Marie Pierre Kœnig

Pierre Kœnig, w polskiej literaturze częściej Marie Pierre Kœnig, był w czerwcu 1940 roku czterdziestodwuletnim kapitanem Legii Cudzoziemskiej, jednym z pierwszych zawodowych oficerów, którzy po klęsce Francji popłynęli do Anglii, by walczyć dalej u boku gen. Charles’a de Gaulle’a. W listopadzie 1940 roku prowadził legionistów do desantu pod Libreville, w kampanii, w której Francuzi walczyli z Francuzami. Sławę zdobył w 1942 roku, gdy jego 1 Brygada Wolnych Francuzów przez dwa tygodnie broniła na libijskiej pustyni pozycji Bir Hakeim przed wojskami Erwina Rommla, a potem nocą przebiła się przez okrążenie. Dla Francji była to pierwsza od 1940 roku bitwa, z której mogła być dumna. W 1944 roku dowodził francuskim ruchem oporu podporządkowanym aliantom, a po wojnie przez cztery lata rządził francuską strefą okupacyjną Niemiec. Zmarł w 1970 roku, a w 1984 roku pośmiertnie otrzymał buławę marszałka Francji.

Syn organmistrza z Caen

Marie Joseph Pierre François Kœnig urodził się 10 października 1898 roku w Caen w Normandii. Rodzina pochodziła ze wschodu Francji: ojciec, Joseph Kœnig, urodzony w Luxeuil-les-Bains, budował organy i terminował u słynnego Aristide’a Cavaillé-Colla, matka, Ernestine z domu Mutin, pochodziła z Jury i prowadziła kwiaciarnię. Chłopiec uczył się w katolickim kolegium Saint-Joseph, a potem w liceum Malherbe w Caen.

Wojna zastała go w szkole. W 1917 roku, zaraz po maturze, zaciągnął się do armii i trafił do 36 pułku piechoty. Po kursie oficerskim w Issoudun w lutym 1918 roku został podchorążym (aspirant) i pojechał na front. Walczył w bitwach ostatniego roku wojny, we Flandrii, nad Matz, Oise i Ailette. Otrzymał Medal Wojskowy, rzadko przyznawany oficerom, i Krzyż Wojenny, a 3 września 1918 roku awans na podporucznika.

Żołnierz zawodowy

Po wojnie został w wojsku. W latach 1919–1922 służył w 15 batalionie strzelców alpejskich na Górnym Śląsku, w siłach międzysojuszniczych pilnujących porządku w czasie plebiscytu i powstań śląskich. Potem był w Alpach, a do 1929 roku jako oficer wywiadu w wojskach okupujących Nadrenię. Znał więc Niemcy z bliska, co przydało mu się dwadzieścia lat później. W 1931 roku wyjechał do Maroka Francuskiego, gdzie dowodził kompanią 4 pułku cudzoziemskiego w walkach z plemionami Atlasu, ostatnich operacjach tak zwanej pacyfikacji Maroka. W 1932 roku został kapitanem. Służył następnie w sztabie dywizji w Marrakeszu i w sztabie gen. Georges’a Catroux. W Legii Cudzoziemskiej spędził większą część lat trzydziestych. W 1931 roku ożenił się z Marie Klein.

Norwegia i droga do Londynu

Po wybuchu wojny w 1939 roku Kœnig wrócił z Afryki do Francji i znalazł się w 13 Półbrygadzie Legii Cudzoziemskiej ppłk. Raoula Magrina-Vernereya, formowanej z myślą o wojnie w górach i w śniegu, początkowo dla pomocy Finlandii. Wiosną 1940 roku wziął udział w kampanii norweskiej. Biografowie łączą go z bojami 13 Półbrygady pod Narwikiem, a biogram Orderu Wyzwolenia podaje, że był wtedy odkomenderowany do sił gen. Audeta lądujących pod Namsos. Za Norwegię dostał później norweski Krzyż Wojenny z mieczami.

Półbrygada wróciła do Bretanii w połowie czerwca, gdy kampania francuska była już przegrana. 19 czerwca, dzień po apelu de Gaulle’a, Kœnig z grupą oficerów i legionistów 13 Półbrygady odpłynął z wybrzeża w okolicach Saint-Jacut-de-la-Mer i 21 czerwca dotarł do Anglii. Gdy w obozach w Wielkiej Brytanii legioniści musieli wybrać między powrotem do Maroka a de Gaulle’em, wielu z nich, w tym część oficerów, wybrało powrót. Kœnig, podobnie jak Magrin-Vernerey, który przybrał pseudonim Monclar, został w Londynie. De Gaulle mianował go majorem (chef de bataillon). Kœnig stał się jednym z filarów maleńkich jeszcze Wolnych Sił Francuskich.

Dakar i Gabon

Pod koniec sierpnia 1940 roku batalion legionistów z Kœnigiem popłynął z de Gaulle’em i Brytyjczykami na wyprawę na Dakar. Do lądowania nie doszło: po trzech dniach ostrzału obrona Vichy zmusiła flotę do odwrotu, a wojska de Gaulle’a popłynęły do Kamerunu, który w sierpniu przeszedł na stronę Wolnej Francji. Z Duali Kœnig ruszył w listopadzie do Gabonu, ostatniej kolonii Afryki Równikowej wiernej Vichy.

W kampanii gabońskiej dowodził grupą desantową złożoną z batalionu 13 Półbrygady, plutonu motocyklistów i oddziałów wsparcia, która miała zdobyć Libreville od strony morza. 8 listopada jego ludzie zeszli ze statków „Casamance” i „Nevada II” na brzeg zatoki Mondah na północ od miasta. Następnego dnia, razem z tyralierami z Kamerunu, przeszli przez las i bagna pod lotnisko Libreville i po całodziennej walce zdobyli je, obchodząc pozycje obrońców od strony plaży. Wieczorem gen. Marcel Têtu przyjął warunki kapitulacji, a 10 listopada legioniści weszli do miasta. Zwycięstwo było gorzkie: po obu stronach walczyli Francuzi, a po stronie Vichy także żołnierze, z którymi legioniści jeszcze kilka miesięcy wcześniej służyli w jednej armii. Kilka dni później cała kolonia była w rękach Wolnych Francuzów. W grudniu 1940 roku Kœnig, już podpułkownik, został dowódcą wojskowym Kamerunu.

Syria

Wiosną 1941 roku Kœnig, po przebytej chorobie, został szefem sztabu gen. Paula Legentilhomme’a, dowódcy dywizji Wolnych Francuzów, która w czerwcu 1941 roku wkroczyła razem z Brytyjczykami do Syrii i Libanu, mandatów rządzonych przez Vichy (operacja Exporter). Znów Francuzi walczyli z Francuzami, tym razem w kilkutygodniowej, krwawej kampanii. Po zawieszeniu broni w Saint-Jean-d’Acre w lipcu 1941 roku Kœnig reprezentował Wolną Francję w komisji rozejmowej. W lipcu 1941 roku de Gaulle mianował go generałem brygady. 3 grudnia 1941 roku sąd wojskowy Vichy w Oranie skazał go zaocznie na śmierć, tak jak wcześniej de Gaulle’a, Larminata i Leclerca.

Bir Hakeim

Pod koniec 1941 roku Kœnig objął dowództwo 1 Brygady Wolnych Francuzów, liczącej około 3700 ludzi: legionistów, batalion piechoty morskiej, bataliony z Afryki i z Pacyfiku, artylerię i saperów. Brygada walczyła w Libii u boku brytyjskiej 8 Armii, na przełomie 1941 i 1942 roku pod przełęczą Halfaja, a w lutym 1942 roku zajęła pozycje przy studniach Bir Hakeim, na południowym krańcu brytyjskiej linii obronnej pod Gazalą. Pozycja leżała na otwartej pustyni, otoczona polami minowymi i gniazdami dział.

26 maja 1942 roku Rommel rozpoczął ofensywę pod Gazalą. Jego plan zakładał, że Bir Hakeim padnie w kilka godzin. Pierwsze uderzenie włoskiej dywizji pancernej „Ariete” załamało się na minach i pod ogniem francuskich dział przeciwpancernych. Potem przyszły kolejne ataki Włochów i Niemców, naloty bombowców nurkujących i ostrzał artylerii, przy brakach wody i amunicji. Rommel wzywał Kœniga do kapitulacji, ale Francuzi się nie poddali. De Gaulle przesłał mu przez radio słowa: „Niech pan wie i powie swoim żołnierzom, że cała Francja na was patrzy i że jesteście jej dumą”.

Po czternastu dniach, gdy brytyjskie dowództwo uznało, że pozycja odegrała już swoją rolę, Kœnig dostał rozkaz wycofania. W nocy z 10 na 11 czerwca brygada przebiła się przez pola minowe i pierścień okrążenia. Kœnig jechał w samochodzie prowadzonym przez Angielkę Susan Travers, jedyną kobietę, która później formalnie służyła w Legii Cudzoziemskiej. Z obrońców do brytyjskich linii dotarło około trzech czwartych. Za bitwę o Bir Hakeim Kœnig został kawalerem Orderu Wyzwolenia. Wojskowo obrona opóźniła Rommla i pomogła 8 Armii wycofać się do Egiptu. Politycznie znaczyła więcej: po klęsce 1940 roku i bratobójczych walkach w Afryce i Syrii pokazała Brytyjczykom, Amerykanom i samym Francuzom, że żołnierze de Gaulle’a umieją bić się z Niemcami. Według relacji Kœnig pozwolił walczącemu pod Bir Hakeim oddziałowi żydowskich saperów z Palestyny wywiesić własną flagę z gwiazdą Dawida, wbrew brytyjskim przepisom. Z tych dni wywodzono później jego przywiązanie do sprawy żydowskiej i do Izraela.

Od El Alamein do Algieru

Jesienią 1942 roku Kœnig walczył w drugiej bitwie pod El Alamein jako zastępca gen. Edgarda de Larminata, dowódcy sił Wolnych Francuzów na Bliskim Wschodzie. W czasie kampanii tunezyjskiej wiosną 1943 roku został generałem dywizji i objął dowództwo 1 Dywizji Wolnych Francuzów. Po klęsce wojsk Osi w Afryce de Gaulle przeniósł się do Algieru, gdzie powstał Francuski Komitet Wyzwolenia Narodowego. 1 sierpnia 1943 roku Kœnig został zastępcą szefa sztabu armii i zajął się jednym z najtrudniejszych zadań tego okresu: połączeniem gaullistowskich Wolnych Francuzów z armią Afryki gen. Henriego Girauda, złożoną w większości z oficerów, którzy do listopada 1942 roku służyli Vichy, w tym z tych, z którymi walczył w Gabonie i Syrii.

Dowódca ruchu oporu

W marcu 1944 roku de Gaulle wysłał Kœniga do Londynu jako swojego delegata przy gen. Dwighcie Eisenhowerze, naczelnym dowódcy sił alianckich przygotowujących inwazję na Francję. Kœnig dowodził francuskimi siłami w Wielkiej Brytanii i stanął na czele Francuskich Sił Wewnętrznych (FFI), w których połączono różne organizacje ruchu oporu we Francji. Jego sztab miał koordynować z alianckimi służbami zrzuty broni, sabotaż kolei i łączności oraz działania partyzantów w czasie lądowania w Normandii i w Prowansji. Zadanie było po części polityczne: de Gaulle chciał, by ruch oporu, w którym silni byli komuniści, podlegał jednemu dowództwu wiernemu jego rządowi, a alianci uznali FFI za część armii francuskiej. Wysiłki Kœniga przyniosły ograniczony skutek, bo wiele grup walczyło na własną rękę, ale sabotaże z czerwca 1944 roku poważnie utrudniły Niemcom przerzucanie posiłków do Normandii.

14 czerwca 1944 roku Kœnig towarzyszył de Gaulle’owi w Bayeux, pierwszym wyzwolonym francuskim mieście, które odwiedził generał. 28 czerwca został generałem korpusu. W sierpniu, gdy Paryż powstał i do miasta wjechały czołgi 2 Dywizji Pancernej Leclerca, de Gaulle mianował Kœniga wojskowym gubernatorem Paryża. Miał przywrócić porządek w mieście, w którym obok wojska działały uzbrojone oddziały ruchu oporu i dokonywano samosądów na kolaborantach. 26 kwietnia 1945 roku w Vallorbe na granicy szwajcarskiej przejął z rąk Szwajcarów marszałka Philippe’a Pétaina, który z Niemiec przez Szwajcarię wrócił do Francji, by stanąć przed sądem. Ten sam rząd Vichy, któremu Pétain przewodził, skazał Kœniga trzy i pół roku wcześniej na śmierć.

Zarządca strefy okupacyjnej

W lipcu 1945 roku Kœnig został naczelnym dowódcą wojsk francuskich w Niemczech i faktycznym zarządcą francuskiej strefy okupacyjnej, a zarazem przedstawicielem Francji w Sojuszniczej Radzie Kontroli w Berlinie. W maju 1946 roku awansował na generała armii. Prowadził politykę zgodną z linią Paryża, który chciał Niemiec słabych i podzielonych: Francja oddzieliła od reszty kraju Zagłębie Saary, eksploatowała zasoby strefy na rzecz odbudowy własnej gospodarki i długo opierała się tworzeniu wspólnych władz niemieckich. W Radzie Kontroli Kœnig wielokrotnie blokował projekty centralnych niemieckich urzędów. We wrześniu 1949 roku, gdy powstała Republika Federalna Niemiec, a władzę wojskową zastąpił francuski wysoki komisarz André François-Poncet, Kœnig opuścił Niemcy. Został generalnym inspektorem sił zbrojnych w Afryce Północnej i wiceprzewodniczącym Najwyższej Rady Wojennej, a w 1950 roku członkiem Akademii Nauk Moralnych i Politycznych.

Polityk

W 1951 roku Kœnig odszedł z czynnej służby i wszedł do polityki jako gaullista. Stanął na czele listy Zgromadzenia Ludu Francuskiego (RPF) de Gaulle’a w departamencie Dolny Ren, zdobył mandat poselski i przewodniczył komisji obrony narodowej. Sprzeciwiał się planowi Europejskiej Wspólnoty Obronnej, która miała połączyć armie zachodnioeuropejskie, w tym zachodnioniemiecką. Był ministrem obrony w rządzie Pierre’a Mendès France’a od czerwca do sierpnia 1954 roku, gdy Francja kończyła wojnę w Indochinach, i ponownie w rządzie Edgara Faure’a od lutego do października 1955 roku. Jako przewodniczący Komitetu Francusko-Izraelskiego wspierał zbliżenie Francji z Izraelem, które w połowie lat pięćdziesiątych zaowocowało dostawami francuskiej broni dla państwa żydowskiego. W 1956 roku ponownie wybrano go do parlamentu. Po powrocie de Gaulle’a do władzy w 1958 roku znalazł się na uboczu. Generał nie wybaczył mu udziału w rządach IV Republiki ani publicznego zaangażowania po stronie Izraela. Kœnig wycofał się z polityki.

Śmierć i pamięć

Marie Pierre Kœnig zmarł 2 września 1970 roku w Szpitalu Amerykańskim w Neuilly-sur-Seine, dwa miesiące przed de Gaulle’em. Pochowano go w skromnym grobie na cmentarzu Montmartre. 6 czerwca 1984 roku, w czterdziestą rocznicę lądowania w Normandii, prezydent François Mitterrand nadał mu pośmiertnie godność marszałka Francji. Był ostatnim, jak dotąd, Francuzem, który ją otrzymał, po de Lattrze de Tassignym, Juinie i Leclercu. Wśród licznych odznaczeń zagranicznych miał krzyż komandorski Orderu Virtuti Militari, nadany mu w 1946 roku przez komunistyczne władze Polski. Jego imię noszą ulice w niemal każdym większym mieście Francji, a także w Jerozolimie i Netanji.

Dla historii drogi Francji przez II wojnę światową Kœnig jest postacią symboliczną. Należał do niewielkiej grupy zawodowych oficerów, którzy w czerwcu 1940 roku wybrali de Gaulle’a, i przeszedł z nim całą drogę: od bratobójczych walk z Vichy w Afryce Równikowej i w Syrii, przez Bir Hakeim, gdzie Wolni Francuzi po raz pierwszy w tej wojnie stanęli w wielkiej bitwie przeciw Niemcom, po wyzwolony Paryż i okupowane Niemcy. Bir Hakeim, którego nazwę nosi dziś most na Sekwanie i stacja paryskiego metra, stał się dla Francuzów dowodem, że armia pokonana w 1940 roku nie przestała walczyć.