Brytyjczycy zajmują Dernę

30 stycznia 1941 roku żołnierze australijskiego 2/11 Batalionu weszli do Darny, przez Włochów i Brytyjczyków nazywanej Derną, małego portu na wschodnim krańcu gór Al-Dżabal al-Achdar w Cyrenajce. Miasto leżało około 160 kilometrów w linii prostej na zachód od Tobruku, a drogą nieco dalej. Do samej Derny Australijczycy weszli bez walki, ale poprzedził to tydzień zaciętych starć na płaskowyżu nad miastem i w wąwozie Wadi Derna, gdzie włoska straż tylna broniła się z determinacją, jakiej Brytyjczycy nie spotkali ani w Bardii, ani w Tobruku. Włosi opuścili miasto dopiero wtedy, gdy groziło im okrążenie od południa, i wycofali się w porządku w głąb gór.

Po Tobruku

Po zdobyciu Tobruku 22 stycznia XIII Korpus gen. Richarda O’Connora od razu ruszył dalej na zachód. Za Tobrukiem kończyła się płaska pustynia Marmaryki. Asfaltowa droga nadmorska biegła przez Gazalę i Tmimi, potem przez otwarty płaskowyż do Derny, gdzie zjeżdżała serpentynami ze skarpy wysokiej na 120–200 metrów do miasta położonego u ujścia Wadi Derna. Wąwóz ten ciągnie się kilkanaście kilometrów na południe i południowy zachód od miasta; przy ujściu ma miejscami ponad półtora kilometra szerokości, a jego zbocza opadają stromo na głębokość ponad dwustu metrów. Na zachód od Derny zaczynały się zielone, porośnięte lasem i uprawne wyżyny Al-Dżabal al-Achdar z wioskami włoskich osadników.

Do tych wyżyn prowadziły jeszcze dwie drogi: szlak z Martuby, omijający górny bieg wąwozu i wiodący do osady Giovanni Berta (dziś Al-Kubba), oraz pustynne szlaki do Mechili, starego fortu około 65 kilometrów na południe od Giovanni Berta, w którym zbiegały się drogi na północ, zachód i południe. Przez Mechili można było obejść góry i dojść przez pustynię do drogi z Bengazi na Trypolis.

Linię od Derny po Mechili obsadził XX Korpus gen. Annibale Bergonzolego, który na początku stycznia wymknął się z Bardii i przeszedł pieszo do Tobruku. Miał on 60 Dywizję Piechoty „Sabratha”, rozmieszczoną od Derny wzdłuż Wadi Derna, oraz Specjalną Brygadę Pancerną gen. Valentina Babiniego, z pułkiem bersalierów, artylerią i nowymi czołgami średnimi M13/40, które dopiero co przypłynęły z Włoch i według włoskich źródeł potrzebowały jeszcze kilku dni przygotowań, zanim mogły iść do walki. Brygada stała pod Mechili, w Giovanni Berta i w Chaulan, osłaniając skrzydło i tyły piechoty. Dowódca 10 Armii, gen. Giuseppe Tellera, otrzymał od marszałka Rodolfa Grazianiego rozkaz utrzymania tej linii.

O’Connor zamierzał uderzyć na Mechili, gdzie rozpoznanie widziało główne siły włoskie, a następnie zagrozić skrzydłu wojsk na wybrzeżu. Kierunek nadmorski przypadł 6 Dywizji Australijskiej gen. Ivena Mackaya. Mackay liczył, że wysunięta straż przednia, szwadron australijskiego 6 Pułku Kawalerii pod dowództwem młodego oficera nazwiskiem Onslow z artylerią i saperami, zdoła może zająć Dernę bez większej walki, „w prezencie dla Australii” na Dzień Australii, 26 stycznia. Na wypadek silniejszego oporu za kawalerią szła 19 Brygada brygadiera Horace’a Robertsona.

Starcie pod Mechili

22 stycznia, gdy Australijczycy wchodzili do Tobruku, 7 Dywizja Pancerna gen. Michaela O’Moore’a Creagha ruszyła na zachód. Jej 4 Brygada Pancerna skierowała się na Mechili, a 7 Brygada Pancerna drogą nadmorską w stronę Martuby. 23 stycznia patrole brytyjskie dotarły do włoskich pozycji pod Siret el Chreiba, blokhauzem na skraju lotniska około 16 kilometrów przed Derną. Tego samego dnia Tellera nakazał kontratak, który miał nie dopuścić do okrążenia XX Korpusu od południa.

24 stycznia na szlaku z Derny do Mechili doszło do jednego z nielicznych w tej kampanii starć czołgów z czołgami. Kilkanaście nowych M13/40 z brygady Babiniego zaatakowało 7 Pułk Huzarów, który szedł na zachód, by przeciąć drogę na północ od Mechili. Huzarzy na lekkich czołgach wycofali się i wezwali pomoc 2 Królewskiego Pułku Czołgów, który według brytyjskich relacji długo nie reagował. Gdy w końcu nadjechały jego czołgi krążownicze, zaskoczyły włoskie wozy na grzbiecie wzniesienia, wyraźnie widoczne na tle nieba. Według australijskiej historii oficjalnej Włosi stracili w całym starciu dziewięć czołgów, w tym siedem zniszczonych przez 2 Pułk, a Brytyjczycy jeden czołg krążowniczy i sześć lekkich.

O’Connor był przekonany, że zamknie główne siły włoskie pod Mechili. Wieczorem 25 stycznia polecił Creaghowi za wszelką cenę nie dopuścić do ich ucieczki na północny zachód, ku Slonta, a 7 Brygadę Pancerną, dotąd trzymaną w odwodzie z braku paliwa, skierował 26 stycznia na drogę z Mechili do Slonta. Mackay miał podciągnąć 17 Brygadę, by zaatakowała Mechili, gdy czołgi zwiążą Włochów. Pułapka nie zadziałała. Rano 27 stycznia patrole 7 Dywizji Pancernej stwierdziły, że Babini wymknął się nocą. Jego kolumny, ścigane przez 4 Brygadę Pancerną, odeszły na północny zachód, ku El Faidia i Slonta, a potem dalej na zachód, przez burze piaskowe i pod nalotami. Pościg ustał 28 stycznia z braku paliwa. O’Connor był, jak pisze australijski historyk Gavin Long, wściekły na dowództwo dywizji pancernej.

Tydzień nad Wadi Derna

Tymczasem na wybrzeżu Australijczycy przekonali się, że Derna nie będzie „prezentem”. 25 stycznia rano kawaleria Onslowa przejęła od Brytyjczyków blokhauz Siret el Chreiba, ale jej transportery nie mogły posunąć się po płaskim, odkrytym lotnisku. W południe nadjechał 2/11 Batalion z Australii Zachodniej, jedyny batalion dywizji, który nie walczył jeszcze naprawdę ani pod Bardią, ani pod Tobrukiem. Kompania kpt. Ralpha Honnera ruszyła przez lotnisko, płaskie jak stół, pod ogniem artylerii, karabinów maszynowych i czołgów okopanych za niskimi grzbietami. O zmroku zdobyła hangary, a rano 26 stycznia Australijczycy wyszli na krawędź skarpy, skąd widzieli miasto. Sama kompania Honnera straciła dwóch zabitych i 21 rannych. Lewym skrzydłem 2/4 Batalion wyszedł nad Wadi Derna, a pluton por. Lindsaya przeszedł nocą na drugi brzeg wąwozu.

Przez następne dni walczono o każdy grzbiet. 26 stycznia kompania 2/11 Batalionu, schodząca po urwisku na wąski brzeg morza, by podejść do miasta od plaży, dostała się pod ogień z bliska i nocą musiała się wspinać z powrotem. 27 stycznia bersalierzy i piechota „Sabrathy” kilkakrotnie kontratakowali przyczółek 2/4 Batalionu za wąwozem; w jednym starciu około 40 Włochów zginęło, a 56 się poddało, w innym ponad tysiąc ludzi zepchnęło dwie australijskie kompanie z powrotem nad krawędź wąwozu. Tego samego dnia zasadzka z ukrytych dział przeciwpancernych i min zniszczyła patrol transporterów 6 Pułku Kawalerii: zginęło czterech podoficerów, a trzech żołnierzy dostało się do niewoli. Na prawym skrzydle kompania kpt. Shanahana zdobyła Fort Rudero, biorąc 290 jeńców i pięć dział, a nocą patrole 2/11 Batalionu oczyściły grzbiety nad miastem.

Brytyjczycy odczuwali teraz skutki marszu przez kilkaset kilometrów pustyni. Australijska artyleria miała przydział dziesięciu pocisków na działo dziennie, a włoskie baterie, ostrzeliwujące drogę spoza Derny, zdawały się zużywać całe zapasy, których nie chciały zostawić. „Ostrzał, oceniany według europejskich miar z 1918 roku, jest naprawdę ciężki” – meldował dowódca 2/11 Batalionu, ppłk Thomas Louch. Uważał, że bez silniejszej artylerii nie zdobędzie miasta.

Włosi opuszczają Dernę

O losie miasta rozstrzygnęło jednak lewe skrzydło. Wieczorem 28 stycznia samochody pancerne 11 Pułku Huzarów dotarły w rejon Chaulan, na południe od Wadi Derna, skąd prowadziły szlaki przez wzgórza do Giovanni Berta. Na lewo od 19 Brygady zajmowała pozycje 17 Brygada brygadiera Stanleya Savige’a, a Mackay nakazał obu brygadom energiczne natarcie. Zaczęła się zaciskać sieć od Derny po wzgórza na południe od Giovanni Berta i Slonta. Bergonzoli, który dowodził XX Korpusem z Giovanni Berta, nie czekał, aż zostanie zamknięta. Nakazał odwrót, a straż tylna osłaniała go silnym ostrzałem.

Wieczorem 29 stycznia, po stosunkowo spokojnym dniu, włoska artyleria nagle zasypała pozycje 2/11 Batalionu pociskami. Louch uznał, że to „ostatni zryw” przed odejściem. W nocy patrol wysłany drogą wciąż napotykał ogień, a nad ranem 30 stycznia w mieście zapłonęły pożary. Wkrótce po świcie na skarpę wspięła się grupa Libijczyków, którzy powiedzieli Australijczykom, że Włosi odeszli. Louch wysłał ich ścieżką patrol, a gdy ten wszedł do miasta bez przeszkód, posłał jedną kompanię drogą, przeciętą przez Włochów wielkim lejem, a drugą w dół urwiska. Derna została zajęta bez walki. Data podawana w części opracowań, 29 stycznia, odnosi się do nocy, w której Włosi oderwali się od przeciwnika; według australijskiej historii oficjalnej żołnierze 2/11 Batalionu weszli do miasta rano 30 stycznia.

Derna, zdobyta przez Włochów na Turkach w październiku 1911 roku, w czasie wojny włosko-tureckiej, liczyła wtedy około 10 tysięcy mieszkańców i była wschodnią bramą do strefy włoskiego osadnictwa w Cyrenajce. Australijczycy zastali domy wśród ogrodów nawadnianych wodą z wąwozu. Miasto było prawie puste: włoscy cywile zostali wcześniej ewakuowani, a po ulicach krążyły grupki miejscowych Arabów wywożących na osłach żywność i sprzęty z opuszczonych domów. Szybko dotarły do sztabu O’Connora skargi, że Derna została „splądrowana przez Australijczyków”. Australijska żandarmeria ustaliła, że miasto rabowano już wcześniej kilkakrotnie, także przez wycofujące się wojsko włoskie, choć szabrowali i niektórzy żołnierze brytyjscy i australijscy; pierwszego dnia aresztowano dwunastu Australijczyków.

Włosi nie zamierzali jednak oddać gór bez walki. 31 stycznia, w deszczu i wichurze, 2/8 Batalion przeszedł przez miasto i utknął pod ogniem straży tylnej przy serpentynach wiodących z powrotem na skarpę. Nocą jego kompanie wspięły się po zaminowanej drodze i zaskoczyły włoski posterunek w starym forcie. Kolejne leje w obu drogach na skarpę zatrzymały australijskie działa i ciężarówki na cały dzień. 2 lutego 17 Brygada zajęła opuszczone Giovanni Berta.

Miejsce w wojnie

Zajęcie Derny było ostatnim akordem tej części operacji „Compass”, w której Brytyjczycy szli wzdłuż wybrzeża od twierdzy do twierdzy. Walki nad Wadi Derna pokazały, że armia włoska, dobrze ustawiona w trudnym terenie i wsparta artylerią, potrafiła się bić skutecznie; XX Korpus opóźnił pościg o tydzień i wycofał się w porządku. Zarazem jednak nic nie mogło już ocalić Cyrenajki. Ucieczka Babiniego spod Mechili otworzyła drogę przez pustynię na południe od gór, a O’Connor, po rozmowie z gen. Archibaldem Wavellem, postanowił ją wykorzystać. Australijczycy mieli naciskać wzdłuż wybrzeża, by związać Włochów, a 7 Dywizja Pancerna, gdy tylko dotrą paliwo i nowe czołgi, przejść na skróty przez pustynię i przeciąć nadmorską drogę na południe od Bengazi. Pierwotnie planowano to na połowę lutego. Gdy jednak na przełomie stycznia i lutego lotnicy wypatrzyli kolumny opuszczające Cyrenajkę, a Graziani zdecydował o jej ewakuacji, O’Connor przyspieszył marsz. 4 lutego czołgi ruszyły z Mechili, a 5–7 lutego pod Beda Fomm odcięły i zmusiły do kapitulacji resztki 10 Armii. Tellera zginął, a Bergonzoli, który wymknął się z Bardii i spod Derny, dostał się do niewoli.

Derna jeszcze dwukrotnie zmieniała właściciela. Na początku kwietnia 1941 roku, w czasie pierwszego natarcia Erwina Rommla, zajęli ją Niemcy, a pod pobliską Martubą trafił do niewoli sam O’Connor. Brytyjczycy wrócili do niej w listopadzie 1942 roku, po bitwie pod El Alamein. Lotniska pod Derną i Martubą, o które Australijczycy walczyli w styczniu 1941 roku, były przez cały ten czas ważnymi bazami dla lotnictwa obu stron, wspierającego walki na pustyni i atakującego konwoje na Morzu Śródziemnym.