Churchill w Atenach

28 grudnia 1944 roku Winston Churchill i minister spraw zagranicznych Anthony Eden opuścili Ateny po trzech dniach pobytu w mieście, w którym od początku grudnia toczyły się walki między oddziałami ELAS a wojskami brytyjskimi i greckimi siłami rządowymi. Przylecieli w Boże Narodzenie, 25 grudnia, aby osobiście spróbować pogodzić zwaśnione strony greckiego konfliktu. Popularne chronologie notują pod datą 28 grudnia, że Churchill i Eden „są w Atenach, próbując pojednać walczące frakcje”. To zdanie jest prawdziwe, wymaga tylko uściślenia: 28 grudnia był ostatnim dniem wizyty, a jej sedno – konferencja greckich stronnictw z udziałem przedstawicieli lewicy – przypadło na 26 i 27 grudnia. Rozmowy nie zakończyły walk, ale przyniosły jeden konkretny wynik: zgodę niemal wszystkich uczestników na powierzenie władzy regenta arcybiskupowi Aten.

Decyzja o podróży

Walki, które rozpoczęły się po strzelaninie na placu Syntagma 3 grudnia i zapoczątkowały Dekemwrianę, szybko przerodziły się w otwartą wojnę ELAS z brytyjskim garnizonem generała porucznika Ronalda Scobiego. Dla rządu brytyjskiego był to poważny problem polityczny. Brytyjscy żołnierze strzelali do ludzi, którzy jeszcze kilka tygodni wcześniej walczyli z Niemcami, a za oceanem prasa amerykańska była wobec Londynu niemal jednomyślnie krytyczna. W Izbie Gmin posłowie Partii Pracy i część liberałów zarzucali premierowi, że tłumi demokratyczny ruch oporu w interesie niepopularnego króla Jerzego II. Churchill odpowiadał, że broni prawowitego rządu przed próbą przejęcia władzy siłą przez komunistów. Wiedział jednak, że sama siła wojskowa nie wystarczy i że musi pokazać opinii publicznej wolę politycznego rozwiązania.

Churchill miał przy tym poczucie, że ma wolną rękę wobec Moskwy. Podczas konferencji moskiewskiej w październiku uzyskał od Stalina przyzwolenie na brytyjską przewagę w Grecji i – jak sam później podkreślał – Stalin tego zobowiązania dotrzymał. Radziecka prasa milczała o walkach w Atenach, a szef radzieckiej misji wojskowej w Grecji, płk Grigorij Popow, nie zachęcał ELAS do oporu.

Decyzję o wyjeździe premier podjął w Wigilię, odwołując świąteczne plany. Według jego własnej relacji w pamiętnikach rodzina i współpracownicy byli zaskoczeni, a Eden wolałby zostać w Londynie. W nocy z 24 na 25 grudnia samolot z Churchillem i Edenem wystartował do Włoch, a po krótkim postoju w Neapolu dotarł 25 grudnia na lotnisko Kalamaki pod Atenami. Na miejscu dołączyli do nich marszałek polny Harold Alexander, naczelny dowódca alianckich wojsk na Morzu Śródziemnym, i brytyjski minister rezydent przy dowództwie alianckim Harold Macmillan. Ze względów bezpieczeństwa Churchill zamieszkał nie w mieście, lecz na pokładzie krążownika HMS Ajax, który stał na redzie Falironu.

Jeszcze wieczorem 25 grudnia na pokład Ajaksa przybył arcybiskup Aten Damaskin. Churchill odnosił się do niego wcześniej z nieufnością – podejrzewał go o ambicje polityczne i sympatie do lewicy. Rozmowa zmieniła ten obraz. W swoich wspomnieniach Churchill napisał, że Damaskin wywarł na nim duże wrażenie i że już następnego dnia uznał go za najwybitniejszą postać greckiego zamętu. To spotkanie przesądziło o kształcie późniejszego kompromisu.

Ładunek pod hotelem Grande Bretagne

Pobyt Churchilla w Atenach był niebezpieczny. Centrum miasta było wprawdzie w rękach Brytyjczyków, ale ELAS ostrzeliwała je z dzielnic, które kontrolowała, a na ulicach działali snajperzy. W dniu przyjazdu Churchilla brytyjscy saperzy odkryli w kanałach pod hotelem Grande Bretagne przy placu Syntagma, w którym mieściło się dowództwo brytyjskie, duży ładunek materiałów wybuchowych – według brytyjskich relacji około tony dynamitu. Churchill wspominał o tym w depeszy do żony.

Zamiar wysadzenia budynku przypisuje się ELAS. Po latach udział w podłożeniu ładunku potwierdził Manolis Glezos, znany z zerwania flagi ze swastyką z Akropolu w 1941 roku. Według jego relacji celem było brytyjskie dowództwo, a nie premier; gdy kierownictwo EAM dowiedziało się, że do hotelu może przybyć Churchill, akcję odwołano, bo nie chciano brać odpowiedzialności za zamach na jednego z przywódców Wielkiej Trójki. Wersja ta pochodzi głównie od samego Glezosa i nie da się jej w pełni zweryfikować. W części opracowań można też przeczytać, że rozbrojenie ładunku było wyłącznie zasługą brytyjskich saperów. Pewne jest jedynie, że do wybuchu nie doszło.

Konferencja przy lampach naftowych

Konferencja rozpoczęła się 26 grudnia po południu w gmachu greckiego Ministerstwa Spraw Zagranicznych. Budynek był nieogrzewany i oświetlony lampami naftowymi, bo w mieście brakowało prądu, a w oddali słychać było strzelaninę. Obradom przewodniczył Damaskin. Po stronie greckiej zasiedli premier Jeorjos Papandreu, gen. Nikolaos Plastiras, weteran liberalnej polityki Temistoklis Sofulis i inni przywódcy przedwojennych stronnictw. Obecni byli też przedstawiciele aliantów: obok Churchilla, Edena, Alexandra i Macmillana także brytyjski ambasador Reginald Leeper, ambasador Stanów Zjednoczonych Lincoln MacVeagh, przedstawiciel Francji i płk Popow jako obserwator radziecki.

Delegaci EAM i Komunistycznej Partii Grecji – sekretarz KKE Jeorjos Siandos, Mitsos Partsalidis z kierownictwa EAM i gen. Emmanuil Mantakas z ELAS – przybyli z opóźnieniem, przeprowadzeni przez linię frontu pod brytyjską ochroną. Ich udział był najbardziej niezwykłym elementem całego spotkania: brytyjski premier zasiadł przy jednym stole z przywódcami ruchu, z którym jego żołnierze walczyli na ulicach tego samego miasta.

Churchill w przemówieniu otwierającym wezwał Greków do porozumienia. Zaznaczył, że Wielka Brytania nie chce mieszać się w wewnętrzne sprawy Grecji ani narzucać jej rządu, ale nie pozwoli też na przejęcie władzy siłą. Dodał, że w razie fiaska rozmów walka będzie prowadzona do końca, i podkreślił, że jego polityka ma poparcie Stalina i Roosevelta. Po wystąpieniach Edena i Alexandra Brytyjczycy oraz pozostali cudzoziemcy opuścili salę, zostawiając Greków samych.

Rozmowy trwały do 27 grudnia i nie przyniosły rozejmu. Według relacji uczestników delegacja EAM zażądała m.in. około połowy tek w nowym rządzie i rozwiązania formacji wspierających rząd, w tym Brygady Górskiej i nowo tworzonej Gwardii Narodowej, do której przyjmowano także byłych członków Batalionów Bezpieczeństwa. Pozostali politycy uznali te warunki za nie do przyjęcia. Zgodzono się jedynie co do jednego punktu: do czasu rozstrzygnięcia sprawy ustroju w plebiscycie władzę głowy państwa powinien sprawować regent – arcybiskup Damaskin. Na to rozwiązanie przystała także delegacja EAM.

Wyjazd i regencja

28 grudnia Churchill i Eden odlecieli z Aten i przez Włochy wrócili 29 grudnia do Londynu. Ich zadaniem było teraz przekonanie Jerzego II, który przebywał w Londynie i stanowczo sprzeciwiał się regencji, obawiając się, że oznacza ona koniec monarchii. W nocy z 29 na 30 grudnia, po wielogodzinnej rozmowie, Churchill i Eden dali królowi do zrozumienia, że rząd brytyjski uzna władzę arcybiskupa także bez jego zgody. Nad ranem 30 grudnia Jerzy II ustąpił i wydał oświadczenie, w którym powierzał regencję Damaskinowi i zobowiązywał się nie wracać do Grecji, dopóki naród nie wypowie się w sprawie ustroju. Damaskin złożył przysięgę jako regent 31 grudnia.

Wizyta nie zmieniła brytyjskiej decyzji o rozstrzygnięciu walk siłą. Wzmocnione oddziały brytyjskie, ściągnięte z frontu włoskiego, kontynuowały oczyszczanie Aten i Pireusu, a na początku stycznia 1945 roku ELAS wycofała się z rejonu stolicy, uprowadzając tysiące zakładników. 3 stycznia regent powołał nowy rząd, na którego czele stanął Plastiras, a Papandreu odszedł. 11 stycznia podpisano rozejm, który wszedł w życie 15 stycznia, a 12 lutego 1945 roku rząd i EAM zawarły porozumienie w Warkizie, przewidujące rozbrojenie ELAS, amnestię za przestępstwa polityczne i plebiscyt w sprawie monarchii. Uzgodnienia z Warkizy w praktyce nie przyniosły pojednania: przez kolejne miesiące na lewicę spadła fala represji, nazywana „białym terrorem”.

Znaczenie

Ateńska wizyta była jednym z najbardziej osobistych gestów Churchilla w czasie wojny. 70-letni premier spędził Boże Narodzenie w mieście pod ostrzałem, w chwili gdy w Ardenach rozstrzygały się losy niemieckiej ofensywy. Dla jego zwolenników był to dowód odwagi i dobrej woli: premier usiadł przy jednym stole z komunistami i doprowadził do kompromisu, który pozwolił wyjść z politycznego impasu bez narzucania Grekom króla. Krytycy w Wielkiej Brytanii i w Stanach Zjednoczonych zwracali uwagę, że konferencja służyła także uzasadnieniu interwencji zbrojnej, a jej warunki układała strona, która w tym samym czasie prowadziła walkę.

Regencja Damaskina, uzgodniona w Atenach, trwała do 1946 roku. Po plebiscycie z września 1946 roku Jerzy II wrócił na tron, a w tym samym roku Grecja pogrążyła się w wojnie domowej, zakończonej w 1949 roku klęską komunistów. Wydarzenia grudnia 1944 roku przesądziły, że Grecja pozostała w brytyjskiej, a później zachodniej strefie wpływów – zgodnie z porozumieniem zawartym przez Churchilla i Stalina w Moskwie.