Węgry wypowiadają wojnę Niemcom

Pod koniec grudnia 1944 roku Węgry miały dwa rządy. W zachodniej części kraju, wciąż w rękach niemieckich, rządził Ferenc Szálasi, przywódca strzałokrzyżowców, który od połowy października był premierem, a od początku listopada także „wodzem narodu”, i prowadził wojnę u boku Hitlera do końca. We wschodniej części, zajętej przez Armię Czerwoną, w Debreczynie działał od kilku dni Tymczasowy Rząd Narodowy z generałem pułkownikiem Bélą Miklósem na czele. Ten drugi rząd, powołany za zgodą i pod nadzorem Moskwy, wypowiedział wojnę Niemcom. Część zachodnich kronik podaje datę 31 grudnia. Węgierskie opracowania datują jednak samą uchwałę rządu na 28 grudnia 1944 roku.

Kraj, który nie zdołał wyjść z wojny

Węgry próbowały opuścić obóz Osi od dawna, ale nieudolnie. Na początku października regent Miklós Horthy wysłał do Moskwy tajną delegację gen. Gábora Faraghó, która 11 października podpisała wstępny rozejm. Proklamacja regenta z 15 października skończyła się jednak katastrofą: Niemcy byli przygotowani, porwali syna Horthy’ego, a zamach strzałokrzyżowców wyniósł do władzy Szálasiego. Armia węgierska w przytłaczającej większości walczyła dalej po stronie niemieckiej. Na drugą stronę przeszło tylko kilku wyższych oficerów – wśród nich dowódca 1 Armii w Karpatach Béla Miklós, który 16 października przekroczył linię frontu, oraz szef sztabu generalnego gen. János Vörös.

Tymczasem Armia Czerwona posuwała się w głąb kraju. Po ciężkich walkach z października (bitwa pod Debreczynem) 2 Front Ukraiński zajął całą wschodnią część Niziny Węgierskiej, a w listopadzie i grudniu podszedł pod Budapeszt. Do 26 grudnia wojska radzieckie zamknęły pierścień wokół stolicy, a 29 grudnia, po śmierci radzieckich parlamentariuszy, rozpoczęło się oblężenie Budapesztu. Niemal połowa ludności kraju znalazła się już pod okupacją radziecką i Moskwa potrzebowała władzy węgierskiej, która mogłaby zawrzeć rozejm, administrować zajętym terenem i dostarczać zaopatrzenia armii.

Debreczyn: zgromadzenie i rząd

O kształcie nowej władzy przesądzono w Moskwie. Na początku grudnia w stolicy ZSRR rozmawiali o tym Béla Miklós, Vörös i Faraghó oraz węgierscy komuniści z emigracji; skład przyszłego gabinetu uzgodniono w porozumieniu międzypartyjnym pod nadzorem strony radzieckiej. 12 grudnia do Debreczyna przybyli z Moskwy działacze komunistyczni, m.in. Ernő Gerő i Imre Nagy. Dwa dni później powstał komitet przygotowawczy, który ogłosił odezwę „Do narodu węgierskiego” i rozpisał wybór delegatów.

Nie były to wybory w zwykłym sensie. Delegatów wyłaniały wiece i komitety narodowe, które powstawały w miastach i wsiach po wkroczeniu Armii Czerwonej, często pod wpływem komunistów. Według węgierskich opracowań w wyborze w jakiejś formie uczestniczyło około półtora miliona ludzi, choć pod władzą radziecką żyło wówczas blisko pięć milionów. Tymczasowe Zgromadzenie Narodowe zebrało się 21 grudnia 1944 roku w oratorium Kolegium Reformowanego w Debreczynie – w tym samym mieście, w którym w 1849 roku obradował rewolucyjny parlament Kossutha. Spośród 230–231 delegatów 90 należało do Węgierskiej Partii Komunistycznej, 56 do Niezależnej Partii Drobnych Rolników, 43 do Partii Socjaldemokratycznej, 16 do Narodowej Partii Chłopskiej, 13 do Obywatelskiej Partii Demokratycznej, a kilkunastu było bezpartyjnych. Zgromadzenie ogłosiło się jedynym wyrazicielem suwerenności państwa węgierskiego. Przewodniczącym wybrano bezpartyjnego profesora prawa z Miszkolca Bélę Zsedényiego.

Następnego dnia, 22 grudnia, zgromadzenie wybrało 23-osobową komisję polityczną, która jeszcze tego samego dnia powołała rząd. Jego skład był starannie wyważony. Premierem został Béla Miklós, ministrem obrony János Vörös, a ministrem aprowizacji Gábor Faraghó – trzej generałowie pułkownicy, najwyższego stopnia w armii węgierskiej, którzy w październiku posłuchali wezwania Horthy’ego do zawieszenia broni. Ich nazwiska miały przekonać oficerów i żołnierzy walczących jeszcze po stronie niemieckiej oraz ludność zachodnich Węgier, że nowa władza nie jest wyłącznie komunistyczna. Do rządu wszedł też hrabia Géza Teleki, syn byłego premiera Pála Telekiego, jako minister wyznań i oświecenia.

Partie dostały po kilka resortów. Komuniści objęli rolnictwo (Imre Nagy), handel (József Gábor) i opiekę społeczną (Erik Molnár). Drobni rolnicy – sprawy zagraniczne (János Gyöngyösi) i finanse (István Vásáry), socjaldemokraci – sprawiedliwość (Ágoston Valentiny) i przemysł (Ferenc Takács). Najważniejsze dla przyszłości ministerstwo spraw wewnętrznych przypadło Ferencowi Erdeiemu z Narodowej Partii Chłopskiej, politykowi bliskiemu komunistom. Kontrola nad policją i administracją miała w następnych latach ogromne znaczenie. W samym grudniu 1944 roku w rządzie zasiadało jednak tylko trzech komunistów na dwunastu ministrów, a premierem był generał, który jeszcze w 1941 roku otrzymał od Niemców Krzyż Rycerski za kampanię na Ukrainie.

Wypowiedzenie wojny

Pierwszym zadaniem rządu było wyprowadzenie Węgier z wojny po stronie Niemiec. Już 23 grudnia gabinet zwrócił się do strony radzieckiej w sprawie rozejmu i wyznaczył do rokowań ministrów Gyöngyösiego i Vörösa. Alianci wymagali jednak – tak samo jak wcześniej od Rumunii i Bułgarii – by Węgry nie tylko przestały walczyć z ZSRR, ale także stanęły do walki z Niemcami. Rumunia wypowiedziała wojnę III Rzeszy tuż po przewrocie z 23 sierpnia, a Bułgaria – 8 września, w dniu, w którym na jej terytorium wkroczyła Armia Czerwona. Dla Węgier było to warunkiem rozpoczęcia rozmów o rozejmie.

28 grudnia 1944 roku Tymczasowy Rząd Narodowy uchwalił wypowiedzenie wojny Niemcom i zwrócił się do mocarstw sprzymierzonych o zawieszenie broni. Tło było oczywiste: od marca 1944 roku kraj był pod niemiecką okupacją, w październiku Niemcy obalili regenta, a Węgry stały się polem bitwy. Gest miał przede wszystkim znaczenie polityczne i prawne. Rząd w Debreczynie nie dysponował armią, którą mógłby wysłać przeciw Wehrmachtowi; większość węgierskich dywizji walczyła nadal pod rozkazami niemieckimi, a dziesiątki tysięcy żołnierzy trafiły już do radzieckiej niewoli. Pierwsze węgierskie oddziały po stronie radzieckiej – m.in. ochotnicy z Budy – walczyły dopiero w 1945 roku i w niewielkiej skali. Dla Moskwy deklaracja była jednak istotna: pozwalała przedstawiać okupowane terytorium jako kraj sprzymierzony z koalicją antyhitlerowską i obciążyć go obowiązkami wobec Armii Czerwonej.

Dwa rządy, dwie wojny

Przez kilka miesięcy Węgry były więc formalnie w stanie wojny po obu stronach frontu. Rząd Szálasiego nie uznawał Debreczyna, a jego urzędy rozproszyły się po zachodnich Węgrzech. Sam „wódz narodu” 21 grudnia, w dniu otwarcia zgromadzenia, przeniósł swoją siedzibę z Farkasgyepű w Lesie Bakońskim do Kőszegu przy granicy austriackiej. Węgierskie dywizje broniły Budapesztu i zachodnich Węgier razem z Niemcami, a w oblężonej stolicy bojówki strzałokrzyżowców mordowały Żydów nad Dunajem. Rząd tymczasowy miał natomiast władzę tylko tam, gdzie stała Armia Czerwona, i niewiele mógł zrobić wobec przemocy żołnierzy radzieckich wobec ludności cywilnej, rekwizycji i deportacji tysięcy Węgrów do pracy przymusowej w ZSRR. Był rządem uznanym przez aliantów, ale zależnym od radzieckiego dowództwa w każdej praktycznej sprawie.

Miejsce w wojnie

Wypowiedzenie wojny otworzyło drogę do rozejmu. Delegacja rządu tymczasowego – Gyöngyösi, Vörös i sekretarz stanu István Balogh – poleciała do Moskwy i 20 stycznia 1945 roku podpisała tam układ o zawieszeniu broni z ZSRR, Wielką Brytanią i Stanami Zjednoczonymi. Węgry wróciły do granic z 31 grudnia 1937 roku, tracąc nabytki z arbitraży wiedeńskich i zdobycze w Jugosławii, zobowiązały się wystawić dywizje do walki z Niemcami i zapłacić 300 milionów dolarów reparacji – dwie trzecie ZSRR, resztę Czechosłowacji i Jugosławii. Nad wykonaniem rozejmu czuwała Sojusznicza Komisja Kontroli pod radzieckim przewodnictwem marszałka Klimenta Woroszyłowa. Walki na terytorium Węgier trwały jeszcze do kwietnia 1945 roku: Budapeszt padł w lutym, a ostatnie oddziały niemieckie opuściły kraj po nieudanej ofensywie nad Balatonem. Szálasi uciekł do Austrii, został wydany Węgrom i stracony w marcu 1946 roku.

Rząd Béli Miklósa przeniósł się wiosną 1945 roku do zrujnowanego Budapesztu, przeprowadził reformę rolną i przygotował wybory parlamentarne. W listopadzie 1945 roku zdecydowanie wygrała je Niezależna Partia Drobnych Rolników, a premierem został Zoltán Tildy. Kontrola komunistów nad ministerstwem spraw wewnętrznych i policją oraz obecność wojsk radzieckich pozwoliły jednak partii Mátyása Rákosiego stopniowo przejąć władzę w latach 1947–1949. Rząd utworzony w Debreczynie i jego wypowiedzenie wojny Niemcom zamknęły udział Węgier w wojnie po stronie Hitlera, ale zarazem otworzyły okres radzieckiej dominacji, który na kolejne dziesięciolecia przesądził o losie kraju.