Początek oblężenia Budapesztu

W piątek 29 grudnia 1944 roku, przed południem, z sowieckich linii pod Budapesztem wyruszyli dwaj oficerowie z białymi flagami. Kpt. Miklós Steinmetz, urodzony na Węgrzech oficer Armii Czerwonej, jechał samochodem z megafonem w stronę przedmieść Pesztu. Kpt. Ilja Ostapienko szedł pieszo przez linię frontu w Budzie, na zachodnim brzegu Dunaju. Obaj nieśli to samo ultimatum dowódców 2 i 3 Frontu Ukraińskiego: garnizon okrążonej stolicy Węgier miał się poddać, w zamian za co Sowieci obiecywali żołnierzom życie, a rannym opiekę. Żaden z parlamentariuszy nie wrócił żywy. Ultimatum zostało odrzucone, a Armia Czerwona przystąpiła do szturmu miasta, w którym znajdowało się według szacunków historyków około 800 tysięcy cywilów. Zaczęło się oblężenie, które trwało do 13 lutego 1945 roku i należało do najdłuższych i najkrwawszych walk o wielkie miasto w całej wojnie.

Sformułowanie, że 29 grudnia wojska radzieckie „rozpoczęły oblężenie Budapesztu”, wymaga uściślenia. Pierścień okrążenia zamknął się trzy dni wcześniej, 26 grudnia, a o przedmieścia Pesztu walczono już od listopada. Data 29 grudnia przyjęła się jako początek oblężenia, ponieważ tego dnia Sowieci złożyli formalne ultimatum, a po jego odrzuceniu i śmierci parlamentariuszy rozpoczęli zorganizowany szturm na samo miasto.

Droga pod Budapeszt

Węgry pozostawały ostatnim sojusznikiem Rzeszy w Europie Środkowej. Gdy w październiku 1944 roku regent Miklós Horthy spróbował wyprowadzić kraj z wojny, Niemcy odpowiedzieli zamachem strzałokrzyżowców, który oddał władzę Ferencowi Szálasiemu. Równolegle na wschodzie Węgier toczyła się bitwa pod Debreczynem. 2 Front Ukraiński marszałka Rodiona Malinowskiego poniósł w niej dotkliwe straty, ale do końca października zajął Wielką Nizinę Węgierską po Cisę i stanął przed drogą na stolicę.

Józef Stalin naciskał na szybkie zdobycie Budapesztu. Już 29 października Malinowski otrzymał rozkaz uderzenia na miasto z marszu, choć jego wojska były wyczerpane po walkach na równinie. Na początku listopada sowieckie czołówki doszły do południowo-wschodnich przedmieść Pesztu, ale tam zostały zatrzymane. Niemcy i Węgrzy obsadzili półkolisty pas umocnień wokół lewobrzeżnej części miasta, tak zwaną linię Attyli, i przez cały listopad odpierali kolejne ataki. Czołowe uderzenie zawiodło, więc sowieckie dowództwo postanowiło obejść stolicę z obu stron.

Zamknięcie pierścienia

Manewr okrążający przygotowywano przez cały grudzień. Na północy, po lewym brzegu Dunaju, wojska 2 Frontu Ukraińskiego przebiły się przez wzgórza na północ od stolicy i wyszły nad Dunaj naprzeciw Ostrzyhomia. Na południu 3 Front Ukraiński marszałka Fiodora Tołbuchina, który w listopadzie sforsował Dunaj w Jugosławii i w południowych Węgrzech, podszedł pod jezioro Balaton. 20 grudnia oba fronty uderzyły jednocześnie. Armie Tołbuchina przełamały niemiecką obronę między Balatonem a jeziorem Velence i szybko posuwały się na północny zachód, na tyły Budy.

W Wigilię sowieckie czołgi pojawiły się na wzgórzach Budy, na przedmieściach, gdzie jeszcze kursowały tramwaje, a mieszkańcy przygotowywali święta, nieświadomi, jak blisko jest front. 26 grudnia oddziały 3 Frontu Ukraińskiego doszły do Ostrzyhomia i połączyły się nad Dunajem z wojskami Malinowskiego. Budapeszt został odcięty od zachodu. W okrążeniu znalazło się całe miasto z obiema częściami: płaskim, gęsto zabudowanym Pesztem na lewym brzegu i pagórkowatą Budą z Wzgórzem Zamkowym na prawym.

Dowódcy niemieckiej Grupy Armii „Południe” proponowali wcześniej skrócenie frontu i wycofanie wojsk ze stolicy, zanim zatrzaśnie się kocioł. Adolf Hitler się na to nie zgodził. Już na przełomie listopada i grudnia ogłosił Budapeszt twierdzą (Festung), której należało bronić dom po domu, a 22 grudnia odwołał dowódcę Grupy Armii „Południe” gen. Johannesa Frießnera, obwiniając go o porażki. Zamiast pozwolić na wyrwanie się z okrążenia, Hitler zapowiedział odsiecz i skierował na Węgry spod Warszawy IV Korpus Pancerny SS gen. Herberta Otto Gillego. Dla Hitlera Węgry miały też znaczenie gospodarcze: pola naftowe nad Balatonem należały do ostatnich źródeł ropy, jakie pozostały Rzeszy.

Obrońcy i oblegający

Obroną miasta dowodził SS-Obergruppenführer Karl Pfeffer-Wildenbruch, generał policji, który pod koniec 1944 roku objął dowództwo IX Korpusu Górskiego SS. W okrążeniu znalazły się dwie dywizje kawalerii SS – 8 Dywizja Kawalerii SS „Florian Geyer” i 22 Ochotnicza Dywizja Kawalerii SS „Maria Theresia” – a także 13 Dywizja Pancerna, dywizja grenadierów pancernych „Feldherrnhalle” i resztki innych jednostek. Stronę węgierską reprezentował I Korpus gen. Ivána Hindyego, z resztkami dywizji piechoty i dywizji pancernej, dywizjonami dział szturmowych, żandarmerią, policją, oddziałami ochotników, w tym studentów, oraz uzbrojonymi bojówkami strzałokrzyżowców. Węgierskie oddziały zostały podporządkowane niemieckiemu dowództwu, a Hindy nie miał realnego wpływu na decyzje.

Liczebność garnizonu jest różnie podawana. Według węgierskiego historyka Krisztiána Ungváry’ego, autora najobszerniejszej monografii oblężenia, w kotle znalazło się około 79 tysięcy żołnierzy, z czego mniej więcej połowę stanowili Węgrzy. Strona sowiecka skierowała do walk o samo miasto siły ponad dwukrotnie większe, ze znaczną przewagą w artylerii i lotnictwie. Do szturmu na Peszt włączono także rumuński VII Korpus Armijny, walczący od sierpnia po stronie aliantów. Dalsze sowieckie armie musiały jednocześnie utrzymywać zewnętrzny pierścień okrążenia przed spodziewaną niemiecką odsieczą.

Parlamentariusze 29 grudnia

Malinowski i Tołbuchin liczyli, że odcięty garnizon złoży broń bez walki o każdą ulicę. Pośpiech był zrozumiały: Stalin oczekiwał szybkiego zdobycia Budapesztu, a sowieckie dowództwo chciało jak najprędzej skierować wojska dalej, ku Wiedniowi. 29 grudnia obaj dowódcy frontów wysłali więc parlamentariuszy z ultimatum, zapowiedzianym wcześniej przez radio i głośniki na linii frontu.

Kpt. Miklós Steinmetz, Węgier, który po upadku Węgierskiej Republiki Rad w 1919 roku znalazł się w Rosji Radzieckiej i został oficerem Armii Czerwonej, jechał samochodem z białą flagą szosą od strony Vecsés w kierunku Pesztu. W okolicach dzisiejszej dzielnicy Pestszentlőrinc samochód został zniszczony, a Steinmetz i towarzyszący mu żołnierze zginęli. Okoliczności jego śmierci są sporne: według jednych relacji samochód ostrzelali obrońcy, według innych wjechał na minę. Kpt. Ilja Ostapienko przeszedł przez linię frontu w Budzie, został z zawiązanymi oczami doprowadzony do niemieckiego dowództwa, gdzie odmówiono przyjęcia ultimatum, i ruszył z powrotem. W drodze do własnych linii zginął od wybuchu pocisku.

Sowiecka propaganda od następnego dnia ogłaszała, że Niemcy z premedytacją zamordowali obu parlamentariuszy, i ta wersja przez dziesięciolecia obowiązywała w komunistycznych Węgrzech, gdzie w miejscach ich śmierci postawiono pomniki. Węgierscy historycy Krisztián Ungváry i József Meruk wskazali jednak na dokumenty z rosyjskich archiwów wojskowych, według których Ostapienko zginął od pocisku wystrzelonego ze strony sowieckiej. Śmierć Steinmetza pozostaje niewyjaśniona. Niezależnie od okoliczności, odrzucenie ultimatum przesądziło sprawę: od 30 grudnia sowiecka artyleria i lotnictwo rozpoczęły zmasowany ostrzał miasta, a piechota z czołgami ruszyła do natarcia na przedmieścia Pesztu, w które Armia Czerwona i rumuńskie oddziały wgryzały się odtąd ulica po ulicy.

Cywile w kotle

Budapeszt nie został ewakuowany. Władze Szálasiego, który na początku grudnia przeniósł się z rządem na zachód kraju, nie przygotowały ani wywiezienia mieszkańców, ani zapasów na długie oblężenie. W mieście, według szacunków historyków, zostało około 800 tysięcy cywilów, w tym tysiące uchodźców z prowincji. Gdy pierścień się zamknął, ludzie zeszli do piwnic, gdzie mieli spędzić następne tygodnie, bez prądu, gazu i bieżącej wody, z coraz mniejszymi zapasami żywności. Po wodę chodzono do studni i nad Dunaj pod ostrzałem, a mięso zabitych koni stało się jednym z podstawowych pokarmów. Zaopatrzenie garnizonu z powietrza, dostarczane przez Luftwaffe najpierw na lotnisko, a potem w zrzutach i szybowcach lądujących w centrum Budy, nie wystarczało nawet żołnierzom.

Żydzi Budapesztu pod rządami strzałokrzyżowców

Najbardziej zagrożoną grupą mieszkańców byli Żydzi. Latem 1944 roku węgierska żandarmeria i oddział SS Adolfa Eichmanna deportowali do Auschwitz-Birkenau ponad 430 tysięcy Żydów z prowincji, ale Żydzi stolicy w większości przetrwali dzięki wstrzymaniu deportacji przez Horthy’ego. Po przewrocie strzałokrzyżowców ich położenie gwałtownie się pogorszyło. W listopadzie dziesiątki tysięcy osób popędzono w marszach śmierci ku granicy austriackiej, a w grudniu w VII dzielnicy Pesztu, wokół Wielkiej Synagogi przy ulicy Dohány, zamknięto getto, w którym stłoczono około 70 tysięcy ludzi. Kilkadziesiąt tysięcy innych mieszkało w tak zwanym getcie międzynarodowym, w kamienicach objętych ochroną państw neutralnych.

W miarę jak zbliżał się front, a władza w mieście przechodziła w ręce uzbrojonych bojówek, strzałokrzyżowcy coraz częściej wyciągali Żydów z domów, schronów i szpitali. Ofiary prowadzono nad Dunaj, kazano im zdjąć buty i rozstrzeliwano je na nabrzeżu, tak by ciała wpadały do rzeki. Upamiętnia to dziś pomnik Buty na brzegu Dunaju. Liczba zabitych nad rzeką jest podawana różnie, najczęściej w tysiącach. Według szacunków przytaczanych przez historyków strzałokrzyżowcy zamordowali w Budapeszcie od jesieni 1944 do wkroczenia Armii Czerwonej około 10–15 tysięcy Żydów, a tysiące kolejnych zmarły w getcie z głodu, zimna i chorób.

Ratunkiem dla części zagrożonych były poselstwa państw neutralnych. Szwedzki dyplomata Raoul Wallenberg, który przybył do Budapesztu w lipcu 1944 roku, wydawał szwedzkie paszporty ochronne i utworzył sieć chronionych domów. Podobnie działali szwajcarski wicekonsul Carl Lutz, nuncjusz apostolski abp Angelo Rotta, a także dyplomaci Hiszpanii i Portugalii. Włoch Giorgio Perlasca, podając się po wyjeździe hiszpańskiego posła za jego zastępcę, chronił tysiące osób w domach pod hiszpańską flagą. Żydów ukrywały też katolickie zakony, w tym siostry ze zgromadzenia Margit Slachty. Dokumenty ochronne często nie powstrzymywały bojówek, ale stała obecność dyplomatów, interwencje u władz i przekupstwo pozwoliły ocalić wiele istnień. Wielu z tych ludzi uhonorowano później tytułem Sprawiedliwego wśród Narodów Świata.

Dwa rządy, jedno oblężone miasto

Oblężenie zaczęło się w chwili, gdy Węgry miały już dwa rządy. Szálasi, ogłoszony „przywódcą narodu”, sprawował władzę z zachodnich krańców kraju, pod niemiecką ochroną. Po drugiej stronie frontu, w Debreczynie, zdobytym w październiku podczas bitwy pod Debreczynem, 21 i 22 grudnia zebrało się Tymczasowe Zgromadzenie Narodowe, które powołało rząd z gen. Bélą Miklósem, byłym dowódcą 1 Armii, na czele. Ten rząd, powstały pod sowieckim nadzorem, przygotowywał się do zawarcia rozejmu z aliantami i wypowiedzenia wojny Niemcom. Walka o Budapeszt była więc zarazem walką o to, kto będzie rządził Węgrami po wojnie.

Miejsce w wojnie

Oblężenie, które zaczęło się 29 grudnia, trwało 50 dni. W styczniu 1945 roku Niemcy trzykrotnie próbowali przebić się do miasta w operacjach „Konrad I”, „Konrad II” i „Konrad III”. Najbliżej celu były oddziały, które doszły na kilkanaście kilometrów od Budy, ale żadna z prób się nie powiodła. 18 stycznia Armia Czerwona zajęła cały Peszt, po tym jak Niemcy wysadzili wszystkie mosty na Dunaju. Tego samego dnia wyzwolono getto, a w mieście doczekało końca okupacji ponad 100 tysięcy Żydów. Dzień wcześniej Raoul Wallenberg udał się do sowieckiej kwatery i został aresztowany. Zmarł w sowieckim więzieniu, a okoliczności jego śmierci do dziś nie zostały wyjaśnione. Walki o Budę i Wzgórze Zamkowe trwały jeszcze ponad trzy tygodnie. 11 lutego resztki garnizonu podjęły próbę wyrwania się z okrążenia. Większość uczestników zginęła lub dostała się do niewoli, a do niemieckich linii dotarło, według różnych szacunków, zaledwie kilkaset do kilku tysięcy żołnierzy. 13 lutego 1945 roku walki w mieście ustały.

Budapeszt bywa porównywany ze Stalingradem i z Warszawą jako jedno z najbardziej zniszczonych miast tej wojny. Według szacunków Ungváry’ego w czasie oblężenia zginęło około 38 tysięcy cywilów, z czego część zabiły bomby i pociski, część strzałokrzyżowcy, a część głód i choroby. Straty wojskowe obu stron szacuje się na dziesiątki tysięcy zabitych. Wkroczeniu Armii Czerwonej towarzyszyły masowe gwałty na kobietach, grabieże i wywożenie tysięcy mężczyzn, w tym cywilów, do pracy przymusowej w ZSRR, co dokumentują relacje świadków i badania historyków. Dla Hitlera obrona miasta była elementem szerszej gry o Węgry. Wiązała siły sowieckie, które w innym wypadku mogły ruszyć na Wiedeń, i zaważyła na decyzji o skierowaniu na Węgry 6 Armii Pancernej SS po porażce w Ardenach. Po upadku Budapesztu walki przeniosły się nad Balaton, gdzie w marcu 1945 roku Niemcy podjęli ostatnią wielką ofensywę tej wojny. W kwietniu Armia Czerwona wyparła ich z Węgier.