Iven Mackay

Iven Giffard Mackay był jednym z najbardziej nietypowych generałów drugiej wojny światowej. Z wykształcenia fizyk, z zawodu nauczyciel i wykładowca uniwersytecki, przez większość życia był żołnierzem-ochotnikiem australijskiej milicji, a nie oficerem zawodowym. Na froncie pierwszej wojny światowej przeszedł drogę od adiutanta batalionu do dowódcy brygady, a w styczniu 1941 roku poprowadził 6 Dywizję Australijską do pierwszych zwycięstw armii australijskiej w nowej wojnie: zdobycia Bardii i Tobruku. Żołnierze nazywali go „Mr Chips”, od bohatera popularnej powieści o starym, pedantycznym nauczycielu. Jego ostrożny, metodyczny sposób prowadzenia bitwy, wyniesiony z 1918 roku, przyniósł Brytyjczykom w Libii zwycięstwa szybkie i tanie. W Grecji, a potem w Nowej Gwinei, okazało się jednak, że nowa wojna wymaga czegoś więcej.

Syn pastora z Grafton

Urodził się 7 kwietnia 1882 roku w Grafton w Nowej Południowej Walii jako najstarsze z trojga dzieci Isaaca Mackaya, prezbiteriańskiego pastora ze Szkocji, i jego żony Emily Frances z domu King, urodzonej w Kanadzie. Uczył się w szkole publicznej w Grafton i w Newington College w Sydney, gdzie w szkolnym oddziale kadetów doszedł do stopnia sierżanta. W 1904 roku ukończył studia licencjackie na Uniwersytecie w Sydney. Był wszechstronnym sportowcem: reprezentował uczelnię w rugby i wioślarstwie, grał też w krykieta.

Od 1905 roku uczył w Sydney Church of England Grammar School, a w 1910 roku wrócił na uniwersytet jako asystent w katedrze fizyki. Równocześnie zaangażował się w szkolenie wojskowe: w 1911 roku został porucznikiem korpusu kadetów, a w 1913 roku przeszedł do milicji i został adiutantem 26 Batalionu Piechoty. W czerwcu 1914 roku awansował na kapitana.

Gallipoli

Po wybuchu pierwszej wojny światowej, 27 sierpnia 1914 roku, został adiutantem 4 Batalionu 1 Brygady Australijskich Sił Imperialnych. 4 września ożenił się z Marjorie Eveline Meredith. Wypadek na koniu, w którym złamał żebra i przebił płuco, sprawił, że nie popłynął z pierwszym rzutem. Do Egiptu wyruszył w grudniu 1914 roku z uzupełnieniami, a do swojego batalionu na półwyspie Gallipoli dołączył 8 maja 1915 roku, dwa tygodnie po pierwszym lądowaniu Australijczyków i Nowozelandczyków w bitwie o Gallipoli.

W lipcu 1915 roku został majorem i dowódcą kompanii. W sierpniu jego batalion wziął udział w natarciu na tureckie okopy pod Lone Pine. Mackay, strzelając z biodra, wdarł się do tureckiego rowu, opanował węzeł okopów i zabarykadował go workami z piaskiem. Choć obrzucany granatami i lekko ranny, nie dał się zluzować, a następnego dnia osłaniał budowę nowych zapór. Rany okazały się jednak poważne i został ewakuowany na Maltę, a potem do Anglii. Wymieniono go w rozkazie dziennym, a według relacji kolegów przedstawiono nawet do Krzyża Wiktorii, którego jednak nie otrzymał.

Front zachodni

Do batalionu wrócił w lutym 1916 roku w Egipcie, a w marcu popłynął z nim do Francji. Jako podpułkownik i dowódca 4 Batalionu poprowadził go w lipcu 1916 roku w walkach o Pozières, a w sierpniu pod farmą Mouquet, w ramach bitwy nad Sommą. Otrzymał za nie Order Wybitnej Służby (DSO). W maju 1917 roku, w drugiej bitwie pod Bullecourt, dowodził czasowo 1 Brygadą, a gdy Niemcy przełamali front sąsiedniej brygady, poprowadził kontratak, który przywrócił położenie. Przyniosło mu to drugie odznaczenie DSO.

W marcu 1918 roku objął dowództwo 1 Batalionu Karabinów Maszynowych i prowadził go w kwietniowych walkach obronnych pod Hazebrouck. W czerwcu, w stopniu tymczasowego generała brygady, objął dowództwo 1 Brygady Piechoty i poprowadził ją w bitwie pod Amiens i w natarciach ofensywy stu dni aż pod linię Hindenburga. Wojnę zakończył jako jeden z najbardziej szanowanych dowódców brygad w korpusie australijskim, z Orderem św. Michała i św. Jerzego (CMG), francuskim Krzyżem Wojennym i pięcioma wyróżnieniami w rozkazach. Doświadczenie z 1918 roku, gdy Australijczycy przełamywali niemieckie pozycje starannie przygotowanymi natarciami piechoty, czołgów i artylerii, ukształtowało go jako dowódcę na resztę życia.

Wykładowca, dyrektor, generał milicji

Po rozejmie studiował fizykę w Cambridge, w laboratorium Ernesta Rutherforda. W 1920 roku wrócił do Sydney i do wykładów z fizyki, a od 1922 roku był doradcą studentów, od 1925 roku także sekretarzem wydziału. W 1933 roku został dyrektorem Cranbrook School w Sydney. Rozstał się z nią w lutym 1940 roku w atmosferze sporu z radą szkoły, która obwiniała go o jej kłopoty finansowe po wielkim kryzysie.

Przez cały ten czas pozostawał w milicji, australijskiej armii ochotniczej. Dowodził kolejno 9, 8 i 5 Brygadą Piechoty, w marcu 1937 roku objął 2 Dywizję, a w lipcu 1937 roku awansował na generała majora, jako jeden z nielicznych oficerów milicji w tym okresie.

6 Dywizja

Gdy Australia przystąpiła do wojny we wrześniu 1939 roku, rząd Roberta Menziesa postanowił sformować ochotnicze Drugie Australijskie Siły Imperialne do służby za granicą. W kwietniu 1940 roku Mackay, mający 58 lat, objął dowództwo ich pierwszej wielkiej jednostki, 6 Dywizji, zastępując gen. Thomasa Blameya, który przejął korpus. W połowie kwietnia popłynął z Melbourne na Bliski Wschód. Dywizja szkoliła się w Palestynie i Egipcie. Żołnierze szybko nadali mu przydomek „Mr Chips”, od bohatera powieści Jamesa Hiltona i jej ekranizacji z 1939 roku, ze względu na jego przeszłość nauczycielską, chłodny spokój, powściągliwość i surowość. Część oficerów zawodowych narzekała, że ten „cholerny nauczyciel” chce stawiać każdą kropkę nad i, a zbyt łagodnie usuwa nieudolnych oficerów milicji. Szef jego sztabu, płk Frank Berryman, pisał jednak później, że niewielu dorównywało mu odwagą moralną i fizyczną, a nikt go w niej nie przewyższył.

W grudniu 1940 roku, po zwycięstwie gen. Richarda O’Connora pod Sidi Barrani w operacji „Compass”, gen. Archibald Wavell odesłał 4 Dywizję Indyjską do Sudanu, a jej miejsce na froncie zajęła dywizja Mackaya. 21 grudnia Mackay objął dowództwo w rejonie Sollum i zaczął przygotowywać szturm na włoską twierdzę Bardia. O’Connor spodziewał się łatwego zwycięstwa, Mackay założył, że Włosi będą się bronić twardo. Razem z Berrymanem przygotował natarcie jak przełamanie umocnionej linii z 1918 roku: na wąskim odcinku, z masą artylerii, saperami wysadzającymi zasieki i czołgami Matilda idącymi z piechotą. Odłożył szturm o dzień, by mieć dość amunicji.

Bitwa o Bardię, stoczona 3–5 stycznia 1941 roku, była pierwszą w tej wojnie, w której wielką jednostką australijską dowodził australijski generał według planu australijskiego sztabu. Dywizja wzięła do niewoli od 36 do ponad 40 tysięcy Włochów, tracąc 130 zabitych i 326 rannych. Przed następną bitwą Mackay powiedział swoim brygadierom: „Nie tylko chcę mieć Tobruk szybko, chcę go też mieć tanio”. 21–22 stycznia Tobruk padł po szturmie przeprowadzonym według tego samego wzoru, a pod koniec miesiąca Australijczycy zajęli Dernę i 6 lutego weszli do Bengazi. O’Connor chwalił „niezwykle silny i stanowczy charakter” Mackaya. Za kampanię w Libii otrzymał tytuł szlachecki: został Rycerzem Komandorem Orderu Imperium Brytyjskiego.

Grecja

Na początku 1941 roku rząd brytyjski postanowił wysłać wojska do Grecji, zagrożonej niemiecką inwazją. Popłynęła tam także 6 Dywizja. Gdy 6 kwietnia 1941 roku Niemcy rozpoczęli kampanię bałkańską, Mackay dowodził doraźnie skleconym zgrupowaniem australijskim, brytyjskim, nowozelandzkim i greckim, nazwanym Mackay Force, które miało zamknąć przełęcz Klidi pod Vevi w Macedonii. 12 i 13 kwietnia zgrupowanie zostało zepchnięte przez brygadę Leibstandarte SS Adolf Hitler i oddziały pancerne. Mackay był jedynym australijskim generałem, który walczył z Waffen-SS. W czasie odwrotu na południe imponował żołnierzom spokojem: według relacji jego oficera podczas wielogodzinnego nalotu siedział na otwartym terenie, a na jego widok ludzie wychodzili z ukryć i wracali do pracy. Dywizję ewakuowano pod koniec kwietnia, częściowo na Kretę, gdzie w maju w bitwie o Kretę do niewoli dostał się między innymi jego zięć. Mackay otrzymał grecki Krzyż Wojenny I klasy, a w Palestynie i Syrii odbudowywał rozbitą dywizję.

Obrona Australii

W sierpniu 1941 roku Mackay oddał dowództwo dywizji i wrócił do kraju. 1 września, awansowany na generała porucznika, został naczelnym dowódcą Sił Krajowych (Home Forces), czyli wojsk, które miały bronić Australii przed spodziewanym atakiem Japonii. Jego władza była ograniczona: nie obejmowała Nowej Gwinei ani Terytorium Północnego, a ogólną odpowiedzialność za obronę zachował szef sztabu generalnego. Część oficerów zawodowych traktowała dawnego oficera milicji z lekceważeniem. Po wybuchu wojny na Pacyfiku jego syn, porucznik, dostał się do japońskiej niewoli po upadku Singapuru w lutym 1942 roku.

W lutym 1942 roku Mackay przedstawił rządowi ocenę sytuacji, w której proponował, by przy szczupłości sił skupić obronę na najważniejszym obszarze kraju, między Brisbane a Melbourne. Z tej propozycji wyrosła później słynna kontrowersja wokół tak zwanej linii Brisbane, rzekomego planu oddania Japończykom północnej Australii. Wykorzystywali ją politycznie gen. Douglas MacArthur i labourzysta Eddie Ward przeciw rządom Menziesa i Faddena. Sam Mackay twierdził, że nigdy nie słyszał określenia „linia Brisbane”, dopóki nie pojawiło się w gazetach. W kwietniu 1942 roku, w czasie reorganizacji armii przeprowadzonej przez Blameya, objął dowództwo 2 Armii.

Nowa Gwinea

Od stycznia do maja 1943 roku, w zastępstwie gen. Edmunda Herringa, dowodził Siłami Nowej Gwinei w czasie walk pod Wau. W sierpniu 1943 roku objął je ponownie, gdy Australijczycy rozpoczęli ofensywę na półwyspie Huon, i kierował walkami o Finschhafen i Sattelberg. Doszło wtedy do ostrych sporów ze sztabem MacArthura o przerzucenie posiłków morzem. Młodsi dowódcy uważali, że Mackay powinien był stanowczo upominać się o swoje i wcześniej zwrócić się o pomoc do Blameya, a Herring zauważył, że generał się starzeje i zwalnia. Sam Blamey uznał, że Mackay nie ma już energii potrzebnej do takiej kampanii. W listopadzie 1943 roku przekazał dowództwo gen. Lesliemu Morsheadowi, a w styczniu 1944 roku oddał również 2 Armię.

Wysoki komisarz w Indiach

Premier John Curtin wyznaczył go na pierwszego wysokiego komisarza Australii w Indiach Brytyjskich. Mackay przybył do Delhi w 1944 roku i do końca wojny zajmował się głównie sprawami wojskowymi. Tam też odzyskał syna, uwolnionego z japońskiej niewoli. 27 lutego 1946 roku przeszedł w stan spoczynku, a placówka stała się cywilną. Poznał przywódców ruchu niepodległościowego, w tym Jawaharlala Nehru i Muhammada Alego Jinnaha, popierał niepodległość Indii z nadzieją, że pozostaną we Wspólnocie Narodów, rozwijał handel z Australią i wymianę studentów. Misję zakończył w maju 1948 roku, już po uzyskaniu przez Indie niepodległości.

Ostatnie lata i znaczenie

Po powrocie odmówił kandydowania do Senatu z ramienia Partii Liberalnej. W latach 1950–1952 przewodniczył komitetowi werbunkowemu w Nowej Południowej Walii, był aktywny w organizacjach kombatanckich, a Uniwersytet w Sydney nadał mu doktorat honorowy praw. W 1951 roku niósł trumnę Blameya. W 1952 roku reprezentował Australię przy odsłonięciu w Atenach pomnika żołnierzy Wspólnoty Brytyjskiej poległych w Grecji w 1941 roku, a w 1961 roku wrócił tam na poświęcenie cmentarza wojennego w Falirze. Zmarł 30 września 1966 roku w swoim domu w East Lindfield w Sydney. Pozostawił żonę, syna i dwie córki.

Mackay należał do pokolenia australijskich oficerów milicji, które wyrosło w okopach pierwszej wojny światowej i w latach 1939–1940 stworzyło od podstaw nową armię ochotniczą. Bardia i Tobruk pokazały siłę jego metody: starannego planu, ścisłej współpracy piechoty, czołgów i artylerii oraz troski o życie żołnierzy. Zwycięstwa te miały znaczenie daleko wykraczające poza Libię. Rozbicie włoskiej 10 Armii skłoniło Hitlera do wysłania do Afryki Erwina Rommla, a w Stanach Zjednoczonych, gdzie toczyła się debata o pomocy dla Wielkiej Brytanii, dowodziło, że Imperium Brytyjskie potrafi zwyciężać. W Grecji i Nowej Gwinei Mackay trafił na przeciwnika i warunki, w których doświadczenie z 1918 roku już nie wystarczało, a jego kariera polowa zakończyła się w atmosferze rozczarowania. Pozostał jednak w pamięci Australijczyków jako dowódca pierwszych zwycięstw i człowiek, o którym gen. Herring napisał, że był skromny, powściągliwy i uczony, a w walce nie znał strachu.