Operacja „Compass”

Operacja „Compass” była pierwszą wielką ofensywą brytyjską w drugiej wojnie światowej i pierwszym wielkim zwycięstwem lądowym Wielkiej Brytanii w tej wojnie. Pomyślana przez generała Archibalda Wavella, naczelnego dowódcę na Bliskim Wschodzie, jako kilkudniowy rajd na włoskie obozy pod Sidi Barrani, przerodziła się w kontrofensywę, która w ciągu dwóch miesięcy wyrzuciła Włochów z Egiptu i odebrała im całą Cyrenajkę, wschodnią prowincję Libii. Siły Pustyni Zachodniej generała Richarda O’Connora, liczące około 31–36 tysięcy żołnierzy, rozbiły 10 Armię marszałka Rodolfa Grazianiego, która miała w Egipcie i Cyrenajce około 150 tysięcy ludzi.

Kampania składała się z kilku wielkich starć: bitwy o obozy pod Sidi Barrani (9–11 grudnia 1940), pościgu do granicy libijskiej, zdobycia twierdz w Bardii (3–5 stycznia 1941) i Tobruku (21–22 stycznia), walk pod Mechili i Derną oraz bitwy pod Beda Fomm (5–7 lutego), w której resztki 10 Armii zostały odcięte i zmuszone do kapitulacji. Zwycięstwo nie zakończyło jednak wojny w Afryce. Brytyjczycy zatrzymali się u wrót Trypolitanii, gdy rząd w Londynie postanowił wysłać najlepsze oddziały do Grecji, a do Libii zaczęły przybywać wojska niemieckie pod dowództwem Erwina Rommla.

Nazwa i daty

Nazwa „Compass” (kompas) była brytyjskim kryptonimem operacji. W literaturze anglojęzycznej obejmuje się nią całą kampanię od grudnia 1940 do lutego 1941 roku, choć jej pierwszą część, walki o obozy pod Sidi Barrani, nazywa się też bitwą o Sidi Barrani. Włosi mówią o bitwie o Marmarykę (battaglia della Marmarica) lub, szerzej, o pierwszej ofensywie brytyjskiej w Afryce Północnej.

Za początek przyjmuje się zwykle 9 grudnia 1940 roku, dzień szturmu na obóz pod Nibeiwą. Przygotowania zaczęły się wcześniej: oddziały 4 Indyjskiej Dywizji Piechoty wyruszyły z rejonu Marsa Matruh w nocy z 6 na 7 grudnia, przekonane, że jadą na drugie ćwiczenia, a w nocy z 7 na 8 grudnia całe Siły Pustyni Zachodniej zaczęły marsz na pozycje wyjściowe, oddalone o ponad sto kilometrów. Dlatego część opracowań, w tym włoskich, datuje początek operacji na 8 grudnia. Za koniec – 9 lutego 1941 roku, gdy samochody pancerne 11 Pułku Huzarów dotarły do El Agheili na granicy Cyrenajki i Trypolitanii, a natarcie zostało wstrzymane. Kapitulacja resztek 10 Armii pod Beda Fomm nastąpiła 7 lutego.

Tło

Trzy miesiące pod Sidi Barrani

We wrześniu 1940 roku, po przystąpieniu Włoch do wojny i śmierci marszałka Itala Balba, 10 Armia wkroczyła z Libii do Egiptu, zajęła Sollum i po czterech dniach marszu zatrzymała się w Sidi Barrani, około 95 kilometrów od granicy i 130 kilometrów przed główną pozycją brytyjską w Marsa Matruh. Graziani, który objął dowództwo w Libii pod presją Benita Mussoliniego, nie zamierzał iść dalej, zanim nie zbuduje drogi i wodociągu. Jego dywizje rozłożyły się w szerokim łuku ufortyfikowanych obozów: pod Maktilą na wybrzeżu, w Tummarze Wschodnim i Zachodnim, w Nibeiwie, a na skarpie od strony pustyni w rejonie Sofafi i Rabii. Drugi rzut obsadził Buq Buq, Sollum, przełęcz Halfaya i Sidi Omar. Obozy były silne, ale dzieliły je wielokilometrowe luki, z których najszersza ciągnęła się między Nibeiwą a Sofafi.

Według włoskich i brytyjskich opracowań 10 Armia miała w Egipcie około 80 tysięcy ludzi, 250 dział i 120 czołgów. W rejonie samego Sidi Barrani stało około 40 tysięcy. Obozy pod Maktilą i Tummarem obsadzały 1 i 2 Dywizja Libijska, złożone z żołnierzy libijskich pod włoskimi oficerami, w Nibeiwie stało zmotoryzowane zgrupowanie gen. Pietra Malettiego z batalionami libijskimi i czołgami średnimi M11/39, w Sidi Barrani 4 Dywizja Czarnych Koszul „3 Gennaio”, na skarpie dywizja „Cirene”, w Buq Buq dywizja „Catanzaro”. Dalej, przy granicy, stały oddziały XXIII Korpusu gen. Annibale Bergonzolego. Dowódca 10 Armii, gen. Mario Berti, przebywał na urlopie zdrowotnym we Włoszech i zastępował go gen. Italo Gariboldi, którego kwatera mieściła się daleko z tyłu, w Bardii. Graziani wyznaczył natarcie na Marsa Matruh na połowę grudnia.

Była to armia piechoty, bez dość ciężarówek, łączności radiowej i skutecznej broni przeciwpancernej. Lekkie czołgi L3 były w istocie tankietkami, dywizje libijskie były świeżo sformowane, a dywizje czarnych koszul, czyli Milicji Faszystowskiej, słabo wyszkolone.

Brytyjczycy odzyskują inicjatywę

Wavell, odpowiadający za obszar od Libii po Irak i Kenię, był w trudnym położeniu. W sierpniu stracił Somali Brytyjskie, a premier Winston Churchill naciskał na niego, by działał energiczniej. Mimo bitwy o Anglię rząd brytyjski wysłał jednak latem i jesienią na Bliski Wschód posiłki, w tym trzy pułki czołgów płynące dookoła Afryki, z nich jeden z ciężkimi czołgami piechoty Matilda II. Ich pancerza nie przebijały włoskie działa przeciwpancerne kalibru 47 mm ani lekkie działa polowe. Do Egiptu docierały też oddziały z Indii, Australii i Nowej Zelandii.

Długi postój pod Sidi Barrani dał Brytyjczykom czas. Patrole 11 Pułku Huzarów i 7 Grupy Wsparcia panowały nad przedpolem, a zwiad naziemny i lotniczy dokładnie rozpoznał włoskie obozy i luki między nimi. Flota Śródziemnomorska admirała Andrew Cunninghama, która w lipcu wygrała bitwę koło przylądka Stilo, a 11 listopada samolotami z lotniskowca HMS „Illustrious” uderzyła na Tarent, panowała we wschodniej części Morza Śródziemnego i ostrzeliwała włoskie pozycje na wybrzeżu.

Po włoskim ataku na Grecję Londyn wysłał Grekom pomoc, zabierając z Egiptu dywizjony RAF i działa przeciwlotnicze. Grecki opór pokazał jednak, że armia Mussoliniego jest słabsza, niż się wydawało.

Plan i siły

„Pięciodniowy rajd”

Na polecenie Wavella plan przygotowali dowódca wojsk brytyjskich w Egipcie, gen. Henry Maitland Wilson, i O’Connor, który dowodził Siłami Pustyni Zachodniej (Western Desert Force). Wavell zauważył, że włoskie obozy są zbyt od siebie oddalone, by się wspierać. Uderzenie miało pójść przez lukę między Nibeiwą a Sofafi i spaść na obozy od tyłu, od zachodu, skąd Włosi się go nie spodziewali. Z braku wody i transportu operację zaplanowano jako rajd trwający cztery–pięć dni. 28 listopada Wavell pisał jednak do Wilsona, że choć nie żywi „przesadnych nadziei”, chce mieć pewność, że jeśli nadarzy się wielka okazja, wojsko będzie przygotowane „moralnie, umysłowo i administracyjnie”, by ją w pełni wykorzystać.

Plan był prosty. 7 Grupa Wsparcia miała obserwować obozy na skarpie pod Sofafi i nie dopuścić, by ich załogi wmieszały się do walki. 4 Indyjska Dywizja Piechoty z batalionem czołgów Matilda z 7 Królewskiego Pułku Czołgów (7th Royal Tank Regiment, 7th RTR) miała zdobyć Nibeiwę, a potem oba obozy pod Tummarem. 7 Dywizja Pancerna osłaniała ją od zachodu i miała przeciąć drogę z Sidi Barrani do Buq Buq. Na wybrzeżu Selby Force, zgrupowanie brygadiera Arthura Selby’ego z garnizonu Marsa Matruh, liczące około 1800 ludzi, miało związać obóz pod Maktilą, a okręty Royal Navy ostrzelać Maktilę i Sidi Barrani. Tajemnica była ścisła. 25 i 26 listopada przeprowadzono pod Marsa Matruh ćwiczenia na makietach obozów w Nibeiwie i Tummarze, ale tylko nieliczni oficerowie wiedzieli, co naprawdę przedstawiają. Żołnierzom powiedziano, że czekają ich drugie ćwiczenia; prawdę wielu z nich poznało dopiero 7 grudnia, na pozycjach wyjściowych.

Siły stron

O’Connor miał według różnych opracowań od 31 do 36 tysięcy żołnierzy, około 120 dział i 275 czołgów. Trzon stanowiły 7 Dywizja Pancerna gen. Michaela O’Moore’a Creagha, oraz 4 Indyjska Dywizja Piechoty gen. Noela Beresforda-Peirse’a, wzmocniona brytyjską 16 Brygadą Piechoty. Wsparcie lotnicze zapewniała 202 Grupa RAF komodora lotnictwa Raymonda Collishawa, mająca około 160 samolotów, w tym myśliwce Hurricane i Gladiator oraz bombowce Blenheim i Wellington. Z morza operację wspierały monitor HMS „Terror” oraz kanonierki „Aphis” i „Ladybird”.

Po stronie włoskiej w Egipcie i Cyrenajce stało według brytyjskiej historii oficjalnej około 150 tysięcy ludzi, 1600 dział, ponad 600 czołgów i tankietek oraz około 330 samolotów 5 Eskadry (Squadra 5) Regia Aeronautica.

Przebieg

9 grudnia: Nibeiwa i Tummar

W nocy z 8 na 9 grudnia nad włoskimi pozycjami krążyły bombowce RAF, których warkot zagłuszał ruch kolumn, a monitor „Terror” i kanonierka „Aphis” ostrzeliwały Maktilę, „Ladybird” zaś Sidi Barrani. O piątej rano 9 grudnia oddział artylerii otworzył ogień na Nibeiwę od wschodu, by odwrócić uwagę obrońców, a o 7.15 zaczęło się właściwe przygotowanie artyleryjskie. Chwilę później czołgi Matilda 7th RTR wjechały do obozu od północnego zachodu, gdzie rozpoznanie wykryło jego najsłabszy odcinek, a za nimi z ciężarówek zeskoczyła piechota 11 Indyjskiej Brygady Piechoty. Zaskoczenie było całkowite. Według brytyjskich relacji 28 włoskich czołgów M11/39, stojących przed obozem, zniszczono, zanim załogi zdążyły do nich dobiec.

Obrońcy walczyli dzielnie, a artylerzyści strzelali do czołgów z bliska, ale ich pociski odbijały się od pancerza Matild. Maletti zginął w walce. Do 8.30 obóz był zdobyty. Według włoskiej historii oficjalnej poległo około 820 żołnierzy, a 1338 zostało rannych; około dwóch tysięcy dostało się do niewoli. Brytyjczycy stracili według swoich danych 56 ludzi.

Po uzupełnieniu paliwa i amunicji czołgi ruszyły na północ. O 13.50, po godzinnym ostrzale, zaatakowały Tummar Zachodni, broniony przez 2 Dywizję Libijską. Opór był tu silniejszy, ale do szesnastej obóz padł z wyjątkiem północno-wschodniego narożnika. Do zmroku Brytyjczycy zajęli też większą część Tummaru Wschodniego. Lekkie czołgi 7 Pułku Huzarów przecięły drogę z Sidi Barrani do Buq Buq.

10–11 grudnia: Sidi Barrani

Na wybrzeżu Selby Force próbowała odciąć Maktilę od zachodu, ale 1 Dywizja Libijska wymknęła się w nocy i cofnęła ku Sidi Barrani. Część jej kolumny, ściganej przez Selby’ego, zepchnięto na wydmy nad morzem, gdzie późnym popołudniem 10 grudnia, w burzy piaskowej, rozbiły ją czołgi krążownicze 6 Królewskiego Pułku Czołgów. Tymczasem brytyjska 16 Brygada Piechoty, wysunięta z odwodu 4 Dywizji Indyjskiej, podjechała ciężarówkami pod Sidi Barrani od południa i południowego zachodu. O szesnastej, przy wsparciu artylerii dywizyjnej i Matild, uderzyła na osadę i do zmroku ją zdobyła.

Resztki obu dywizji libijskich i dywizji „3 Gennaio” zostały zamknięte na skrawku wybrzeża między 16 Brygadą a Selby Force. 11 grudnia o świcie zaczęły się masowe kapitulacje. Najdłużej, do wczesnego popołudnia, broniły się na wzgórzu Ras el Dai (Punkt 90) dwa bataliony 2 Dywizji Libijskiej, po czym poddało się około dwóch tysięcy ludzi. Wieczorem złożyła broń dywizja „3 Gennaio”. Tej nocy dywizja „Cirene” opuściła obozy na skarpie pod Rabią i Sofafi i wymknęła się wzdłuż skarpy ku Halfai. Rozkaz dla 4 Brygady Pancernej, by ją odciąć, przyszedł zbyt późno. Za to 7 Brygada Pancerna rozbiła pod Buq Buq większą część dywizji „Catanzaro”, biorąc tysiące jeńców i dziesiątki dział.

Wynik pierwszych trzech dni przekroczył wszelkie oczekiwania. Według brytyjskiej historii oficjalnej do 11 grudnia Siły Pustyni Zachodniej wzięły około 38 300 jeńców, 237 dział i 73 czołgi, tracąc 624 ludzi: 133 zabitych, 387 rannych i 8 zaginionych. Włoskie straty w zabitych i rannych ocenia się na około 2200 poległych i 2300 rannych. Jeńców było dwudziestokrotnie więcej, niż przewidywano.

12–16 grudnia: z Egiptu do Libii

Po zdobyciu Sidi Barrani 7 Dywizja Pancerna ruszyła w pościg, jedną brygadą wzdłuż wybrzeża, drugą po płaskowyżu nad skarpą. Wieczorem 12 grudnia w Egipcie Włosi trzymali już tylko podejścia do Sollum i rejon Sidi Omar.

11 grudnia Wavell podjął decyzję, która zaskoczyła O’Connora: 4 Indyjska Dywizja, zwyciężczyni spod Nibeiwy, została wycofana z frontu i przewieziona do Sudanu, gdzie miała wziąć udział w ofensywie przeciw Włochom w Erytrei, w ramach kampanii wschodnioafrykańskiej. Na jej miejsce przybywała 6 Dywizja Australijska gen. Ivena Mackaya, nieostrzelana, ale dobrze wyszkolona. Przez kilka dni O’Connor miał na froncie praktycznie tylko jedną dywizję pancerną i 16 Brygadę.

Graziani, przekonany, że Brytyjczycy mają ogromną przewagę, 14 grudnia nakazał oddziałom na granicy skupić się i wycofać na łatwiejsze do obrony pozycje. Bergonzoli przekonywał, że bez nich nie obroni Bardii, i marszałek polecił ściągnąć je do twierdzy. Włosi opuścili Sollum, przełęcz Halfaya, Fort Capuzzo i Sidi Omar, a oddziały spod Capuzzo w ciemnościach wymknęły się 7 Brygadzie Pancernej. 16 grudnia Brytyjczycy zajęli Sollum, mały port, który stał się odtąd ich głównym punktem wyładunkowym, i przełęcz Halfaya; w tych samych dniach opanowali Fort Capuzzo i Sidi Omar po libijskiej stronie granicy. Ostatni włoscy żołnierze opuścili Egipt.

Bardia, 3–5 stycznia 1941

Twierdza w Bardii, otoczona pierścieniem umocnień długim na blisko 30 kilometrów, z rowem przeciwpancernym, zasiekami i dziesiątkami betonowych stanowisk, była broniona przez XXIII Korpus Bergonzolego, zwanego przez żołnierzy „Elektryczną Brodą” (Barba Elettrica). Zebrał on tam resztki czterech dywizji, które wycofały się z granicy, i dywizję „23 Marzo”, łącznie, według różnych źródeł, od około 40 do 45 tysięcy ludzi i ponad 400 dział. Mussolini pisał do niego, że powierza mu zadanie obrony twierdzy „do ostatka”, a Bergonzoli odpowiedział: „W Bardii jesteśmy i tu zostaniemy”. Duce liczył, że każdy dzień oporu da czas na przysłanie posiłków z Włoch.

Przed natarciem twierdzę przez kilkanaście dni ostrzeliwały z morza okręty i bombardowało lotnictwo. 1 stycznia 1941 roku Siły Pustyni Zachodniej przemianowano na XIII Korpus. Mackay, który 21 grudnia objął dowództwo w rejonie Sollum, przygotował szturm starannie, jak atak na umocnienia z czasów pierwszej wojny światowej. Termin przesunięto z 2 na 3 stycznia, by dowieźć amunicję artyleryjską.

O świcie 3 stycznia, po nawale artylerii, 16 Brygada Australijska uderzyła na zachodni odcinek obwodu. Saperzy wysadzali zasieki ładunkami wydłużonymi i łopatami zasypywali rów przeciwpancerny, a przez wyłomy weszły 23 czołgi Matilda 7th RTR. W tym samym czasie pancerniki HMS „Warspite”, „Valiant” i „Barham” ostrzeliwały północną część twierdzy. Do południa Australijczycy wzięli około 8 tysięcy jeńców. 4 stycznia 16 Brygada wkroczyła do miasteczka Bardia i przecięła twierdzę na dwie części, a 5 stycznia 19 Brygada, wspierana przez sześć ocalałych Matild, zdobyła południowy sektor. Oddziały na północy poddały się 16 Brygadzie i 7 Grupie Wsparcia. Bergonzoli z grupą oficerów wymknął się z twierdzy i pieszo przeszedł około 120 kilometrów do Tobruku.

Według brytyjskiej historii oficjalnej Włosi stracili w Bardii ponad 40 tysięcy ludzi w zabitych i wziętych do niewoli, ponad 400 dział, 13 czołgów średnich i 117 lekkich oraz setki pojazdów; włoskie opracowania mówią o około 38 tysiącach jeńców. 6 Dywizja Australijska straciła 456 ludzi. Była to pierwsza duża bitwa australijskiej armii w tej wojnie.

Tobruk, 21–22 stycznia

Klęska wywołała we włoskim dowództwie falę zmian. Berti, który wrócił z urlopu, został 23 grudnia odwołany przez Grazianiego, a dowództwo 10 Armii objął jego szef sztabu, gen. Giuseppe Tellera. Według włoskiego przekazu Tellera powiedział koledze, że wie, iż idzie na śmierć.

Jeszcze 5 stycznia, zanim w Bardii ustał opór, 7 Brygada Pancerna ruszyła na zachód ku Al-Adam, a do 9 stycznia Tobruk był otoczony. Dowódca twierdzy, gen. Enrico Pitassi Mannella, dowiedział się od Grazianiego, że odsieczy nie będzie. Obwód twierdzy był prawie dwa razy dłuższy niż w Bardii, a obrońców, około 25 tysięcy, było o połowę mniej. W porcie stał stary krążownik pancerny „San Giorgio”, którego działa wspierały obronę.

W nocy z 20 na 21 stycznia twierdzę ostrzelał z morza „Terror”. O świcie 21 stycznia australijska piechota, znów wspierana przez Matildy i saperów, przełamała obwód na odcinku południowo-wschodnim, a do wieczora zajęła połowę Tobruku. W nocy z 21 na 22 stycznia Włosi wysadzili „San Giorgio” w porcie, dowódca twierdzy Pitassi Mannella dostał się do niewoli (według australijskiej historii oficjalnej już po południu 21 stycznia, według innych relacji 22 stycznia), a po południu skapitulowały ostatnie punkty oporu. Według brytyjskiej historii oficjalnej wzięto około 25 tysięcy jeńców, w tym dwa tysiące marynarzy, 208 dział polowych i średnich oraz 87 czołgów. XIII Korpus stracił nieco ponad 400 ludzi, z czego 355 Australijczyków.

Mechili i Derna, 24–30 stycznia

Za Tobrukiem drogę zagradzało pasmo górskie Al-Dżabal al-Achdar („Zielone Góry”). Włosi obsadzili linię od nadmorskiej Derny po Mechili na skraju pustyni. Bronił jej korpus Bergonzolego, który po ucieczce z Bardii dostał nowe dowództwo, z dywizją piechoty „Sabratha” i Specjalną Brygadą Pancerną gen. Valentina Babiniego, mającą świeżo przybyłe z Włoch czołgi średnie M13/40. 24 stycznia pod Mechili doszło do starcia pancernego: czołgi Babiniego zaskoczyły 7 Pułk Huzarów i zadały mu straty, ale kontratak 2 Królewskiego Pułku Czołgów zniszczył siedem M13. Pod Derną Australijczycy przez kilka dni toczyli ciężkie walki z dywizją „Sabratha” i bersalierami.

Tellera nie zdołał jednak zatrzymać Brytyjczyków na tej linii. W nocy z 26 na 27 stycznia Włosi wycofali się spod Mechili, a gdy zagony 11 Pułku Huzarów zaczęły okrążać Dernę od południa, Bergonzoli nakazał odwrót. Derna została zajęta bez walki 29–30 stycznia. 31 stycznia Graziani, w obawie przed odcięciem całej armii i przed powstaniem ludności Cyrenajki, której opór sam krwawo tłumił na przełomie lat dwudziestych i trzydziestych, nakazał ewakuację Cyrenajki i odwrót do Trypolitanii nadmorską Via Balbia, przez Bengazi.

Beda Fomm, 5–7 lutego

Pod koniec stycznia Brytyjczycy dowiedzieli się, że Włosi ewakuują Cyrenajkę. Pościg Australijczyków nadmorską drogą przez góry nie mógł odciąć 10 Armii. O’Connor zdecydował się więc na manewr, który przeszedł do historii wojny pancernej. 4 lutego 7 Dywizja Pancerna, mocno już wyeksploatowana, wyruszyła z Mechili na przełaj przez pustynię, na południe od gór, przez Msus i Antelat, by przeciąć Via Balbia na południe od Bengazi, zanim dotrą tam włoskie kolumny. Czołgi posuwały się po kamienistym terenie wolno, więc Creagh wysłał przodem lotną kolumnę na kołach, Combe Force ppłk. Johna Combe’a, liczącą około dwóch tysięcy ludzi z samochodami pancernymi, piechotą zmotoryzowaną i kilkunastoma działami.

Combe Force dotarła do Via Balbia pod Sidi Saleh, około 30 kilometrów na północ od Adżdabii, wczesnym popołudniem 5 lutego i natychmiast postawiła blokadę drogi. Około pół godziny później nadjechała czołówka 10 Armii. Wieczorem na skrzydło włoskich kolumn w rejonie osady Beda Fomm, ciągnących się wzdłuż drogi przez kilkadziesiąt kilometrów, uderzyła 4 Brygada Pancerna.

6 lutego Włosi raz po raz atakowali blokadę i boki brytyjskiego ugrupowania, rzucając do walki czołgi Babiniego i artylerię, ale ataki były słabo skoordynowane i prowadzone po kawałku, w miarę jak kolumny nadjeżdżały z północy. Brytyjskie czołgi krążownicze, ukryte w fałdach terenu koło białego meczetu i na niewielkim wzgórzu zwanym przez żołnierzy „Pryszczem” (the Pimple), wyjeżdżały na grzbiety, strzelały do włoskich wozów i znów się chowały. Wieczorem tego dnia do Bengazi dotarł australijski patrol, a rano 7 lutego Australijczycy formalnie zajęli miasto, witani przez miejscową ludność. O świcie 7 lutego Włosi podjęli ostatnią próbę przebicia się; ostatnie czołgi M13 dotarły do samych stanowisk piechoty brytyjskiej i zostały zniszczone przez działa przeciwpancerne i artylerię. Wkrótce potem resztki 10 Armii skapitulowały. Tellerę znaleziono śmiertelnie rannego w jednym z czołgów, Bergonzoli wraz ze sztabem armii dostał się do niewoli.

Pod Beda Fomm Brytyjczycy wzięli około 25 tysięcy jeńców, ponad sto czołgów, ponad dwieście dział i 1500 pojazdów. O’Connor zameldował Wavellowi, według powtarzanego w literaturze przekazu otwartym tekstem: „Lis zabity na otwartym polu” („Fox killed in the open”), jak w żargonie polowania na lisa.

El Agheila i wstrzymanie natarcia

8 lutego samochody pancerne 11 Pułku Huzarów, zbierając jeńców i porzucony sprzęt, ruszyły dalej na zachód, a 9 lutego doszły do El Agheili, nad zatoką Wielka Syrta, u granicy Trypolitanii. Nie natrafiły na zorganizowaną obronę. O’Connor i jego oficerowie byli przekonani, że mogą dojść do Trypolisu, zanim przybędą tam Niemcy. Pojazdy były jednak zużyte, a linie zaopatrzenia ciągnęły się od Egiptu przez ponad tysiąc kilometrów.

O dalszym marszu zdecydowano jednak w Londynie. Grecja, która w styczniu odrzuciła ofertę brytyjskich wojsk lądowych, po śmierci premiera Joanisa Metaksasa zmieniała stanowisko, a Niemcy gromadzili wojska w Rumunii i szykowali się do wkroczenia do Bułgarii. Około 11–12 lutego Churchill i Komitet Obrony nakazali Wavellowi utrzymać Cyrenajkę minimalnymi siłami i przygotować pomoc dla Grecji. Według relacji oficera sztabowego Erica Dorman-Smitha, którego O’Connor wysłał do Kairu, by uzyskać zgodę na marsz na Trypolis, zastał on 12 lutego Wavella nad mapami Grecji.

Straty

Dokładnych strat włoskich nie da się ustalić, a źródła brytyjskie i włoskie podają różne liczby. Według brytyjskiej historii oficjalnej w ciągu dwóch miesięcy wzięto do niewoli 133 298 żołnierzy włoskich i libijskich, w tym 22 generałów, i zdobyto lub zniszczono około 400 czołgów i 845 dział; inne brytyjskie zestawienia mówią o ponad 130 tysiącach jeńców i nawet 1290 działach. Włoskie opracowania podają mniejsze liczby jeńców, około 115 tysięcy. Liczbę poległych Włochów i Libijczyków szacuje się na co najmniej 5500, rannych na około 10 tysięcy. Włoska 10 Armia przestała istnieć: z Cyrenajki do Trypolitanii przedostało się tylko kilka tysięcy ludzi.

Straty XIII Korpusu wyniosły według brytyjskich danych około 1900 ludzi: 500 zabitych, 1373 rannych i 55 zaginionych, czyli około dziesięciu procent piechoty. RAF stracił w walce 26 samolotów, a znacznie więcej wyłączyły z użycia uszkodzenia, których z braku części nie dało się szybko naprawić. Dwie dywizje wzięły do niewoli kilkakrotnie więcej żołnierzy, niż same liczyły.

Znaczenie

Operacja „Compass” pokazała, że na pustyni zwycięża ten, kto ma pojazdy, wodę, paliwo i łączność. O’Connor zaryzykował uderzenie w luki i na tyły przeciwnika, a potem, pod Beda Fomm, marsz przez nieznaną pustynię z resztkami paliwa. Brytyjczycy wyciągnęli z tej kampanii wnioski, które później kosztowały ich drogo: przekonanie, że czołgi mogą zwyciężać same, bez ścisłej współpracy z piechotą i artylerią, i że małe ruchome kolumny wystarczą do panowania nad pustynią.

Klęska była dla Mussoliniego katastrofą polityczną. Po porażkach w Grecji i stratach floty w Tarencie Włochy utraciły w Afryce całą armię, a „wojna równoległa”, którą Duce chciał prowadzić niezależnie od Niemiec, skończyła się. Adolf Hitler, zaniepokojony nie tyle militarnymi skutkami utraty Libii, ile możliwym upadkiem Mussoliniego, postanowił wysłać do Afryki niemieckie wojska. Już w styczniu na Sycylii pojawiły się samoloty X Korpusu Lotniczego Luftwaffe, które zaatakowały Flotę Śródziemnomorską i Maltę, a 12 lutego 1941 roku, trzy dni po zatrzymaniu się Brytyjczyków pod El Agheilą, do Trypolisu przyleciał gen. Erwin Rommel, dowódca nowo utworzonego Afrika Korps. Graziani w lutym poprosił o zwolnienie z dowództwa, a jego następcą został Gariboldi.

Decyzja o zatrzymaniu natarcia i wysłaniu najlepszych oddziałów, w tym 6 Dywizji Australijskiej, do Grecji pozostaje jedną z najbardziej spornych decyzji brytyjskich w tej wojnie. Część historyków uważa, że Brytyjczycy mogli w lutym 1941 roku zająć Trypolis i zakończyć wojnę w Afryce Północnej; inni wskazują, że zużyte pojazdy i długie linie zaopatrzenia nie pozwalały na dalszy marsz, a Niemcy i tak broniliby Trypolitanii. Wojska wysłane do Grecji zostały w kwietniu pokonane w kampanii bałkańskiej, a w Cyrenajce zostały słabe, niedoświadczone oddziały. 24 marca Rommel przeszedł do natarcia i w niecałe trzy tygodnie odzyskał niemal całe terytorium zdobyte w operacji „Compass”, z wyjątkiem Tobruku. W czasie odwrotu Niemcy wzięli do niewoli O’Connora. Front na Pustyni Zachodniej miał się przesuwać tam i z powrotem jeszcze przez prawie dwa lata, aż do bitwy pod El Alamein.