Wyzwolenie Aten

12 października 1944 roku ostatnie oddziały niemieckie opuściły Ateny, które okupowały od kwietnia 1941 roku. Stolica Grecji nie została zdobyta w walce: Niemcy wycofali się sami, w ramach ewakuacji całego południa kraju, a w mieście przez niemal dwa dni nie było żadnych wojsk alianckich. Władzę na ulicach przejęły organizacje Narodowego Frontu Wyzwoleńczego (EAM) i oddziały jego armii ELAS. Popularne w chronologiach zdanie, że „Ateny zostały wyzwolone przez EAM”, oddaje więc nastroje tamtych dni, ale wymaga uściślenia: wyzwolenie nie było wynikiem walki EAM z Niemcami, lecz ich odejścia, a lewica jedynie wypełniła powstałą próżnię – i to w granicach wyznaczonych przez wcześniejsze porozumienia z rządem i Brytyjczykami. Pierwsi brytyjscy żołnierze pojawili się w Atenach 13 października, a większe siły brytyjskie wkroczyły do miasta 14 października. Cztery dni później, 18 października, do stolicy powrócił rząd jedności narodowej premiera Jeorjosa Papandreu.

Ostatnie tygodnie okupacji

Ateny jesieni 1944 roku były miastem wyczerpanym. Pamięć wielkiego głodu zimy 1941/1942 roku – wywołanego rekwizycjami okupantów, rozbiciem rynku i brytyjską blokadą morską – była wciąż żywa. Liczbę jego ofiar w całej Grecji szacuje się różnie, zwykle na ponad 100 tysięcy, a w niektórych opracowaniach nawet na około 300 tysięcy; najwięcej zmarło w Atenach i Pireusie. Dopiero od 1942 roku dostawy organizowane za pośrednictwem Szwecji i Międzynarodowego Czerwonego Krzyża złagodziły sytuację, ale niedożywienie i inflacja trwały do końca okupacji. Wiosną 1944 roku Niemcy deportowali do obozów zagłady większość ateńskich Żydów, którzy do jesieni 1943 roku, pod okupacją włoską, pozostawali względnie bezpieczni.

Miasto było też polem coraz ostrzejszej wojny domowej w miniaturze. Na robotniczych przedmieściach działały oddziały ELAS i jej miejskie organizacje, a kolaboracyjny rząd Joanisa Rallisa tworzył Bataliony Bezpieczeństwa, które razem z Niemcami przeprowadzały obławy na lewicowe dzielnice. Rozstrzeliwania zakładników i blokady kwartałów miasta, połączone z selekcją podejrzanych, pozostawiły po obu stronach głęboką wrogość.

Polityczny los Aten rozstrzygnął się jednak poza nimi. 26 września w Casercie przedstawiciele rządu Papandreu, ELAS i EDES uzgodnili, że wszystkie siły partyzanckie podlegają rządowi, a ten oddaje je pod rozkazy brytyjskiego generała porucznika Ronalda Scobiego. W samych Atenach żadne działania nie mogły być podejmowane bez jego bezpośredniego rozkazu. Dowódcy ELAS przyjęli to zobowiązanie – partyzanci stojący pod miastem mieli nie wkraczać do niego jako zdobywcy. 9 października w Moskwie Winston Churchill przedstawił Stalinowi propozycję podziału wpływów na Bałkanach, w której Grecja przypadała w 90 procentach Wielkiej Brytanii, i – jak relacjonowano przebieg konferencji moskiewskiej – uzyskał od radzieckiego przywódcy przyzwolenie na brytyjską przewagę w tym kraju.

12 października

Niemieckie dowództwo w Atenach przygotowywało wyjście od kilku tygodni. Wojska wycofywały się na północ drogą przez Teby i Lamię, wysadzając za sobą mosty, składy i część urządzeń portowych w Pireusie. Samo centrum Aten, z zabytkami i budynkami rządowymi, wyszło z okupacji bez większych zniszczeń. Rano 12 października ostatnie kolumny opuściły centrum. Według często przytaczanych relacji niemiecki dowódca złożył przed odjazdem wieniec przy Grobie Nieznanego Żołnierza przed parlamentem, a z masztu na Akropolu zdjęto flagę ze swastyką, na której miejsce zawieszono flagę grecką.

Wiadomość o odejściu Niemców rozeszła się błyskawicznie. Na ulice wyszły dziesiątki tysięcy ludzi; centrum miasta wypełniły pochody z flagami greckimi oraz – co odnotowywali zagraniczni obserwatorzy – flagami brytyjskimi, amerykańskimi i radzieckimi, a także czerwonymi sztandarami. Dzwony kościołów biły przez cały dzień. Porządku na ulicach pilnowały oddziały ELAS i milicja EAM, a organizacje Frontu zajęły wiele budynków publicznych i punktów strategicznych. Gabinet Rallisa przestał istnieć; sam Rallis został wkrótce aresztowany, a po wojnie skazany za kolaborację. W robotniczych dzielnicach doszło do samosądów na prawdziwych i domniemanych kolaborantach oraz do starć z członkami Batalionów Bezpieczeństwa, którzy nie zdążyli się ukryć lub oddać pod opiekę Brytyjczyków.

Kierownictwo EAM i Komunistycznej Partii Grecji nie próbowało jednak wykorzystać chwili do przejęcia władzy w państwie. Zgodnie z zobowiązaniami z Caserty i z linią przyjętą wcześniej przez władze Komitetu Wyzwolenia Narodowego, EAM wezwał mieszkańców do spokoju i powitania sojuszników oraz rządu jedności narodowej, w którym zasiadali jego przedstawiciele. Historycy różnią się w ocenie tej decyzji: dla jednych była dowodem, że komuniści traktowali poważnie drogę parlamentarną, dla innych – taktycznym odroczeniem rozprawy, wymuszonym obecnością Brytyjczyków i powściągliwością Moskwy.

Spadochroniarze w Megarze

Tego samego dnia, 12 października, rozpoczęła się powietrzna część operacji Manna. Na lotnisku w Megarze, około 45 kilometrów na zachód od Aten, które wcześniej opanowali żołnierze podpułkownika George’a Jellicoe’a nacierający przez Peloponez, wylądowała kompania 4 Batalionu Spadochronowego z brytyjskiej 2 Samodzielnej Brygady Spadochronowej. Zrzut odbył się przy bardzo silnym wietrze; wielu żołnierzy odniosło obrażenia przy lądowaniu, byli też zabici. Pogoda zmusiła dowództwo do wstrzymania kolejnych zrzutów i reszta brygady – bez 5 batalionu, który dotarł 16 października – przybyła dopiero 14 października.

Brygadą dowodził brygadier Charles Pritchard. Była to jednostka doświadczona – kilka tygodni wcześniej walczyła w południowej Francji – ale nieliczna, licząca kilka tysięcy ludzi, z lekkim uzbrojeniem. Jej zadanie nie przypominało klasycznej operacji powietrznodesantowej: chodziło o szybkie zajęcie lotniska, na które mogły lądować samoloty transportowe, i jak najszybsze dotarcie do stolicy, zanim polityczna próżnia po odejściu Niemców zostanie wypełniona na trwałe przez kogokolwiek innego. Brytyjskie planowanie operacji Manna od początku łączyło cele wojskowe z politycznymi – osadzeniem w Atenach rządu Papandreu – i humanitarnymi: przywiezieniem żywności dla ludności, która po latach okupacji była skrajnie niedożywiona.

W tym czasie Jellicoe z niewielką grupą żołnierzy wjechał do Aten. Według brytyjskich relacji stało się to 13 października; sam Jellicoe był wspominany jako jeden z pierwszych alianckich żołnierzy w mieście – przed oddziałami ELAS, które zgodnie z układem z Caserty trzymały się od centrum z daleka. Zaraz potem jego zgrupowanie, przemianowane na Pompforce, ruszyło w pościg za wycofującymi się Niemcami na północ.

14 października: Brytyjczycy w Atenach

14 października do Aten wmaszerowały główne siły brytyjskiej brygady spadochronowej, a wkrótce morzem przybyły kolejne jednostki, w tym 23 Brygada Pancerna. Brytyjskie i greckie okręty wysadzały żołnierzy w Pireusie, którego basen trzeba było najpierw oczyścić z min. W połowie października do Aten przybył generał Scobie i objął dowództwo nad wszystkimi siłami w Attyce. Brytyjczyków witały tłumy, a EAM organizowała na ich cześć wiece. Nastroje tamtych dni wielu uczestników opisywało później jako jedyny moment pełnej jedności Greków – zarówno lewica, jak i prawica widziały w przybyszach wyzwolicieli.

Siły brytyjskie były jednak bardzo skromne: w Atenach i ich okolicach stało kilka tysięcy żołnierzy, podczas gdy ELAS liczyła w całym kraju dziesiątki tysięcy ludzi pod bronią. Brytyjczycy przejęli ochronę miasta i rozpoczęli dystrybucję żywności – w ramach operacji Manna przywieziono do Grecji znaczne dostawy zboża i leków, kluczowe dla wygłodzonej ludności.

17 października do Pireusu wpłynął krążownik „Jeorjos Awerof”, okręt flagowy greckiej floty emigracyjnej, z rządem Papandreu na pokładzie. Następnego dnia, 18 października, premier uroczyście wjechał do Aten. Na placu Syntagma wygłosił przemówienie, w którym zapowiadał odbudowę kraju, przywrócenie swobód demokratycznych i ukaranie kolaborantów, a według relacji flaga z „Awerofa” została tego dnia uroczyście zawieszona na Akropolu. Król Jerzy II, wbrew swoim oczekiwaniom, pozostał w Kairze – Papandreu i Brytyjczycy uznali, że jego powrót przed rozstrzygnięciem kwestii ustrojowej w plebiscycie mógłby wywołać wybuch.

Znaczenie

Wyzwolenie Aten zamknęło trzy i pół roku okupacji, która zaczęła się od wkroczenia Niemców do miasta 27 kwietnia 1941 roku. Dla Greków był to moment ogromnej ulgi, ale także punkt, w którym nierozwiązane spory polityczne przestały być odsuwane przez wspólnego wroga. Rząd Papandreu nie miał własnej siły zbrojnej poza nielicznymi jednostkami przywiezionymi z Bliskiego Wschodu i garstką policji; kraj kontrolowała w dużej mierze ELAS. Brytyjczycy, dla których Grecja była kluczem do pozycji na Morzu Śródziemnym, wspierali rząd, ale nie dysponowali siłami, które pozwoliłyby narzucić mu wolę bez współpracy lewicy.

Najważniejszym sporem stała się kwestia rozbrojenia partyzantów i budowy nowej armii. Rząd chciał zachować w całości wierne sobie jednostki – Święty Hufiec i 3 Grecką Brygadę Górską, która w listopadzie przybyła do Aten z Włoch pod dowództwem płk. Trasiwulosa Tsakalotosa – przy jednoczesnej demobilizacji ELAS. Lewica odpowiadała, że w takim układzie państwo znajdzie się w rękach prawicy i ludzi, którzy współpracowali z okupantem. Do tego dochodziła sprawa ukarania kolaborantów, w tym członków Batalionów Bezpieczeństwa, z których część trafiła do nowych formacji porządkowych.

1 grudnia 1944 roku Scobie wydał rozkaz rozwiązania oddziałów partyzanckich, 2 grudnia ministrowie EAM wystąpili z rządu, a 3 grudnia policja otworzyła ogień do wielotysięcznej demonstracji na placu Syntagma, zabijając kilkadziesiąt osób. Wybuchły trwające ponad miesiąc walki w Atenach między ELAS a wojskami brytyjskimi i rządowymi, znane jako Dekemwriana. W Boże Narodzenie przyleciał do Aten Churchill, by szukać politycznego wyjścia; regentem został arcybiskup Damaskin. Walki zakończył rozejm w styczniu 1945 roku, a w lutym porozumienie w Warkizie przewidujące rozbrojenie ELAS. Pokój okazał się jednak krótki: w 1946 roku rozpoczęła się wojna domowa w Grecji, która trwała do 1949 roku i zakończyła się klęską komunistów. Październikowe dni 1944 roku, gdy flagi wszystkich aliantów powiewały obok siebie na ulicach Aten, pozostały w greckiej pamięci jako krótka chwila jedności przed latami rozłamu.