Richard O’Connor

Richard O’Connor był dowódcą pierwszego wielkiego zwycięstwa lądowego Wielkiej Brytanii w drugiej wojnie światowej. Zimą 1940 i 1941 roku jego Siły Pustyni Zachodniej, liczące na początku około 31 tysięcy żołnierzy, w ciągu dwóch miesięcy przeszły z Egiptu przez całą Cyrenajkę, rozbiły włoską 10 Armię i wzięły około 130 tysięcy jeńców. Klęska ta zmusiła Hitlera do wysłania do Afryki Północnej wojsk niemieckich pod dowództwem Erwina Rommla. Kilka tygodni po ich przybyciu O’Connor dostał się do niewoli i na ponad dwa i pół roku zniknął z wojny. Po brawurowej ucieczce dowodził jeszcze korpusem w Normandii, ale nigdy już nie odzyskał pozycji, jaką miał w grudniu 1940 roku. Biograf nazwał go „zapomnianym zwycięzcą”. Był człowiekiem skromnym, unikającym rozgłosu, a podwładni zapamiętali go jako dowódcę spokojnego, stanowczego i zawsze gotowego wysłuchać innych.

Młodość i pierwsza wojna światowa

Richard Nugent O’Connor urodził się 21 sierpnia 1889 roku w Śrinagarze w Kaszmirze, w rodzinie oficera armii brytyjskiej. Jego ojciec, mjr Maurice O’Connor, służył w pułku Royal Irish Fusiliers, a matka Lilian była córką gubernatora jednej z indyjskich prowincji. Ojciec zginął w wypadku, gdy Richard miał trzynaście lat. Chłopiec uczył się w Wellington College, a w 1908 roku wstąpił do szkoły oficerskiej w Sandhurst. Ani w szkole, ani w akademii niczym się nie wyróżniał. We wrześniu 1909 roku jako podporucznik trafił do szkockiego pułku Cameronians (Scottish Rifles), z którym był związany do końca życia. Z batalionem służył w Anglii i na Malcie, gdzie był oficerem łączności.

Przez całą pierwszą wojnę światową walczył w 7 Dywizji Piechoty. Najpierw dowodził jej łącznością, za co w lutym 1915 roku otrzymał Krzyż Wojskowy, potem był szefem sztabu brygady i walczył pod Arras i Bullecourt. W czerwcu 1917 roku, mając 27 lat, objął jako podpułkownik dowództwo 2 Batalionu Honourable Artillery Company i dostał Order Wybitnej Służby. Pod koniec 1917 roku dywizję przerzucono do Włoch, na front nad Piawą. W ostatnich dniach października 1918 roku, w czasie bitwy pod Vittorio Veneto, jego batalion zdobył wyspę Grave di Papadopoli na Piawie. O’Connor otrzymał za to drugi Order Wybitnej Służby i włoski Srebrny Medal za Męstwo Wojskowe. Dziewięć razy wymieniono go w rozkazach.

Między wojnami

Po wojnie ukończył Staff College w Camberley, a w latach 1921–1924 był szefem sztabu brygady doświadczalnej, w której pod okiem płk. J.F.C. Fullera, jednego z twórców teorii wojny pancernej, ćwiczono współdziałanie czołgów, samolotów, piechoty i artylerii. Potem uczył w Sandhurst i w Camberley, służył z batalionem w Egipcie i w Indiach, pracował w Ministerstwie Wojny i ukończył Imperial Defence College. W 1936 roku objął dowództwo brygady w Peszawarze na Północno-Zachodniej Granicy Indii. Sam mówił później, że tam nauczył się ruchliwości, którą wykorzystał na pustyni libijskiej.

We wrześniu 1938 roku, awansowany na generała majora, został dowódcą 7 Dywizji Piechoty w Palestynie i zarazem gubernatorem wojskowym Jerozolimy. Trwało wtedy arabskie powstanie, a O’Connor wprowadzał godziny policyjne, patrole i posterunki na drogach, współpracując z dowódcą sąsiedniej 8 Dywizji, gen. Bernardem Montgomerym, z którym łączyła go wieloletnia przyjaźń. W sierpniu 1939 roku, tuż przed wybuchem wojny, jego dywizję przeniesiono do twierdzy Marsa Matruh w Egipcie, by broniła kraju przed włoską 10 Armią stojącą w Libii.

Siły Pustyni Zachodniej

Gdy 10 czerwca 1940 roku Włochy przystąpiły do wojny, sztab dywizji O’Connora przemianowano na Western Desert Force, czyli Siły Pustyni Zachodniej. Jego lekkie, zmotoryzowane kolumny z 7 Dywizji Pancernej od pierwszych dni nękały Włochów na granicy libijskiej. We wrześniu, zgodnie z planem przygotowanym wspólnie z Archibaldem Wavellem, cofnął osłonę przed włoską ofensywą, a 10 Armia marszałka Rodolfa Grazianiego zatrzymała się w Sidi Barrani i zbudowała łańcuch obozów.

Wavell polecił przygotować na nie kilkudniowy rajd, a plan ułożył O’Connor. Zamiast atakować obozy na skrzydłach, postanowił przejść nocą przez lukę w środku włoskiego ugrupowania i zdobywać obozy po kolei od tyłu, z ciężkimi czołgami piechoty Matilda na czele. Operacja „Compass” ruszyła 9 grudnia 1940 roku i w ciągu trzech dni przyniosła ponad 38 tysięcy jeńców. O’Connor, mianowany w listopadzie pełniącym obowiązki generała porucznika, nie zamierzał poprzestać na rajdzie. Mimo odebrania mu 4 Indyjskiej Dywizji Piechoty, którą Wavell wysłał do Sudanu, ruszył w pościg. W połowie grudnia wkroczył do Libii, na początku stycznia 1941 roku 6 Dywizja Australijska zdobyła Bardię, a 22 stycznia Tobruk. Siły Pustyni Zachodniej przemianowano wtedy na XIII Korpus.

Gdy Włosi zaczęli opuszczać Cyrenajkę, O’Connor podjął największe ryzyko kampanii. Piechota szła za nimi wzdłuż wybrzeża, a 7 Dywizję Pancerną wysłał na skróty przez nieznaną pustynię, przez Msus, na tyły uciekającej armii. 5 lutego jej czołowe oddziały odcięły drogę pod Beda Fomm, na południe od Bengazi, a 7 lutego resztki 10 Armii skapitulowały. Do niewoli trafił między innymi gen. Annibale Bergonzoli. Depeszę do Wavella z wiadomością o zwycięstwie, wysłaną przez O’Connora i oficera sztabu Wavella Erica Dorman-Smitha, zaczynały słowa „Lis zabity na otwartym polu”. W ciągu dziesięciu tygodni jego wojska przeszły około 800 kilometrów, wzięły około 130 tysięcy jeńców, setki czołgów i ponad tysiąc dział, tracąc około 500 zabitych i 1400 rannych. W marcu 1941 roku otrzymał tytuł szlachecki (Order Łaźni, KCB).

O’Connor chciał iść dalej, na Trypolis, i uważał, że może wyrzucić Włochów z całej Afryki Północnej. Rząd w Londynie postanowił jednak zatrzymać natarcie na El Agheili i wysłać najlepsze siły do Grecji. Sam O’Connor objął dowództwo wojsk brytyjskich w Egipcie. Decyzja o zatrzymaniu się w lutym 1941 roku jest do dziś jednym z najczęściej dyskutowanych wyborów brytyjskiej strategii tej wojny.

Niewola i ucieczka

W lutym do Trypolisu zaczęły przybywać wojska niemieckie Rommla. 31 marca 1941 roku Rommel uderzył na słabe, niedoświadczone oddziały pozostawione w Cyrenajce. Wavell wysłał O’Connora na front, by doradzał dowódcy w Cyrenajce, gen. Philipowi Neame’owi. W nocy z 6 na 7 kwietnia samochód, którym jechali obaj generałowie i płk John Combe, wpadł pod Martubą na niemiecki patrol. Wszyscy trzej trafili do niewoli.

O’Connor spędził ponad dwa i pół roku we włoskim obozie dla wyższych oficerów w zamku Vincigliata pod Fiesole koło Florencji, razem z gen. Adrianem Cartonem de Wiartem i kilkoma innymi wysokimi oficerami. Jeńcy założyli klub ucieczek. Za pierwszą próbę, przez mur zamku, O’Connor odsiedział miesiąc w izolatce. W marcu 1943 roku, po kilku miesiącach kopania tunelu, wymknął się razem z Cartonem de Wiartem, ale po ponad tygodniu wędrówki obu schwytano w dolinie Padu pod Bolonią. Udało się dopiero po kapitulacji Włoch we wrześniu 1943 roku. Z pomocą włoskiego ruchu oporu O’Connor, Neame i marsz. lotn. Owen Boyd zbiegli w czasie przewożenia z Vincigliaty, przez kilka miesięcy się ukrywali i po nieudanych próbach spotkania z okrętem podwodnym dotarli łodzią do Termoli, za linią frontu alianckiego. 21 grudnia 1943 roku byli w Bari, gośćmi gen. Harolda Alexandra.

Normandia i Indie

Montgomery proponował go na swojego następcę w dowództwie 8 Armii we Włoszech, ale O’Connor dostał 21 stycznia 1944 roku VIII Korpus, przygotowywany do inwazji na Francję. Korpus wylądował w Normandii w połowie czerwca i 26 czerwca rozpoczął operację Epsom, natarcie przez dolinę Odonu, które miało okrążyć Caen od zachodu. Brytyjczycy sforsowali rzekę, ale nie zdołali przełamać niemieckiej obrony. W lipcu O’Connor dowodził operacją Goodwood, uderzeniem trzech dywizji pancernych na wschód od Caen, które po ogromnych stratach w czołgach utknęło na grzbiecie Bourguébus, a potem operacją Bluecoat. Jesienią jego korpus wspierał operację Market Garden i walczył w południowej Holandii. Zdaniem części historyków lata niewoli odebrały mu część dawnej śmiałości, a jego metody nie pasowały do zmasowanych, opartych na artylerii bitew 1944 roku.

27 listopada 1944 roku odwołano go z dowództwa korpusu i wysłano do Indii, na stanowisko dowódcy Dowództwa Wschodniego. Według części historyków stało się to z inicjatywy Montgomery’ego, niezadowolonego z jego zbyt pobłażliwego stosunku do amerykańskich podwładnych, według innych z inicjatywy szefa Imperialnego Sztabu Generalnego, gen. Alana Brooke’a. Montgomery w każdym razie nie próbował go zatrzymać. W kwietniu 1945 roku O’Connor awansował na generała, a jesienią objął dowództwo Armii Północno-Zachodniej w Indiach, przemianowanej wkrótce na Dowództwo Północne.

Ostatnie lata i znaczenie

W 1946 roku został adiutantem generalnym, odpowiedzialnym za sprawy personalne całej armii brytyjskiej, i adiutantem króla Jerzego VI. Już w 1947 roku, w sporze o wstrzymanie demobilizacji żołnierzy na Dalekim Wschodzie, podał się do dymisji. Montgomery, wówczas szef Imperialnego Sztabu Generalnego, twierdził później, że go zwolnił. Na emeryturę przeszedł w 1948 roku, w wieku 58 lat. Osiadł w Szkocji, gdzie dowodził kadetami, był pułkownikiem swoich Cameronians, a w latach 1955–1964 Lordem Namiestnikiem hrabstwa Ross and Cromarty. W 1964 roku był Lordem Wysokim Komisarzem Zgromadzenia Ogólnego Kościoła Szkocji, a w 1971 roku otrzymał najwyższe szkockie odznaczenie, Order Ostu. Jego pierwsza żona, Jean, zmarła w 1959 roku, a w 1963 roku ożenił się z Dorothy Russell. Zmarł w Londynie 17 czerwca 1981 roku, w wieku niemal 92 lat.

O’Connor należał do pokolenia oficerów, którzy w latach dwudziestych i trzydziestych uczyli się wojny ruchowej, i jako jeden z pierwszych pokazał w praktyce, co mogą zmotoryzowane wojska na pustyni. Kampania z przełomu 1940 i 1941 roku przywróciła Brytyjczykom wiarę we własną armię po Dunkierce i podważyła prestiż faszystowskich Włoch. Paradoksalnie przyniosła też skutek, którego nikt nie chciał: sprowadziła do Afryki Rommla i Afrika Korps, a wojna na pustyni trwała jeszcze ponad dwa lata. Wielu historyków uważa, że gdyby O’Connorowi pozwolono iść na Trypolis w lutym 1941 roku albo gdyby nie trafił do niewoli w kwietniu, przebieg wojny w Afryce Północnej mógłby wyglądać inaczej. Jego przyjaciel, marszałek polny John Harding, mówił po jego śmierci, że O’Connor był dla niego wzorem dowódcy w boju: przystępny i gotów słuchać, a zarazem stanowczy, sprawiedliwy i niezwykle skromny.