Układ w Casercie

26 września 1944 roku po południu w Casercie pod Neapolem, w siedzibie kwatery głównej alianckich sił na Morzu Śródziemnym (AFHQ), mieszczącej się w pałacu królewskim, podpisano porozumienie, które miało przesądzić o tym, kto przejmie władzę w Grecji po odejściu Niemców. Stronami byli grecki rząd jedności narodowej premiera Jeorjosa Papandreu oraz dowódcy dwóch największych armii partyzanckich: gen. Stefanos Sarafis, dowódca zdominowanej przez komunistów ELAS, i gen. Napoleon Zerwas, przywódca republikańsko-antykomunistycznego EDES. Rozmowom przewodniczył naczelny dowódca aliancki na Morzu Śródziemnym, gen. Henry Maitland Wilson, a uczestniczył w nich brytyjski minister rezydent przy kwaterze głównej, Harold Macmillan. Na mocy układu wszystkie oddziały partyzanckie w Grecji uznały zwierzchnictwo rządu Papandreu, który z kolei oddał je pod rozkazy brytyjskiego generała Ronalda Scobiego, wyznaczonego na dowódcę sił alianckich mających wkroczyć do kraju.

Porozumienie przedstawiano wówczas jako zwieńczenie trwających od wiosny starań o pojednanie greckich obozów politycznych. W rzeczywistości ani komuniści, ani prawica, ani Brytyjczycy nie mieli do siebie zaufania, a układ odsunął konflikt w czasie zamiast go rozwiązać. Niespełna dziesięć tygodni później w Atenach doszło do walk między ELAS a wojskami brytyjskimi i rządowymi.

Trzy Grecje

Latem 1944 roku Grecja wciąż była okupowana, ale władza nad nią rozpadła się na kilka ośrodków. W Atenach rządził kolaboracyjny gabinet Joanisa Rallisa, który z pomocą Niemców tworzył Bataliony Bezpieczeństwa do walki z partyzantką. W górach interioru niepodzielnie panował Narodowy Front Wyzwoleńczy (EAM) z armią ELAS, kierowany w praktyce przez Komunistyczną Partię Grecji. W marcu 1944 roku EAM powołał w Ewrytanii Polityczny Komitet Wyzwolenia Narodowego (PEEA) – „rząd gór”, który rywalizował z gabinetem emigracyjnym w Kairze. W Epirze działał mniejszy EDES Zerwasa, z którym ELAS od jesieni 1943 roku toczył zbrojną walkę, przerwaną dopiero rozejmem z lutego 1944 roku.

Rząd emigracyjny króla Jerzego II zależał całkowicie od Brytyjczyków, a jego autorytet podważył wiosną 1944 roku bunt w greckich jednostkach w Egipcie, którego uczestnicy żądali rządu opartego na PEEA. Brytyjczycy stłumili bunt, a premierem został Jeorjos Papandreu – liberał, przeciwnik komunistów, który niedawno przedostał się z okupowanej Grecji. Na konferencji w Libanie (17–20 maja 1944 roku) przedstawiciele wszystkich stronnictw i organizacji ruchu oporu podpisali tzw. Kartę Narodową, zapowiadającą rząd jedności narodowej, w którym EAM miał otrzymać mniej więcej czwartą część tek.

Od Libanu do Caserty

Podpis delegacji PEEA pod Kartą Narodową wywołał burzę w górach. Kierownictwo EAM i KKE uznało, że delegaci przekroczyli pełnomocnictwa, i przez całe lato stawiało nowe warunki: domagało się kluczowych resortów, w tym spraw wewnętrznych i wojska, a także ustąpienia Papandreu. Rozmowy utknęły, a premier, wspierany przez Winstona Churchilla, nie zamierzał ustępować. Churchill od wiosny 1944 roku uważał EAM za zagrożenie dla brytyjskich interesów na Morzu Śródziemnym i dążył do tego, by w chwili odwrotu Niemców w Atenach znalazł się rząd przychylny Londynowi, a nie komunistyczna partyzantka.

Przełom nastąpił pod koniec lipca, gdy do kwatery ELAS przyleciała radziecka misja wojskowa płk. Grigorija Popowa. Radzieccy oficerowie nie przywieźli ani broni, ani obietnic pomocy i – według wielu historyków – dali greckim komunistom do zrozumienia, że Moskwa nie poprze ich konfrontacji z Brytyjczykami. W sierpniu PEEA zrezygnowała z żądania dymisji Papandreu i z większości warunków. 2 września 1944 roku jej przedstawiciele weszli do rządu: Aleksandros Swolos objął resort finansów, Ilias Tsirimokos – gospodarki narodowej, komunista Jannis Zewgos – rolnictwa, a Miltiadis Porfirojenis – pracy; Angelos Angelopulos został podsekretarzem finansów. Kilka dni później, 7 września, rząd przeniósł się z Egiptu do Włoch, do Cava de’ Tirreni pod Salerno, by być bliżej Grecji i sił, które miały go tam przewieźć.

Tymczasem sytuacja w kraju zmieniała się z dnia na dzień. Po przewrocie w Bułgarii bułgarskie wojska zaczęły opuszczać okupowaną wschodnią Macedonię i Trację, a Niemcy, zagrożeni odcięciem przez Armię Czerwoną idącą przez Rumunię i Bułgarię, przygotowywali ewakuację Grecji – we wrześniu zaczęli wycofywać się z Peloponezu. W powstającą próżnię wchodziła ELAS, która w wielu miejscach starła się z Batalionami Bezpieczeństwa. Najgłośniejsza była bitwa pod Meligalas w Mesenii (13–15 września 1944 roku): po zdobyciu miasteczka partyzanci ELAS rozstrzelali, według różnych szacunków, od 700 do około 1100 jeńców i cywilów. Wieść o masakrze skłoniła kierownictwo EAM do prób powstrzymania samosądów, ale wzmocniła obawy rządu i Brytyjczyków przed tym, co nastąpi, gdy partyzanci wkroczą do miast.

Brytyjczycy przygotowywali wtedy operację wysadzenia w Grecji niewielkich sił – zgrupowania Force 140, opartego na sztabie brytyjskiego III Korpusu gen. Scobiego. Nie było ich dość, by zapanować nad krajem, w którym ELAS miała – według różnych szacunków – około 50 tysięcy uzbrojonych ludzi, a EDES kilkakrotnie mniej. Dlatego zgoda partyzantów na podporządkowanie się rządowi i brytyjskiemu dowództwu była warunkiem pokojowego przejęcia władzy.

Rozmowy w Casercie

Sarafisa i Zerwasa przywiózł do Włoch samolot RAF z partyzanckiego lądowiska w Tesalii. Rozmowy z udziałem Wilsona, Macmillana, Scobiego i jego szefa sztabu oraz członków greckiego rządu – obok Papandreu byli tam m.in. Swolos, Tsirimokos, Zewgos i Porfirojenis – rozpoczęły się według greckich opracowań 23 września. Sarafisowi towarzyszył jako doradca prawny Konstandinos Despotopulos. Po trzech dniach dyskusji, 26 września po południu, strony podpisały uzgodniony tekst.

Najważniejsze postanowienia układu brzmiały następująco:

• wszystkie oddziały partyzanckie działające w Grecji podporządkowują się rozkazom rządu jedności narodowej;
• rząd przekazuje je pod rozkazy gen. Scobiego, mianowanego przez naczelnego dowódcę alianckiego dowódcą sił w Grecji;
• przywódcy ELAS i EDES zobowiązują się nie dopuścić, by jakakolwiek grupa próbowała przejąć władzę na własną rękę – takie działania miały być traktowane jako przestępstwo;
• w Atenach żadne działania nie mogą być podejmowane inaczej niż na bezpośredni rozkaz gen. Scobiego;
• Bataliony Bezpieczeństwa uznaje się za narzędzie wroga – jeśli nie poddadzą się zgodnie z rozkazami brytyjskiego dowódcy, będą traktowane jak oddziały nieprzyjacielskie;
• obie organizacje partyzanckie odkładają dawne spory i koordynują działania „dla dobra wspólnej walki”.

Układ wyznaczał też strefy działania obu armii. EDES miał operować w Epirze, ELAS – w pozostałej części kraju, z zastrzeżeniami dotyczącymi Attyki, Peloponezu, Tracji i Salonik. Dowódcą wojsk w Attyce mianowano gen. Panajotisa Spiliotopulosa, oficera związanego z rządem, który miał współdziałać z przedstawicielami gabinetu w stolicy; Sarafis miał wskazać oficera łącznikowego przy nim oraz dowódcę sił partyzanckich na Peloponezie, któremu miał towarzyszyć brytyjski oficer łącznikowy. Zadaniem dowódców poszczególnych regionów było nękanie wycofujących się Niemców, rozbrajanie ich garnizonów, utrzymanie porządku na wyzwalanych terenach, pomoc w przywracaniu administracji cywilnej i zapobieganie samowolnym karom i aresztowaniom.

Według greckich opracowań projekt zawierał pierwotnie artykuł, który powierzał Scobiemu utrzymanie „prawa i porządku” w kraju. Swolos zażądał jego skreślenia, argumentując, że jest to wewnętrzna sprawa greckiego rządu. Papandreu i Macmillan próbowali znaleźć kompromisową formułę, ale Wilson zgodził się usunąć cały artykuł. Ta drobna z pozoru zmiana pokazywała, jak bardzo obie strony obawiały się, że Brytyjczycy staną się w Grecji arbitrem w sprawach politycznych.

Układ nie rozstrzygał natomiast kwestii, które dzieliły Greków najgłębiej: przyszłości monarchii, losu partyzanckich armii po wyzwoleniu, sposobu ich rozbrojenia i budowy nowego wojska ani ukarania kolaborantów. Wszystkie te sprawy odłożono na czas po powrocie rządu do kraju.

Zgoda pozorna

Układ bywa opisywany jako porozumienie rządu emigracyjnego z „różnymi przywódcami partyzantów”, którzy uznali jego władzę, w chwili gdy komunistyczny EAM i popierany przez Brytyjczyków rząd wydawały się nie do pogodzenia. Ten obraz wymaga uściślenia. W chwili podpisania układu EAM nie stał naprzeciw rządu, lecz w nim zasiadał, a jego kierownictwo, zmieniwszy latem kurs, przyjęło warunki z Caserty. Porozumienie zawarto też nie z przypadkowym gronem dowódców, lecz z dowódcami dwóch głównych armii, ELAS i EDES, i to pod nadzorem brytyjskiego dowództwa, które było w nim stroną równie ważną jak grecki rząd.

Napięcie było jednak rzeczywiste. W szeregach ELAS układ przyjęto z niechęcią. Według części relacji Aris Weluchiotis, najbardziej radykalny z partyzanckich dowódców, zwołał po powrocie Sarafisa naradę oficerów ELAS w Lamii i proponował zbrojne przejęcie władzy, ale większość nie chciała ryzykować starcia z aliantami. Z kolei na prawicy i w kręgach rojalistycznych zarzucano rządowi, że oddał komunistom zbyt wiele. Brytyjczycy, w tym Churchill, traktowali układ raczej jako zabezpieczenie przed przejęciem Aten przez ELAS niż jako trwałe pojednanie – stąd postanowienie, że w stolicy jedynym źródłem rozkazów będzie Scobie. Wspomnienia zbrodni w Kalawricie i masakry w Distomo, a także bratobójczych walk ELAS z EDES i z Batalionami Bezpieczeństwa, sprawiały, że w wielu regionach rachunki okupacji zamierzano wyrównać po swojemu, niezależnie od zapisów podpisanych we Włoszech.

Znaczenie

Układ w Casercie umożliwił stosunkowo spokojne przejęcie władzy w Grecji jesienią 1944 roku. Na początku października brytyjskie wojska zaczęły lądować na Peloponezie, 12 października Niemcy opuścili Ateny, a w kolejnych dniach do stolicy wkroczyły oddziały brytyjskie. 18 października przybył tam rząd Papandreu. ELAS, zgodnie z zobowiązaniem, nie próbowała przejąć władzy w stolicy, choć kontrolowała większość kraju. Niemal równocześnie, 9 października, Churchill uzgodnił w Moskwie z Józefem Stalinem tzw. porozumienie procentowe, w którym Grecja w 90 procentach przypadła brytyjskiej strefie wpływów. Stalin dotrzymał tego układu: ZSRR nie udzielił greckim komunistom pomocy ani wtedy, ani w grudniu.

Zgoda z Caserty nie przetrwała sporu o rozbrojenie partyzantów. 1 grudnia 1944 roku Scobie wezwał do rozwiązania ELAS, 2 grudnia ministrowie EAM wystąpili z rządu, a 3 grudnia policja otworzyła ogień do wielotysięcznej demonstracji na placu Syntagma. Rozpoczęły się trwające do 11 stycznia 1945 roku walki w Atenach, znane jako Dekemwriana, w których ELAS starła się z wojskami brytyjskimi i rządowymi. Zakończyło je porozumienie z Warkizy (12 lutego 1945 roku), które przewidywało rozbrojenie ELAS, ale nie przyniosło pokoju: po okresie prześladowań lewicy, zwanym „białym terrorem”, Grecję ogarnęła w latach 1946–1949 pełnoskalowa wojna domowa. Układ w Casercie, zawarty jako porozumienie sojuszników przeciw wycofującym się Niemcom, okazał się więc ostatnią chwilą formalnej jedności greckiego ruchu oporu i jednym z pierwszych przykładów, jak wyzwolenie spod okupacji przeradzało się w walkę o powojenny porządek Europy.