Operacja Vigorous

Wieczorem 14 czerwca 1942 roku brytyjski samolot rozpoznawczy z Malty wypatrzył na Morzu Jońskim włoską flotę płynącą z Tarentu na południe. Adm. Angelo Iachino prowadził dwa nowoczesne pancerniki, cztery krążowniki i dwanaście niszczycieli. Kurs prowadził wprost na konwój „Vigorous”, który od trzech dni płynął z Egiptu i Palestyny na Maltę, od początku atakowany z powietrza. W ciągu następnej doby dowodzący operacją z lądu adm. Henry Harwood kilka razy kazał konwojowi zawracać i znów płynąć na zachód. Wieczorem 15 czerwca odwołał operację. Okręty i statki wróciły do Aleksandrii, tracąc po drodze krążownik, trzy niszczyciele i dwa statki handlowe. Na Maltę nie dotarł z tego konwoju ani jeden statek.

W kalendariach operacja pojawia się pod dwiema datami: pod 14 czerwca z informacją, że konwój „zauważył” włoską eskadrę i że był atakowany z powietrza niemal od wyjścia z portu, a pod 16 czerwca z wiadomością, że późnym wieczorem operację odwołano. Obie informacje trzeba nieco uściślić. Brytyjskie okręty nie zobaczyły włoskiej floty, bo do starcia nie doszło: o jej wyjściu w morze dowiedziały się z meldunków lotnictwa, a najbliżej znalazły się około 100 mil morskich od niej. Ostateczny rozkaz powrotu Harwood wydał wieczorem 15 czerwca. 16 czerwca konwój był już w drodze do Aleksandrii i wieczorem tego dnia zaczął wchodzić do portu. Ostatnie okręty dotarły tam 17 czerwca.

Konwój ze wschodu

„Vigorous” był wschodnią połową operacji „Julius”, podwójnej próby zaopatrzenia Malty w połowie czerwca. Równocześnie od zachodu, z Gibraltaru, płynął konwój „Harpoon”. Konwój wschodni był znacznie większy. Jedenaście statków załadowano w Aleksandrii, Port Saidzie, Suezie, Hajfie i Bejrucie i podzielono na trzy grupy (MW 11A, B i C), które miały się spotkać na morzu. Konwój był tak duży, bo od marca, gdy po drugiej bitwie pod Syrtą zbombardowano w porcie wszystkie statki konwoju MW 10, wyspa nie dostała prawie nic.

Dowództwo eskorty (Zespół A) objął kontradm. Philip Vian, zwycięzca spod Syrty, na krążowniku „Cleopatra”. Miał siedem krążowników lekkich: cztery przeciwlotnicze typu Dido („Cleopatra”, „Dido”, „Euryalus” i „Hermione”), trzy większe krążowniki „Newcastle”, „Birmingham” i „Arethusa”, a także stary krążownik przeciwlotniczy „Coventry”. Do tego doszło 26 niszczycieli, w tym cztery australijskie, korwety, trałowce i dwa statki ratownicze. Część okrętów pożyczono z Floty Wschodniej na Oceanie Indyjskim. Flota Śródziemnomorska nie miała jednak ani jednego sprawnego pancernika: „Queen Elizabeth” i „Valiant” stały w naprawie od grudniowego ataku włoskich żywych torped w Aleksandrii. Brytyjczycy dołączyli więc do konwoju stary pancernik „Centurion” z 1911 roku, od lat okręt-cel, uzbrojony tylko w działka przeciwlotnicze i przebrany za nowoczesny pancernik. Miał zmylić włoskie rozpoznanie i przewiózł część ładunku.

Plan zakładał, że to nie okręty Viana, lecz samoloty i okręty podwodne zatrzymają flotę włoską, gdyby ta wyszła w morze. Na lotniskach w Egipcie i na Malcie zebrano samoloty torpedowe Bristol Beaufort i Wellington, a także amerykańskie ciężkie bombowce B-24 Liberator z grupy płk. Harry’ego Halversona, które kilka dni wcześniej po raz pierwszy zbombardowały Rumunię. Na drodze włoskiej floty ustawiono linię dziewięciu okrętów podwodnych. Operacją kierowali z lądu, ze wspólnego stanowiska w Aleksandrii, Harwood, od kwietnia pełniący obowiązki dowódcy Floty Śródziemnomorskiej, i dowódca lotnictwa na Bliskim Wschodzie marsz. Arthur Tedder. Vian miał zasłaniać statki dymem i atakować torpedami, jak w marcu, ale wszyscy rozumieli, że w długie czerwcowe dni powtórzenie Syrty będzie znacznie trudniejsze.

„Bomb Alley”

Najtrudniejszy odcinek drogi biegł między Kretą a Cyrenajką. Brytyjscy marynarze nazywali go „aleją bomb” (Bomb Alley). Po styczniowej ofensywie Rommla lotniska w zachodniej Cyrenajce należały do Osi, a z Krety operowały niemieckie Ju 87 i Ju 88. Brytyjskie myśliwce mogły osłaniać konwój tylko na początku drogi, potem zostawały mu nieliczne dalekosiężne Kittyhawki i Beaufightery.

Najpierw, 11 czerwca po południu, wyszły z Port Saidu cztery statki grupy MW 11C. Miały popłynąć na zachód do wysokości Tobruku i zawrócić, by sprowokować włoską flotę do przedwczesnego wyjścia w morze. Wieczorem 12 czerwca zaatakowały je Ju 88 z Krety, a uszkodzony statek „City of Calcutta” skierowano do Tobruku. Tego samego dnia zawrócono też powolny „Elizabeth Bakke”, który nie mógł utrzymać prędkości konwoju. 13 czerwca grupy spotkały się na wysokości Marsa Matruh i konwój, osłaniany przez główne siły Viana, ruszył na zachód.

14 czerwca konwój płynął przez „aleję bomb” pod nieustannymi nalotami. Holenderski statek „Aagtekerk”, który z powodu awarii maszyn skierowano do Tobruku, został zbombardowany przez kilkadziesiąt Ju 87 i Ju 88 kilkanaście mil od portu, osiadł na płyciźnie i spłonął. Po południu, gdy konwój wyszedł poza zasięg myśliwców krótkiego zasięgu, kilkadziesiąt bombowców z Krety i Libii wykonało kilka ataków w ciągu kilku godzin. Bomby zatopiły statek „Bhutan”, na którym zginęło 16 ludzi, a uszkodzony został „Potaro”. Na lądzie trwał w tym czasie odwrót 8 Armii z linii Gazali, po tym jak w dniach 11–13 czerwca Brytyjczycy przegrali bitwę pancerną. Myśliwce, które miały osłaniać konwój z lotnisk w Cyrenajce, były potrzebne nad cofającymi się wojskami, a lotniska trzeba było opuszczać. Okręty eskorty zużyły tego dnia znaczną część amunicji przeciwlotniczej.

Włoska flota wychodzi w morze

Włoskie dowództwo wiedziało o przygotowaniach do konwojów, między innymi z odczytywanych depesz amerykańskiego attaché wojskowego w Kairze płk. Bonnera Fellersa. Gdy było już jasne, którędy płynie „Vigorous”, po południu 14 czerwca z Tarentu wyszła eskadra Iachina: pancerniki „Littorio” (okręt flagowy) i „Vittorio Veneto”, ciężkie krążowniki „Gorizia” i „Trento”, lekkie krążowniki „Giuseppe Garibaldi” i „Duca d’Aosta” oraz dwanaście niszczycieli. Iachino miał przechwycić konwój rano 15 czerwca.

Meldunek samolotu rozpoznawczego Martin Baltimore z Malty z wieczora 14 czerwca dotarł do Harwooda dopiero późnym wieczorem. Admirał zawiadomił Viana, że Włosi dojdą do konwoju około 7 rano. Vian zwrócił uwagę, że jego okręty nie zdołają obronić statków przez kolejny długi letni dzień, i poprosił o zgodę na odwrót. Harwood kazał mu płynąć na zachód do 2 w nocy, a potem zawrócić. Liczył, że do rana samoloty i okręty podwodne osłabią włoską flotę.

Noc i ranek 15 czerwca

Zwrot wykonano krótko przed 2 w nocy. Dla kilkudziesięciu okrętów i statków płynących w nocnym szyku był to ryzykowny manewr, a w pobliżu czaiły się niemieckie kutry torpedowe (Schnellboote). Kuter S 56 trafił torpedą krążownik „Newcastle”, który mimo uszkodzeń płynął dalej. Kuter S 55 storpedował niszczyciel „Hasty”. Zginęło dwunastu marynarzy, a wraku, którego nie dało się uratować, dobił niszczyciel „Hotspur”.

O świcie samoloty torpedowe Beaufort z Malty zaatakowały flotę włoską. Jedna torpeda trafiła krążownik „Trento”, który stanął w płomieniach i został w tyle pod opieką niszczyciela. Kilka godzin później dostrzegł go brytyjski okręt podwodny „Umbra” por. S. L. C. Maydona. Jego torpeda trafiła w komorę amunicyjną i „Trento” zatonął w ciągu kilku minut. Według włoskich danych zginęła ponad połowa z mniej więcej 1150 ludzi na pokładzie, wśród nich dowódca okrętu kmdr Stanislao Esposito. Około 9 rano pancerniki zaatakowały amerykańskie B-24 z dużej wysokości. Jedna bomba trafiła „Littorio” w wieżę dziobową, ale nie wyrządziła większych szkód. Zaraz potem kilka Beaufortów z Egiptu zrzuciło torpedy, które chybiły. Po powrocie lotnicy zgłosili trafienia w pancerniki i krążowniki.

Rozkazy i kontrrozkazy

Na lądzie w Aleksandrii meldunki docierały z wielogodzinnym opóźnieniem. Harwood, obawiając się, że konwój wraca w strefę najcięższych nalotów, około 7 rano znów kazał mu płynąć na Maltę. Dodał, że Vian ma unikać spotkania z Włochami, dopóki nie zaatakują ich samoloty. Gdy zwiadowcy zameldowali, że włoska flota nadal płynie na południe, około 9.40 polecił znów zawrócić. Przed południem dotarły do niego przesadzone meldunki lotników o trafieniach w pancerniki. Harwood ponownie skierował konwój na Maltę, a w razie przechwycenia przez Włochów okręty miały porzucić statki i ratować się same. W końcu, po 12.45, pozostawił decyzję Vianowi. Rozkazy szły tak długo, że Vian odbierał je z opóźnieniem nawet dwóch godzin, gdy sytuacja była już inna. Brytyjski historyk Richard Woodman ocenił potem tę wymianę rozkazów jako dowód niezdecydowania i braku zmysłu strategicznego. Harwood ryzykował cennymi statkami w nadziei, że lotnictwo i okręty podwodne powstrzymają przeciwnika.

Przez cały dzień trwały naloty. Bombowce nurkujące Ju 87 trafiły niszczyciel „Airedale”, którego wrak zatopił potem „Aldenham”. Bomby padające tuż obok uszkodziły krążowniki „Birmingham” i „Arethusa”. Celem wielu ataków był „Centurion”, którego Niemcy brali za prawdziwy pancernik. Okręt przyjął trafienie, ale płynął dalej. Wieczorem bomby ciężko uszkodziły australijski niszczyciel „Nestor”, którego wzięto na hol.

Tymczasem włoskie dowództwo marynarki, przekonane, że konwój zawrócił na dobre, kazało Iachinowi odstąpić od pościgu, jeśli nie nawiąże kontaktu do popołudnia. Eskadra zawróciła na północny zachód w stronę Navarino na zachodnim wybrzeżu Grecji, gotowa wrócić, gdyby Brytyjczycy spróbowali jeszcze raz. Około 16.30 Harwood, dowiedziawszy się o tym zwrocie, polecił Vianowi płynąć na Maltę po zmroku. Vian odpowiedział, że okrętom zostało mniej niż jedna trzecia amunicji przeciwlotniczej, a niszczycielom brakuje paliwa. O 20.53 Harwood odwołał operację i nakazał powrót do Aleksandrii.

Droga powrotna

Noc nie przyniosła spokoju. Brytyjskie Wellingtony z Malty w świetle flar zaatakowały wracającą do Tarentu flotę włoską i jedna torpeda trafiła „Littorio” w dziób. Pancernik doszedł do bazy z niewielkimi uszkodzeniami. Konwój płynął na wschód, ale przed świtem 16 czerwca niemiecki okręt podwodny U-205 przedarł się przez osłonę i storpedował krążownik „Hermione”, który przewrócił się i zatonął. Zginęło 87 lub 88 członków załogi, a około 400 uratowano. Holowany „Nestor” zostawał coraz bardziej z tyłu. Rano dowódca uznał, że w dzień nie zdąży uciec przed lotnictwem, przeniósł załogę na „Javelina” i kazał zatopić okręt bombami głębinowymi.

Wieczorem 16 czerwca pierwsze statki weszły do Aleksandrii. Ostatnie okręty dotarły tam następnego dnia. Statki przywiozły z powrotem prawie cały ładunek, który miał uratować Maltę.

Bilans

Operacja kosztowała Brytyjczyków krążownik „Hermione”, niszczyciele „Hasty”, „Airedale” i „Nestor”, statki „Bhutan” i „Aagtekerk” oraz kuter torpedowy, który zatonął w złej pogodzie. Uszkodzone zostały krążowniki „Newcastle”, „Birmingham” i „Arethusa”. Włosi stracili ciężki krążownik „Trento”, a lekko uszkodzony został „Littorio”. Według brytyjskich zestawień ogień okrętów i statków zestrzelił 21 z około 220 samolotów, które atakowały konwój. Niemieckie lotnictwo w Libii wykonało przeciw konwojowi 193 loty w ciągu dwóch dni. Jedyną korzyścią było to, że w tym czasie cofająca się spod Gazali 8 Armia miała chwilę oddechu od nalotów.

Historyk oficjalny Royal Navy Stephen Roskill nazwał sukces Osi „niezaprzeczalnym”. Woodman pisał wprost o kompromitacji. Sam Harwood meldował 16 czerwca, że Brytyjczycy mają przeciwko sobie przewagę zarówno na morzu, jak i w powietrzu, a „najdzielniejsze wysiłki wszystkich zaangażowanych nie mogą wyrównać tego braku”. Później obwiniał RAF, że nie dostarczył dość samolotów zdolnych powstrzymać włoską flotę. Playfair zwracał uwagę, że naloty na pancerniki nie wyrządziły im szkód, na jakie liczono, a eskorta Viana nie miała szans w boju z pancernikami. Bez lotnisk w zachodniej Cyrenajce nawet szybsze i dokładniejsze meldunki niewiele by zmieniły.

We Włoszech odwrót Viana przedstawiano jako ucieczkę przed flotą Iachina. Choć eskadra włoska nie oddała ani jednego strzału do brytyjskich okrętów, propaganda wykorzystała to jako rewanż za wcześniejsze klęski, m.in. u przylądka Matapan. Samo wyjście floty w morze wystarczyło jednak, by konwój zawrócił. Na tym polegała siła włoskiej floty w 1942 roku, choć brak paliwa rzadko pozwalał jej wypływać.

Miejsce w wojnie

Z siedemnastu statków obu czerwcowych konwojów na Maltę dotarły tylko dwa, oba z „Harpoon”. Wyspie zostało zapasów na kilka tygodni. Od tej pory Brytyjczycy nie próbowali posyłać konwojów z Aleksandrii, dopóki 8 Armia nie odzyskała lotnisk w Libii. Kilka dni po powrocie konwoju upadł Tobruk, a pod koniec czerwca 8 Armia cofnęła się do El Alamein. Flota Śródziemnomorska musiała wkrótce opuścić Aleksandrię, zagrożoną przez Rommla, i przenieść się do Hajfy, Port Saidu i Bejrutu.

Następną próbą był sierpniowy konwój z Gibraltaru w operacji „Pedestal”, do którego z Aleksandrii wyszedł tylko pozorny konwój. Ze wschodu przyszedł na Maltę dopiero 20 listopada 1942 roku konwój operacji „Stoneage”, osłaniany z lotnisk odzyskanych po zwycięstwie pod El Alamein. Jego przybycie uważa się za koniec oblężenia wyspy. Harwood dowodził we wschodniej części morza do wiosny 1943 roku. Gdy gen. Montgomery skrytykował tempo uruchamiania portu w Trypolisie, oddał dowództwo, oficjalnie ze względu na stan zdrowia. Klęska „Vigorous” pokazała to samo co los marcowego konwoju: na środkowym Morzu Śródziemnym o przejściu konwojów decydowało panowanie w powietrzu, a nie liczba krążowników i niszczycieli.