Radziecko-litewski pakt o wzajemnej pomocy

10 października 1939 roku na Kremlu przewodniczący Rady Komisarzy Ludowych i ludowy komisarz spraw zagranicznych ZSRR Wiaczesław Mołotow i litewski minister spraw zagranicznych Juozas Urbšys podpisali układ o nazwie, która mówiła wszystko o jego charakterze: „Umowa o przekazaniu Republice Litewskiej miasta Wilna i obwodu wileńskiego oraz o wzajemnej pomocy między Związkiem Radzieckim a Litwą”. Związek Radziecki oddawał Litwie Wilno z częścią Wileńszczyzny, zajęte trzy tygodnie wcześniej przez Armię Czerwoną w czasie agresji na Polskę, a Litwa zgadzała się na radzieckie bazy wojskowe i, jak stanowił poufny protokół, na stacjonowanie w kraju do 20 tysięcy żołnierzy radzieckich. Układ zawarto na piętnaście lat. Był trzecim i ostatnim z „paktów o bazach”, które Moskwa narzuciła jesienią 1939 roku krajom bałtyckim, po estońskim z 28 września i łotewskim z 5 października. Litwini ujęli to później krótko: „Wilno nasze, Litwa ruska”.

Litwa między Berlinem a Moskwą

Spór o Wilno od dwudziestu lat określał całą litewską politykę. W 1920 roku w traktacie pokojowym z Rosją Radziecką Litwa dostała uznanie praw do miasta i rozległego obszaru wokół niego, ale w październiku tego roku dywizja gen. Lucjana Żeligowskiego zajęła Wilno dla Polski, a w 1922 roku zostało ono do niej włączone. Konstytucja litewska nadal wskazywała Wilno jako stolicę, a Kowno było tylko „tymczasową stolicą”. Stosunki dyplomatyczne z Polską Litwa nawiązała dopiero w marcu 1938 roku, zmuszona polskim ultimatum. Rok później Niemcy odebrały jej Kłajpedę, jedyny port, i odtąd kraj był gospodarczo niemal całkowicie zależny od Rzeszy.

W tajnym protokole do paktu Ribbentrop-Mołotow z 23 sierpnia Litwa trafiła do niemieckiej strefy interesów, a obie strony uznały jej „interes w obszarze wileńskim”. We wrześniu Berlin namawiał Kowno, by uderzyło na Polskę i odebrało Wilno siłą. Rząd prezydenta Antanasa Smetony ogłosił neutralność i nie skorzystał z tej zachęty. Polskich żołnierzy, którzy po 17 września przeszli na Litwę, internowano. 19 września, po krótkiej obronie, do Wilna weszła Armia Czerwona. 28 września, w traktacie o granicach i przyjaźni, Hitler oddał Litwę radzieckiej strefie interesów w zamian za Lubelszczyznę i część Mazowsza. Przewidziano przy tym, że jeśli Związek Radziecki podejmie na Litwie „szczególne środki”, pas ziemi na lewym brzegu Szeszupy, w litewskiej części Suwalszczyzny, przypadnie Niemcom. 29 września Berlin odwołał zapowiedziane rozmowy z Litwinami, a Moskwa zaprosiła litewskiego ministra na rokowania o „przyszłych stosunkach” obu państw.

Trzy żądania Stalina

Urbšys przyleciał do Moskwy 3 października. W rozmowie na Kremlu Józef Stalin osobiście opowiedział mu o niemiecko-radzieckich porozumieniach i pokazał mapy z linią podziału stref interesów, a potem przedstawił trzy żądania. Litwa miała podpisać pakt o wzajemnej pomocy, który pozwalał Związkowi Radzieckiemu założyć na jej terytorium bazy wojskowe i trzymać w nich do 50 tysięcy żołnierzy. Miała też oddać Niemcom pas ziemi za Szeszupą, zgodnie z niemiecko-radzieckim protokołem, i przyjąć w zamian część Wileńszczyzny z samym Wilnem.

Rozmowę tę umieszcza się zwykle pod 3 października i streszcza tak, że Stalin zaproponował Litwie Wilno w zamian za zgodę na bazy, a Litwini nie byli do tego skorzy. Tak było. Urbšys protestował przeciw garnizonom, przekonując, że oznaczałyby faktyczną okupację kraju, a litewska neutralność wystarczy dla bezpieczeństwa obu państw. Proponował w zamian wzmocnienie armii litewskiej. Według relacji towarzyszącego mu gen. bryg. Kazysa Musteikisa minister oświadczył nawet, że Litwa nie przyjmie ani Wilna, ani garnizonów, na co zdenerwowany Stalin odpowiedział: „Czy weźmiecie Wilno, czy nie, wojska radzieckie i tak wejdą na Litwę”. Rosjanie zgodzili się zmniejszyć kontyngent do 35 tysięcy. Urbšys targował się też o granicę na Wileńszczyźnie, żądając zwłaszcza okolic Druskienik i Święcian, gdzie mieszkało więcej Litwinów. Radzieccy rozmówcy odpowiadali, że linia z 1920 roku była niedokładna, a do tych ziem roszczą sobie prawa także Białorusini, i grozili, że jeśli Litwa nie przyjmie paktu, Wilno zostanie włączone do Białoruskiej SRR. Najbardziej zaskoczyło Litwinów żądanie, by oddać kawałek własnego terytorium Niemcom. Postanowili odłożyć tę sprawę, dopóki Berlin sam się o nią nie upomni. Niemcy potwierdzili, że tajny protokół istnieje, ale zapewnili, że sprawa nie jest pilna.

Druga i trzecia runda

W Kownie Urbšys zdał relację rządowi. Smetona wątpił, czy Wilno jest warte takiej ceny, i zastanawiał się, czy nie zerwać rokowań. Wicepremier Kazimieras Bizauskas przekonywał, że odmowa nie powstrzyma Moskwy przed wprowadzeniem wojsk, a jedynie odbierze Litwie Wilno. Za przykład miał Estonię, którą Związek Radziecki zmusił do paktu groźbą wojny, i radzieckie wojska gromadzące się na Wileńszczyźnie oraz na Łotwie. Rząd zgodził się w zasadzie na pakt, ale polecił delegacji jak najdłużej opierać się bazom. Jako alternatywę proponowano podwojenie armii litewskiej, wymianę misji wojskowych albo budowę umocnień na granicy z Niemcami.

7 października Urbšys wrócił do Moskwy z Bizauskasem i dowódcą armii litewskiej gen. Stasysem Raštikisem. Stalin odrzucił wszystkie alternatywy, ale zgodził się obniżyć liczbę żołnierzy do 20 tysięcy, czyli mniej więcej do liczebności całej armii litewskiej. Rosjanie chcieli podpisać układ od razu, 9 października, w dziewiętnastą rocznicę zajęcia Wilna przez Żeligowskiego. Jednocześnie w Wilnie odbywały się wiece, na których domagano się włączenia miasta do radzieckiej Białorusi. Urbšys odmówił podpisu i znów pojechał do Kowna. Rząd postanowił przynajmniej wywalczyć jak najwięcej ziemi. Gdy delegacja wróciła na Kreml, atmosfera była zupełnie inna. Rosjanie nie chcieli już negocjować, przedstawili nowy projekt, który łączył przekazanie Wilna i pakt o pomocy w jeden dokument, i zażądali podpisu. 10 października Urbšys go złożył. Po uroczystości Stalin zaprosił Litwinów na kolację i pokaz dwóch filmów. Rząd w Kownie dowiedział się o podpisaniu dopiero rano 11 października, gdy treść układu ogłosiła już agencja TASS.

Co stanowił układ

Układ miał dziewięć artykułów. Artykuł I przekazywał Litwie miasto Wilno i obwód wileński, z zastrzeżeniem, że granicę wyznaczy osobny protokół. Spotyka się twierdzenie, że Wilno przyznano Litwie w tajnym protokole. Tak nie było: przekazanie Wilna stanowiło jawną treść umowy i od niego zaczynał się jej tytuł, bo Moskwa chciała je pokazać jako dar. Tajny był protokół dodatkowy, który ograniczał radziecki kontyngent do 20 tysięcy żołnierzy wojsk lądowych i lotnictwa. Artykuł II przewidywał wzajemną pomoc w razie napaści lub groźby napaści na Litwę albo na Związek Radziecki „przez terytorium Litwy” ze strony którejkolwiek europejskiej potęgi. W artykule III ZSRR obiecywał pomóc armii litewskiej uzbrojeniem, a artykuł IV dawał mu prawo trzymania w uzgodnionych miejscach wojsk lądowych i lotnictwa w „ściśle ograniczonej” liczbie, przy czym miejsca baz miała określić osobna umowa. Artykuły V i VI dotyczyły wspólnych działań w razie zagrożenia i zakazu sojuszy przeciw drugiej stronie, a artykuł VII stanowił, że realizacja układu nie narusza suwerenności stron, ich ustroju ani zasady nieingerencji w sprawy wewnętrzne. Artykuły II–VII miały obowiązywać piętnaście lat z automatycznym przedłużeniem o dziesięć. Przekazanie Wilna było bezterminowe.

Litwa dostała mniej, niż obiecywał jej traktat z 1920 roku. Umowa graniczna z 27 października oddała jej około jednej piątej obszaru, który przyznawał jej tamten traktat: według różnych obliczeń od około 6,7 do 6,9 tysiąca kilometrów kwadratowych z ponad 400 tysiącami mieszkańców. Reszta Wileńszczyzny, z Lidą, Oszmianą, Mołodecznem, a także z Druskienikami i Święcianami, pozostała w Białoruskiej SRR.

Polskie Wilno w litewskich rękach

Dla Polaków był to kolejny rozbiór. Wilno było przed wojną miastem polsko-żydowskim. Według spisu z 1931 roku Polacy stanowili w nim około dwóch trzecich mieszkańców, Żydzi ponad jedną czwartą, a Litwini około 1 procenta. Rząd gen. Władysława Sikorskiego w Paryżu zaprotestował przeciw układowi, nie uznając radzieckiego podboju ani prawa Moskwy do rozporządzania polskim terytorium. Kowno odpowiadało, że Wilno należało się Litwie prawnie od 1920 roku. Wielka Brytania i Francja również potępiły umowę.

Zanim Armia Czerwona opuściła miasto, wywiozła z niego, co się dało: wyposażenie fabryk, w tym zakładów radiowych „Elektrit”, szpitali, tabor kolejowy, samochody, zbiory muzeów i bibliotek. NKWD zdążyło też aresztować wielu polskich oficerów, urzędników i działaczy. 28 października do Wilna wkroczyło wojsko litewskie, po raz pierwszy od 1920 roku. Polscy mieszkańcy przyjęli je chłodno, wielu wrogo. Na przełomie października i listopada, gdy nagle podrożał chleb, starcia z policją i między grupami mieszkańców przerodziły się w zamieszki skierowane przeciw Żydom, w których splądrowano wiele żydowskich sklepów i raniono około 35 osób. Do ich stłumienia włączyły się, nieproszone przez władze litewskie, oddziały radzieckie stacjonujące jeszcze w okolicy.

Władze litewskie przystąpiły do lituanizacji miasta. 15 grudnia 1939 roku zamknęły polski Uniwersytet Stefana Batorego, na którym studiowało ponad 3 tysiące osób, wprowadziły język litewski do urzędów, a wielu mieszkańcom osiadłym w mieście po 1920 roku odmówiły obywatelstwa, traktując ich jak uchodźców. Jednocześnie litewska armia wydawała mieszkańcom głodującego miasta tysiące porcji zupy i chleba dziennie, a złote wymieniano na lity po korzystnym kursie. W Wilnie schronienie znalazły tysiące uchodźców z ziem okupowanych przez Niemcy i ZSRR, w tym wielu Żydów, a także polskich żołnierzy, którzy uniknęli niewoli. Miasto stało się jednym z pierwszych ośrodków polskiej konspiracji. Kilka tysięcy polskich żołnierzy przebywało w litewskich obozach internowania.

Miejsce w wojnie

Rokowania o rozmieszczeniu radzieckich baz zakończyły się 28 października, w dniu wkroczenia Litwinów do Wilna. Garnizony, około 18,8 tysiąca żołnierzy z 16 Korpusu Strzeleckiego, czołgi i lotnictwo, rozlokowały się w Nowej Wilejce, Olicie, Prenach i Gaižiūnai, tak że otaczały Kowno. Pierwsze oddziały wkroczyły w połowie listopada, a rząd, w którym zasiadało czterech generałów, podał się do dymisji. Nowy gabinet utworzył Antanas Merkys. Litwa straciła swobodę w polityce zagranicznej: gdy 30 listopada Związek Radziecki napadł na Finlandię, która odmówiła podobnego paktu, Kowno nie mogło jej nawet poprzeć. Pas za Szeszupą Związek Radziecki zatrzymał, a w styczniu 1941 roku odkupił go od Niemiec za 7,5 miliona dolarów w złocie.

Litwini starali się wypełniać układ co do joty, by nie dać Moskwie pretekstu. Pretekst i tak się znalazł. 25 maja 1940 roku Mołotow oskarżył Litwę o porywanie radzieckich żołnierzy z baz, a 14 czerwca, gdy Niemcy wkraczały do Paryża, postawił jej ultimatum: nowy rząd i wpuszczenie nieograniczonej liczby wojsk. 15 czerwca Armia Czerwona zajęła kraj, Smetona uciekł do Niemiec, a 3 sierpnia 1940 roku Litwa została wcielona do ZSRR jako Litewska SRR. Wilno, które władze litewskie ogłosiły stolicą państwa, choć rząd pozostał w Kownie, zostało stolicą radzieckiej republiki. Rozpoczęły się aresztowania i deportacje, które objęły także Polaków z Wileńszczyzny, a internowanych żołnierzy polskich NKWD wywiozło do obozów jenieckich w głąb ZSRR. Po niemieckim ataku na Związek Radziecki w 1941 roku w podwileńskich Ponarach Niemcy i litewskie formacje pomocnicze zamordowały około 100 tysięcy osób, w większości wileńskich Żydów. W 1945 roku Wilno pozostało w granicach Litewskiej SRR, a większość polskich mieszkańców musiała wyjechać do Polski. Granica ustalona w październiku 1939 roku, poszerzona w 1940 roku o Druskieniki i Święciany, jest dziś granicą między Litwą a Białorusią.