Powstanie WAAC

15 maja 1942 roku prezydent Franklin Delano Roosevelt podpisał ustawę Public Law 554, uchwaloną przez 77 Kongres, o utworzeniu Pomocniczego Korpusu Kobiet przy Armii, czyli Women’s Army Auxiliary Corps (WAAC). Tego samego dnia rozporządzeniem wykonawczym powołał korpus do życia i wyznaczył mu pierwszy limit liczebności: 25 tysięcy kobiet. Następnego dnia, 16 maja, w gabinecie sekretarza wojny Henry’ego Stimsona zaprzysiężono dyrektorkę korpusu, trzydziestosiedmioletnią Teksankę Ovetę Culp Hobby. Po raz pierwszy w historii Stanów Zjednoczonych kobiety inne niż pielęgniarki mogły w zorganizowanej formie i w mundurze pracować dla armii lądowej.

Nazwa formacji bywa podawana jako „Women’s Auxiliary Army Corps”. To drobna, ale istotna pomyłka: oficjalna nazwa brzmiała Women’s Army Auxiliary Corps. Szyk słów nie był przypadkowy. Nawiązywał do brytyjskiego Women’s Army Auxiliary Corps z czasów pierwszej wojny światowej i podkreślał, że chodzi o formację pomocniczą działającą przy armii, a nie o jej część.

Długa droga ustawy

Pomysł nie był nowy. W 1917 i 1918 roku armia amerykańska zatrudniała we Francji kobiety jako telefonistki, maszynistki i kierowców, ale robiła to doraźnie, na zasadzie kontraktów cywilnych. Marynarka wojenna i piechota morska przyjmowały wtedy kobiety do służby z pełnym statusem wojskowym, armia natomiast nie. Propozycje utworzenia kobiecego korpusu, zgłaszane jeszcze w 1918 roku i w okresie międzywojennym, Departament Wojny za każdym razem odkładał. Jedyną kobiecą formacją armii pozostawał istniejący od 1901 roku korpus pielęgniarek.

Sprawę podjęła republikańska kongresmenka z Massachusetts Edith Nourse Rogers, która w czasie pierwszej wojny światowej jako wolontariuszka widziała z bliska pracę Amerykanek i Brytyjek we Francji. 28 maja 1941 roku wniosła projekt ustawy o korpusie pomocniczym. Departament Wojny przyjął go chłodno. Wewnętrzne pismo jego wydziału personalnego mówiło otwarcie, że skoro takiej formacji nie da się uniknąć, trzeba ją zorganizować tak, by armia mogła ją „prowadzić po swojemu”. Sojusznikiem projektu okazał się jednak szef sztabu armii gen. George Marshall. Przewidywał, że po brakach sprzętu przyjdzie kryzys kadrowy, i uważał za marnotrawstwo szkolenie żołnierzy na telefonistów czy maszynistów, skoro w życiu cywilnym te zawody wykonywały niemal wyłącznie kobiety.

Do grudnia 1941 roku projekt utknął w komisjach. Dopiero atak na Pearl Harbor i gwałtowna rozbudowa armii, którą w marcu 1942 roku objęła także gruntowna reorganizacja dowództw, zmieniły nastroje. Rogers wniosła nową wersję ustawy, z górnym limitem 150 tysięcy kobiet, a Marshall w kwietniu 1942 roku pisał do Kongresu, że jej szybkie uchwalenie uważa za sprawę dużej wagi. Izba Reprezentantów przyjęła projekt w marcu 1942 roku stosunkiem głosów 249 do 86, odrzucając poprawkę, która przyznawałaby kobietom pełny status wojskowy. Debata była burzliwa: przeciwnicy ostrzegali przed rozbiciem amerykańskiej rodziny i pytali, kto będzie zmywał naczynia i prał, gdy kobiety pójdą do wojska. Senat zatwierdził ustawę 14 maja, 38 głosami przeciw 27, a nazajutrz podpisał ją prezydent.

„Z armią”, nie „w armii”

Ustawa mówiła, że korpus służy „z armią” (with the Army), a nie „w armii”. Ta różnica miała konkretne skutki. Członkinie korpusu otrzymywały wyżywienie, umundurowanie, zakwaterowanie, opiekę medyczną i żołd, ale nie przysługiwały im dodatek za służbę za granicą, rządowe ubezpieczenie na życie, odszkodowanie dla rodziny w razie śmierci ani świadczenia kombatanckie. Miały własne stopnie: szeregowe nazywano „pomocniczkami” (auxiliaries), podoficerów „liderkami” (leaders), a oficerów „oficerami trzeciej, drugiej i pierwszej klasy”. Stopnie te nie dawały władzy nad mężczyznami, a do jesieni 1942 roku wiązały się z niższym uposażeniem niż odpowiadające im stopnie wojskowe. Korpus nie podlegał też w pełni wojskowemu prawu karnemu, co później okazało się źródłem kłopotów dyscyplinarnych i organizacyjnych.

Zadaniem WAAC było przejęcie od żołnierzy prac biurowych, łączności, transportu, zaopatrzenia i kuchni, tak by mężczyźni mogli pójść na front. Wzorem była brytyjska Auxiliary Territorial Service (ATS), kobieca służba pomocnicza armii brytyjskiej, której sprawność zrobiła wrażenie na Marshallu. Brytyjczycy poszli jednak już dalej: od 1941 roku członkinie ATS miały status wojskowy, a w grudniu 1941 roku parlament wprowadził pobór kobiet. W kwietniu 1942 roku do służby wojennej zarejestrowała się nawet szesnastoletnia następczyni tronu Elżbieta. W Stanach Zjednoczonych o poborze kobiet nie mogło być mowy, a i sama ochotnicza służba wciąż budziła opór.

Oveta Culp Hobby

Pierwszą dyrektorką korpusu została Oveta Culp Hobby, urodzona w 1905 roku w Teksasie córka prawnika i polityka stanowego. Od dwudziestego pierwszego roku życia przez kilka lat doradzała stanowej Izbie Reprezentantów w sprawach regulaminu i procedury (parliamentarian), potem współkierowała dziennikiem „Houston Post”, należącym do jej męża, byłego gubernatora Teksasu Williama P. Hobby’ego. Latem 1941 roku przyjechała do Waszyngtonu, by kierować sekcją spraw kobiet w biurze prasowym Departamentu Wojny, i od tej pory uczestniczyła w przygotowaniach korpusu. Jako dyrektorka otrzymała uposażenie majora. Hobby była organizatorką wymagającą: chciała, by korpus był elitarny, z wysokimi wymaganiami co do wykształcenia i nienagannej opinii, bo wiedziała, że każdy błąd posłuży przeciwnikom kobiet w mundurach.

Fort Des Moines

Zgłoszeń było znacznie więcej niż miejsc. 20 lipca 1942 roku w Fort Des Moines w stanie Iowa, dawnym forcie kawalerii, rozpoczęło szkolenie pierwsze 440 kandydatek na oficerów, wśród nich 40 Afroamerykanek, oraz 125 szeregowych. Afroamerykanki uczestniczyły w tych samych zajęciach co białe kandydatki, ale zgodnie z zasadami segregacji obowiązującymi w armii zakwaterowano je osobno. Jedna z nich, Charity Adams, została w 1945 roku dowódczynią jedynego batalionu Afroamerykanek z WAC wysłanego do Europy. 29 sierpnia ośrodek opuściła pierwsza grupa oficerów korpusu. Kobiety uczyły się musztry, regulaminów, pierwszej pomocy, czytania map, obrony przeciwlotniczej i przeciwchemicznej oraz administracji kompanii. Większość z nich trafiła potem do pracy biurowej, ale wiele zostało telefonistkami, radiooperatorkami, kierowcami, mechanikami czy pracownicami poczty polowej.

Popyt na pomocniczki przerósł oczekiwania. Jesienią 1942 roku Departament Wojny podniósł docelową liczebność korpusu do ustawowego maksimum 150 tysięcy, a w listopadzie Kongres zrównał ich uposażenie z żołdem żołnierzy.

Inne służby

Za armią poszły inne rodzaje sił zbrojnych, i to na lepszych warunkach. 30 lipca 1942 roku powstała kobieca rezerwa marynarki wojennej WAVES (Women Accepted for Volunteer Emergency Service), od początku z pełnym statusem wojskowym. W listopadzie 1942 roku utworzono kobiecą rezerwę Straży Przybrzeżnej SPARS, a w lutym 1943 roku rezerwę kobiet piechoty morskiej. Lotniczki cywilne skupiła w 1943 roku organizacja Women Airforce Service Pilots, przewożąca samoloty z fabryk na lotniska.

Miejsce w wojnie

Podwójny system, w którym kobiety pracowały przy armii, ale nie należały do niej, szybko okazał się niewygodny. Z inicjatywy Rogers i Hobby, tym razem przy poparciu Marshalla, Kongres uchwalił ustawę, na mocy której 1 lipca 1943 roku WAAC przekształcono w Women’s Army Corps (WAC), część armii z pełnymi prawami żołnierskimi. Członkinie korpusu mogły przejść do nowej formacji albo odejść do cywila; według historii oficjalnej odeszła mniej więcej jedna czwarta. Hobby została pułkownikiem armii, a po wojnie, w 1953 roku, pierwszą sekretarz zdrowia, edukacji i opieki społecznej w gabinecie Dwighta Eisenhowera.

Droga nie była łatwa. W 1943 roku przez kraj przetoczyła się kampania plotek, przedstawiających kobiety w mundurach jako rozwiązłe. Śledztwa Departamentu Wojny wykazały, że były bezpodstawne, ale zaszkodziły werbunkowi. Mimo to Amerykanki w mundurach armii służyły w Afryce Północnej od początku 1943 roku, potem we Włoszech, Anglii, Francji, Indiach, Australii i na Nowej Gwinei. Według amerykańskich danych w czasie wojny przeszło przez WAAC i WAC około 150 tysięcy kobiet, a w tym samym czasie we wszystkich formacjach mundurowych Stanów Zjednoczonych służyło ich, licząc pielęgniarki, około 350 tysięcy.

Na tle innych walczących państw była to mobilizacja ostrożna. Wielka Brytania wcieliła kobiety do służby pomocniczej z poboru, a Związek Radziecki wysłał setki tysięcy kobiet na front, także jako snajperki, pilotki i czołgistki. Amerykańskie służby kobiece pozostały ochotnicze i dalekie od walki. Ustawa podpisana 15 maja 1942 roku otworzyła jednak drogę, z której nie było już powrotu: WAC przetrwał wojnę, w 1948 roku stał się stałą częścią armii, a w 1978 roku rozwiązano go, włączając kobiety do zwykłych jednostek.