Upadek Tobruku

Rano 21 czerwca 1942 roku dowódca twierdzy Tobruk, południowoafrykański gen. mjr Hendrik Klopper, poddał się gen. płk. Erwinowi Rommlowi. Port, który w 1941 roku przez osiem miesięcy opierał się oblężeniu i stał się symbolem brytyjskiego uporu, padł teraz po niespełna dobie szturmu. Do niewoli trafiło około 33 tysięcy żołnierzy brytyjskich, południowoafrykańskich i indyjskich. Była to największa kapitulacja wojsk Imperium Brytyjskiego w tej wojnie po kapitulacji Singapuru i największa klęska w historii sił zbrojnych Związku Południowej Afryki. Rommel zdobył przy tym ogromne zapasy paliwa, żywności i pojazdów, a następnego dnia Adolf Hitler mianował go feldmarszałkiem.

Popularne kalendaria notują pod 17 czerwca, że Tobruk został okrążony, pod 18 czerwca – że oblężenie się zaostrza, a część obrońców wycofano do Egiptu, a pod 21 czerwca – że Afrika Korps odbił Tobruk i wziął 35 tysięcy jeńców. Liczba 35 tysięcy jest zawyżona: tyle ludzi liczył według części źródeł cały garnizon. Brytyjska historia oficjalna szacuje liczbę jeńców na około 32 tysiące, a większość opracowań podaje okrągłe 33 tysiące. Dokładnej liczby nie da się ustalić, bo dokumenty 8 Armii z tych dni przepadły.

Twierdza, której nie miano bronić

Po operacji „Crusader” Brytyjczycy nie zamierzali drugi raz bronić Tobruku w okrążeniu. 4 lutego 1942 roku naczelni dowódcy trzech rodzajów sił zbrojnych na Bliskim Wschodzie uzgodnili w Kairze, że jeśli Rommel znów ruszy na wschód, port nie będzie przygotowywany do oblężenia. Gen. Claude Auchinleck nie chciał wiązać w twierdzy całej dywizji, która mogła być potrzebna w Persji lub Iraku. Adm. Andrew Cunningham pamiętał, ile okrętów i statków kosztowało zaopatrywanie garnizonu w 1941 roku. Lotnictwo ostrzegało, że może nie zdołać osłonić portu myśliwcami. Auchinleck polecił więc dowódcy 8 Armii gen. por. Neilowi Ritchiemu, by bronił Tobruku, ale nie dał się w nim zamknąć. Gdyby upadek był bliski, port miał zostać ewakuowany, a magazyny zniszczone. Plan wycofania nazwano operacją „Freeborn”.

Za tą decyzją poszły skutki. Część min i drutu kolczastego z obwodu twierdzy zabrano na potrzeby linii Gazali. Rowy przeciwczołgowe w wielu miejscach zasypał piasek, a jeden odcinek zasypano celowo w grudniu 1941 roku, by przepuścić czołgi wychodzące z oblężenia. Jednocześnie wokół portu zgromadzono olbrzymie zapasy dla planowanej ofensywy na zachód: paliwo, amunicję, żywność, tysiące ciężarówek. Ani Auchinleck, ani Ritchie nie chcieli ich stracić.

14–17 czerwca: dwuznaczne rozkazy

Kiedy 14 czerwca 8 Armia zaczęła opuszczać linię Gazali, plan „Freeborn” wszedł w życie: 1 Dywizja Południowoafrykańska i brytyjska 50 Dywizja wycofały się na wschód, ku granicy egipskiej. Wtedy jednak do gry wszedł premier Winston Churchill. Dla niego Tobruk był symbolem i 14 oraz 15 czerwca telegrafował do Kairu, że zakłada, iż nie ma mowy o oddaniu twierdzy. Auchinleck odpowiedział, że nie zamierza jej oddawać i że Ritchie ma dość wojsk, by ją utrzymać. Ritchiemu przesłał rozkazy, które wzajemnie się wykluczały: twierdza nie może zostać „oblężona”, ale może zostać „odizolowana na krótki czas”. Ritchie zrozumiał, że ma bronić Tobruku, dopóki z zewnątrz będzie go osłaniać reszta armii.

Ta osłona szybko się rozsypała. 15 czerwca Niemcy zdobyli pudło na wzgórzu Point 650 na północ od El Adem, a 29 Brygada Indyjska, która trzy razy odparła 90 Lekką Dywizję, musiała w nocy z 16 na 17 czerwca opuścić El Adem. 17 czerwca brytyjska 4 Brygada Pancerna, naprędce odtworzona po czarnej sobocie, stoczyła pod Sidi Rezegh popołudniową walkę z niemieckimi dywizjami pancernymi, straciła ponad 30 czołgów i odeszła ku Egiptowi. W nocy czołgi Afrika Korps wyszły do morza pod Gambutem, wzięły do niewoli dwa bataliony nowo sformowanej 20 Brygady Indyjskiej i zajęły opuszczone lotnisko z kilkunastoma samolotami i zapasami paliwa. Rano 18 czerwca Rommel zameldował, że Tobruk jest okrążony.

Ritchie nie próbował już twierdzy odblokować. Resztę armii, w tym brygady pancerne i artylerię przeciwlotniczą, cofnął ku granicy egipskiej pod Sollum, skąd – jak w 1941 roku – Tobruk miał zagrażać tyłom Rommla, dopóki 8 Armia nie zbierze się do kontrnatarcia. Zakładano, że twierdza z jej zapasami wytrzyma co najmniej dwa miesiące. Lotnictwo taktyczne (Desert Air Force) cofnęło się na lotniska w Egipcie, poza zasięg większości myśliwców. Tak należy rozumieć spotykaną pod 18 czerwca wzmiankę o wycofaniu części wojsk do Egiptu: odeszła nie część garnizonu, lecz cała polowa armia, a Tobruk został sam.

Garnizon

Obroną dowodził od 15 czerwca gen. mjr Klopper. Do niedawna był szefem sztabu 2 Dywizji Południowoafrykańskiej, a jej dowództwo objął zaledwie 14 maja; w dowodzeniu dużym związkiem w boju nie miał doświadczenia. Dowódca XIII Korpusu gen. por. William Gott, którego kwatera jeszcze stała w Tobruku, proponował, że sam obejmie dowództwo, ale Ritchie się nie zgodził i 16 czerwca Gott wyjechał, zostawiając Klopperowi trzech oficerów sztabu i polecenie przygotowania trzech planów naraz: współdziałania z armią na zewnątrz, odzyskania wzgórza Belhamed i ewakuacji.

Garnizon liczył około 33–35 tysięcy ludzi, ale około 10 tysięcy z nich stanowiły służby tyłowe i robotnicy. Trzon tworzyły dwie brygady 2 Dywizji Południowoafrykańskiej (4 i 6), które trzymały zachodni i południowo-zachodni odcinek obwodu. Wschód i południowy wschód obsadzała 11 Brygada Indyjska z doświadczonym 2 batalionem Cameron Highlanders, 2/5 batalionem Mahratta Light Infantry, w dużej części z młodych uzupełnień, i niedoświadczonym 2/7 batalionem gurkhów. W rezerwie stały 201 Brygada Gwardii i 32 Brygada Czołgów Armii z kilkudziesięcioma czołgami piechoty Valentine i Matilda. Obwód twierdzy miał ponad 50 km długości, a dział przeciwpancernych, zwłaszcza nowych sześciofuntówek, było za mało, by obsadzić go gęsto.

20 czerwca: szturm

Rommel nie skorzystał z planu, który uzgodnili 10 czerwca feldmarsz. Albert Kesselring i marsz. Ugo Cavallero. Sięgnął po własny plan z jesieni 1941 roku: uderzenie od południowego wschodu, gdzie teren był płaski, a obrona najsłabsza. W nocy z 19 na 20 czerwca dywizje pancerne zamieniły się miejscami z 90 Lekką Dywizją i stanęły naprzeciw odcinka Mahrattów. Włoski XXI Korpus miał pozorować atak na zachodzie, by związać brygady południowoafrykańskie.

Szturm zaczął się o 5.20 rano 20 czerwca od nalotu. Bombowce nurkujące Junkers Ju 87 i inne samoloty niemieckie wykonały tego dnia, według brytyjskich zestawień, 588 lotów bojowych, najwięcej w dziejach wojny na Morzu Śródziemnym, a włoskie – 177. Na wąski odcinek obwodu spadło ponad 350 ton bomb. Około 7.00 ruszyła piechota, a po trzech kwadransach w linii obrony była wyrwa. Niemieccy saperzy przerzucili przez rów przeciwczołgowy gotowe mosty i o 8.30 pierwsze czołgi były już po drugiej stronie. Mahrattowie kontratakowali swoimi rezerwami, czekając na obiecane czołgi, które nie przyszły. Rozkaz Kloppera do kontrnatarcia źle zrozumiano w sztabie brygady czołgów i do walki poszedł tylko jeden pułk, za późno, gdy przez wyrwę wchodziły już 15 i 21 Dywizja Pancerna, a obok nich włoska „Ariete”. Brytyjskie czołgi zostały rozbite po kolei.

Około 13.30 Niemcy byli na skrzyżowaniu dróg zwanym King’s Cross na grzbiecie Pilastrino, skąd widać było miasto i port. 21 Dywizja Pancerna zjechała ku portowi. Ostatnią przeszkodą były baterie artylerii, które strzelały do czołgów z bliska, także z ciężkich dział przeciwlotniczych; Rommel chwalił później ich nieprzeciętną wytrwałość. Po południu kwatera Kloppera znalazła się pod ogniem. Około 16.00, widząc niemieckie czołgi, sztab w pośpiechu się przeniósł i zniszczył przy tym większość sprzętu łączności. Odtąd Klopper słabo wiedział, co dzieje się w twierdzy. Wieczorem 15 Dywizja Pancerna rozbiła na grzbiecie Pilastrino 201 Brygadę Gwardii, a 21 Dywizja Pancerna około 19.00 weszła do miasta. Saperzy brytyjscy wysadzali i palili składy paliwa, wody i amunicji oraz urządzenia portowe. Z portu pod ogniem wyszło kilkanaście małych jednostek; około 25 zatonęło w porcie albo w drodze do Aleksandrii.

Noc decyzji i kapitulacja

Wieczorem 20 czerwca wschodnia część twierdzy była w rękach przeciwnika, a obie brygady południowoafrykańskie na zachodzie prawie nie walczyły. Klopper zameldował do kwatery 8 Armii, że broni się, ale nie wie, jak długo. Sztab Ritchiego proponował wyrwanie się z okrążenia następnej nocy. Klopper naradzał się ze swoimi dowódcami do rana. Przeciw próbie przebicia przemawiało to, że jego dywizja nie była zmotoryzowana, a duża część ciężarówek stała w mieście, już zajętym przez Niemców. Przeciw obronie zachodniego odcinka – to, że główne składy amunicji także były stracone. O 2.00 w nocy Klopper zapowiedział jeszcze, że wieczorem spróbuje się przebić, a do tego czasu będzie walczyć „do ostatniego człowieka i ostatniego naboju”.

Nad ranem zmienił zdanie: uznał, że dalsza walka przyniesie tylko niepotrzebne ofiary. Ritchie odpowiedział mu około 6.00, że nie zna sytuacji taktycznej i pozostawia decyzję o kapitulacji jego ocenie. Rommel wjechał do miasta o świcie i urządził kwaterę w hotelu. O 9.40 21 czerwca Klopper poddał mu się na szosie Via Balbia kilka kilometrów na zachód od Tobruku.

Rozkaz o kapitulacji przyjęto w wielu oddziałach ze zdumieniem, bo jeszcze nie walczyły. Nie wszędzie też dotarł. Gurkhowie na wschodnim obwodzie bronili się do wieczora 21 czerwca, a Cameron Highlanders – do rana 22 czerwca. Około 200 gwardzistów z batalionu Coldstream przebiło się ciężarówkami przez południowo-zachodni obwód i dotarło do swoich. Grupa 188 Południowoafrykańczyków, głównie z pułku Kaffrarian Rifles, wyszła na wschód wzdłuż wybrzeża i po 38 dniach dotarła pod El Alamein.

Jeńcy i zdobycz

Do niewoli trafiło – według brytyjskiej historii oficjalnej – około 32 tysięcy ludzi, w tym według źródeł południowoafrykańskich 10 722 żołnierzy 2 Dywizji Południowoafrykańskiej; około 1200 z nich było czarnoskórymi żołnierzami nieuzbrojonego pomocniczego Native Military Corps. Niemiecka propaganda podawała początkowo 25 tysięcy jeńców, a w literaturze krążą też liczby do 35 tysięcy. Niemcy przekazali jeńców Włochom, którzy nie byli przygotowani na przyjęcie takiej masy ludzi. Przez pierwsze dni jeńcy stali stłoczeni w otwartych zagrodach na pustyni, z bardzo małą ilością wody i żywności; warunki poprawiły się dopiero po przewiezieniu ich statkami do obozów we Włoszech. Południowoafrykańczycy spotykali się tam często z wyrzutami innych jeńców, że Tobruk poddano zbyt łatwo.

Zdobycz była ogromna, mimo że część zapasów zniszczono. Według zestawień przytaczanych w literaturze Niemcy i Włosi przejęli około 1400 ton paliwa, około 5 tysięcy ton żywności, tysiące ton wody i amunicji, a także około 2 tysięcy pojazdów, w tym ponad tysiąc sprawnych ciężarówek i około 30 czołgów. Pod koniec czerwca znaczną część transportu Armii Pancernej „Afryka” stanowiły zdobyczne brytyjskie ciężarówki. Żołnierze Osi, od tygodni na głodowych racjach, rzucili się na brytyjską czekoladę, mleko w puszkach i konserwy warzywne.

Feldmarszałek

22 czerwca Hitler mianował Rommla feldmarszałkiem (Generalfeldmarschall); miał wtedy 50 lat i był najmłodszym feldmarszałkiem niemieckich wojsk lądowych. Propaganda Josepha Goebbelsa zrobiła z Tobruku wielkie święto. Rommel miał później napisać żonie, że wolałby dostać jeszcze jedną dywizję. Benito Mussolini był w euforii i według często powtarzanej relacji kazał szukać białego konia na triumfalny wjazd do Kairu.

Zwycięstwo postawiło jednak Oś przed wyborem. Ustalenia z kwietnia przewidywały, że po zdobyciu Tobruku Rommel stanie na granicy egipskiej, a lotnictwo wróci na Sycylię, by wesprzeć desant na Maltę. Kesselring jeszcze 21 czerwca przypomniał o tym Rommlowi, a następnego dnia przyszedł od gen. Ettore Bastico rozkaz zatrzymania się. Rommel, już feldmarszałek, odmówił i przez niemieckiego attaché w Rzymie zwrócił się wprost do Mussoliniego o zgodę na pościg do Egiptu. Powoływał się na zdobyte zapasy i na pesymistyczne meldunki amerykańskiego attaché w Kairze płk. Bonnera Fellersa, którego szyfr Włosi łamali. Hitler, który od maja nie wierzył w desant na Maltę, poparł Rommla i 23 czerwca napisał do Mussoliniego, że bogini szczęścia wojennego przechodzi obok dowódców tylko raz. Mussolini się zgodził.

Wiadomość w Białym Domu

Churchill przebywał wtedy w Waszyngtonie na rozmowach z prezydentem Franklinem Delano Rooseveltem. 21 czerwca rano w gabinecie prezydenta w Białym Domu adiutant wręczył Rooseveltowi depeszę o kapitulacji, a ten bez słowa podał ją Churchillowi. Szef sztabu premiera gen. Hastings Ismay potwierdził wiadomość w Londynie. Churchill wspominał po latach: „Nie próbowałem ukryć przed prezydentem szoku, jakiego doznałem. To była gorzka chwila. Klęska to jedno, hańba to drugie”. Roosevelt zapytał tylko: „Jak możemy pomóc?”. Churchill poprosił o jak najwięcej nowych czołgów Sherman, wysłanych na Bliski Wschód jak najszybciej.

Szef sztabu armii amerykańskiej gen. George Marshall myślał najpierw o wysłaniu do Egiptu całej 2 Dywizji Pancernej. Ponieważ nie byłaby gotowa przed jesienią, zdecydował się oddać Brytyjczykom około 300 Shermanów, odebranych świeżo uzbrojonym jednostkom amerykańskim, i 100 haubic samobieżnych M7, które w lipcu popłynęły szybkim konwojem. Szef brytyjskiego Imperialnego Sztabu Generalnego gen. Alan Brooke uważał później, że ta scena w gabinecie prezydenta położyła podwaliny przyjaźni i porozumienia między prezydentem i Marshallem z jednej strony a Churchillem i nim samym z drugiej.

Śledztwo

Klopper i jego sztab byli w niewoli, więc w 1942 roku południowoafrykański sąd śledczy obradował pod ich nieobecność. Uznał Kloppera w dużej mierze za niewinnego, a przyczyny klęski wskazał w błędach brytyjskiego dowództwa: w decyzji, by nie przygotowywać twierdzy do oblężenia, a mimo to jej bronić, w dwuznacznych rozkazach i w przecenieniu sił 8 Armii po Gazali. Wyrok rozesłano w zaledwie siedmiu egzemplarzach, m.in. premierowi Janowi Smutsowi, i utajniono do końca wojny, co nie pomogło dobremu imieniu Kloppera i jego żołnierzy. Brytyjski historyk oficjalny pisał później, że przyczyny klęski są dość oczywiste: nikt nie zamierzał wytrzymać drugiego oblężenia, a ani Auchinleck, ani Ritchie nie docenili, jak mocno 8 Armia została pobita. Klopper uciekł z niewoli po kapitulacji Włoch w 1943 roku, a po wojnie doszedł do stanowiska komendanta generalnego Union Defence Force, czyli szefa sił zbrojnych Związku Południowej Afryki (1956–1958).

Miejsce w wojnie

Upadek Tobruku zamknął bitwę pod Gazalą i otworzył Rommlowi drogę do Egiptu. 8 Armia nie utrzymała granicy: Ritchie cofnął ją do Marsa Matruh, a 25 czerwca Auchinleck odwołał go i sam objął dowództwo. Pod Marsa Matruh Brytyjczycy stracili kolejne tysiące jeńców i dopiero na początku lipca, w pierwszej bitwie pod El Alamein, zatrzymali wyczerpaną armię Rommla niespełna 110 km od Aleksandrii. Dla Osi Tobruk był szczytem powodzenia w Afryce, ale też zgubą: rezygnacja z desantu na Maltę pozwoliła wyspie odżyć, a jej samoloty i okręty podwodne znów zaczęły topić konwoje z paliwem dla Rommla. W listopadzie 1942 roku, po drugiej bitwie pod El Alamein, Brytyjczycy weszli do Tobruku bez walki.

W Londynie klęska wywołała największy kryzys polityczny rządu Churchilla. 25 czerwca w wyborach uzupełniających w Maldon kandydat konserwatystów przegrał z niezależnym lewicowym dziennikarzem Tomem Dribergiem, co sam Churchill przypisywał wrażeniu, jakie zrobił Tobruk. Konserwatywny poseł sir John Wardlaw-Milne złożył w Izbie Gmin wniosek o wotum nieufności wobec rządu. W debacie 1–2 lipca laburzysta Aneurin Bevan zarzucił premierowi, że debaty prowadzi jak wojnę, a wojnę jak debatę, ale wniosek upadł stosunkiem głosów 475 do 25. Klęska przyspieszyła też amerykańską pomoc: Shermany, wysłane z Waszyngtonu w odpowiedzi na pytanie Roosevelta, walczyły jesienią w drugiej bitwie pod El Alamein. W sierpniu Churchill zastąpił Auchinlecka gen. Haroldem Alexandrem, a 8 Armię objął gen. por. Bernard Montgomery.