941 roku. Davis mówił otwarcie, że najłatwiej zaszczepić ludziom propagandową myśl, gdy podaje się ją w rozrywce, a widz nie wie, że jest poddawany propagandzie.

Trzeba odróżnić OWI od armii, która prowadziła własną propagandę. Najsłynniejsza seria tamtych lat, „Dlaczego walczymy” Franka Capry, powstała na zamówienie szefa sztabu armii George’a Marshalla jako filmy szkoleniowe dla żołnierzy. Pierwszy z nich, „Prelude to War”, wszedł później także do kin.

Oddział Zagraniczny przejął Głos Ameryki i rozbudował go w sieć audycji w wielu językach, wydawał czasopisma dla sojuszników, takie jak „Victory”, a w strefach walk prowadził wojnę psychologiczną. Nad Japonią samoloty zrzuciły według danych OWI ponad 180 mln jego ulotek, z czego około 98 mln latem 1945 roku.

Spory i cięcia

Od początku OWI tkwiło między młotem a kowadłem. Wojsko i marynarka niechętnie dzieliły się wiadomościami, a Davis musiał wywalczać zgodę na publikację złych wiadomości – w 1943 roku przekonał Roosevelta do zgody na pokazywanie w prasie zdjęć poległych amerykańskich żołnierzy. Z drugiej strony część pracowników uważała, że rzetelną informację wypierają specjaliści od reklamy. 14 kwietnia 1943 roku grupa pisarzy Oddziału Krajowego, wśród nich młody historyk Arthur M. Schlesinger Jr., odeszła z biura, publicznie zarzucając kierownictwu, że woli „zręczną sprzedaż” od uczciwej informacji.

Republikanie i konserwatywni demokraci w Kongresie widzieli w OWI agencję wyborczą Roosevelta. Latem 1943 roku Izba Reprezentantów głosowała za likwidacją Oddziału Krajowego. Ostatecznie przetrwał, ale z budżetem obciętym do ułamka i z zakazem własnej produkcji wielu materiałów; zamknięto m.in. krajową produkcję filmową. Od 1944 roku OWI działało głównie za granicą.

Dla Polaków najbardziej obciążająca okazała się sprawa zbrodni katyńskiej. Badająca ją w latach 1951–1952 komisja Kongresu, nazywana od nazwiska przewodniczącego komisją Maddena, ustaliła, że w 1943 roku urzędnicy OWI, wspólnie z instytucjami nadzorującymi radio, naciskali na polskojęzyczne rozgłośnie w Stanach Zjednoczonych, by nie podważały radzieckiej wersji zbrodni. Ochrona sojuszu z ZSRR ważyła wtedy więcej niż prawda.

Miejsce w wojnie

Powstanie OWI było częścią wielkiej przebudowy amerykańskiego państwa w pierwszym półroczu wojny. W marcu przeorganizowano armię, w maju kobiety dostały własny korpus przy wojsku, a w czerwcu rząd zyskał wreszcie urząd, który miał mówić jednym głosem. Biuro nie stało się amerykańskim odpowiednikiem ministerstwa Goebbelsa: działało w kraju z wolną prasą, pod okiem nieufnego Kongresu, a jego dyrektor stawiał – przynajmniej w deklaracjach – na prawdę, a nie na kłamstwo.

Rozporządzeniem nr 9608 z 31 sierpnia 1945 roku prezydent Harry Truman zlikwidował OWI z dniem 15 września 1945 roku. Jego działy zagraniczne, w tym Głos Ameryki, przeszły do Departamentu Stanu, a w 1953 roku do nowej Agencji Informacyjnej Stanów Zjednoczonych (USIA). Głos Ameryki, zrodzony w lutym 1942 roku i przejęty przez OWI w czerwcu, nadawał w czasie zimnej wojny także po polsku i stał się najtrwalszym dziedzictwem wojennej propagandy Waszyngtonu.