Podział Indochin na 16 równoleżniku

8 maja 1945 roku, gdy w Europie świętowano koniec wojny, w San Francisco trwała konferencja założycielska Organizacji Narodów Zjednoczonych. Tego dnia sekretarz stanu USA Edward Stettinius rozmawiał z francuskim ministrem spraw zagranicznych Georges’em Bidault i ambasadorem Henrim Bonnetem. Jak streszczał tę rozmowę Departament Stanu w depeszy z 2 czerwca 1945 roku do ambasadora w Chinach, Stettinius dał jasno do zrozumienia, że w aktach rządu amerykańskiego nie ma żadnej oficjalnej wypowiedzi kwestionującej, „nawet pośrednio”, francuskie zwierzchnictwo nad Indochinami – choć zastrzegł, że część amerykańskiej opinii publicznej potępia francuską politykę kolonialną. Dla Francji oznaczało to, że Waszyngton nie będzie się sprzeciwiał jej powrotowi do kolonii, którą dwa miesiące wcześniej przejęli Japończycy.

W wielu kalendariach wojny pod datą 8 maja figuruje podział Indochin na 16 równoleżniku. Taki opis łączy dwie różne sprawy i wymaga sprostowania. Podziału Wietnamu na 16 równoleżniku w celu rozbrojenia Japończyków – na strefę chińską na północy i brytyjską na południu – nie ustalono w maju, lecz w lipcu 1945 roku, podczas konferencji poczdamskiej, a ostatecznie potwierdził go rozkaz ogólny nr 1 w sprawie kapitulacji wojsk japońskich, ogłoszony 2 września. 8 maja nie odbyła się też żadna konferencja poświęcona Indochinom, na której Francja „odzyskałaby” kolonie. Nie było formalnego wniosku ani formalnej zgody: było amerykańskie zapewnienie, że USA nie kwestionują francuskiej suwerenności, i postępujące od marca odejście od planów, które rozważał prezydent Roosevelt.

Roosevelt i powiernictwo

Indochiny Francuskie – kolonia Kochinchiny, protektoraty Annamu, Tonkinu, Kambodży i Laosu – znalazły się od 1940 roku w strefie wpływów Japonii. Rząd Vichy i gubernator generalny admirał Jean Decoux zgodzili się najpierw na wkroczenie wojsk japońskich na północ, a w lipcu 1941 roku na zajęcie południa kraju. Dla prezydenta Franklina Delano Roosevelta był to koronny dowód, że Francja nie potrafi bronić swoich kolonii, a jej rządy w Indochinach należały do najgorszych w Azji. W latach 1943–1944 wielokrotnie mówił, że po wojnie Indochiny nie powinny wrócić do Francji, lecz zostać objęte międzynarodowym powiernictwem, które przygotowałoby je do niepodległości. Rozmawiał o tym z Czang Kaj-szekiem w Kairze i ze Stalinem w Teheranie, a w lutym 1945 roku wrócił do sprawy na konferencji jałtańskiej.

Plan napotykał jednak opór. Brytyjczycy, obawiając się precedensu dla własnego imperium, popierali Francuzów. Amerykańska marynarka i wojsko chciały zachować bazy na zdobytych wyspach Pacyfiku, co osłabiało argumenty za powiernictwem w cudzych koloniach. Rząd Tymczasowy generała Charles’a de Gaulle’a traktował odzyskanie Indochin jako sprawę honoru i warunek odbudowy pozycji Francji jako mocarstwa; już w styczniu 1944 roku na konferencji w Brazzaville zapowiadano reformy, ale w ramach imperium. Według relacji jego doradcy Charlesa Taussiga w marcu 1945 roku Roosevelt przyznał, że mógłby się zgodzić na pozostawienie Indochin Francji, jeśli ta przyjmie rolę powiernika i zobowiąże się do ich stopniowego usamodzielnienia. W Jałcie uzgodniono, że powiernictwo obejmie tylko terytoria oddane pod nie dobrowolnie przez państwa kolonialne – co w praktyce oznaczało, że Francja mogła się na nie nie zgodzić.

Deklaracja z 24 marca

Japoński zamach z 9 marca 1945 roku przyspieszył francuskie działania. 24 marca Rząd Tymczasowy ogłosił deklarację o przyszłości Indochin. Zapowiadała ona utworzenie Federacji Indochińskiej złożonej z pięciu krajów, która wraz z Francją i innymi częściami imperium miała tworzyć „Unię Francuską”. Federacja miała otrzymać własny rząd pod przewodnictwem francuskiego gubernatora generalnego, ministrów wywodzących się z mieszkańców i Francuzów, zgromadzenie z ograniczonymi uprawnieniami oraz własne obywatelstwo; sprawy zagraniczne i obronę zachowywała Francja. Deklaracja nie wspominała o niepodległości ani nawet o jedności trzech części Wietnamu – Tonkinu, Annamu i Kochinchiny – i była odpowiedzią zarówno na japońską „niepodległość” ogłoszoną przez cesarza Bảo Đại, jak i na amerykańskie wątpliwości. Na jej podstawie powstała później Unia Francuska, ustanowiona konstytucją IV Republiki z 1946 roku.

12 kwietnia 1945 roku Roosevelt zmarł. Jego następca Harry Truman nie miał w sprawie Indochin wyrobionego zdania, a w Departamencie Stanu przeważyli zwolennicy dobrych stosunków z Francją, potrzebną jako sojusznik w powojennej Europie. Pomysł powiernictwa nad Indochinami bez zgody Francji został porzucony. Rozmowa Stettiniusa z Bidault 8 maja w San Francisco była wyrazem tej zmiany, a Karta Narodów Zjednoczonych przyjęła system powierniczy w wersji, w której obejmował on tylko terytoria mandatowe, ziemie odebrane państwom pokonanym i te, które państwa kolonialne same zechcą mu powierzyć.

Linia na 16 równoleżniku

Sprawa granicy, wzdłuż której alianci mieli przejąć Indochiny od Japończyków, wynikała z podziału dowództw. Indochiny należały formalnie do teatru chińskiego, w którym naczelnym dowódcą był Czang Kaj-szek, a szefem sztabu amerykański generał Albert Wedemeyer; Brytyjczycy z dowództwa Azji Południowo-Wschodniej admirała Louisa Mountbattena od dawna prowadzili jednak w kraju działania wywiadowcze i zaopatrywali francuskie grupy oporu. Podczas konferencji poczdamskiej, w lipcu 1945 roku, Połączeni Szefowie Sztabów USA i Wielkiej Brytanii uzgodnili, że południowa część Indochin, poniżej 16 równoleżnika, przejdzie do strefy Mountbattena, a północna pozostanie w strefie chińskiej. Linia biegła nieco na południe od Huế i Đà Nẵng. Francja nie uczestniczyła w konferencji i nie była pytana o zdanie; Paryż przyjął ten podział z oburzeniem.

Po kapitulacji Japonii zasadę tę powtórzył rozkaz ogólny nr 1, opracowany w Waszyngtonie i ogłoszony przez generała Douglasa MacArthura 2 września 1945 roku: wojska japońskie w Indochinach Francuskich na północ od 16 równoleżnika miały się poddać Czang Kaj-szekowi, na południe od niego – Mountbattenowi. Tego samego dnia Hồ Chí Minh ogłosił w Hanoi niepodległość Demokratycznej Republiki Wietnamu. Kilka dni wcześniej, w trakcie rewolucji sierpniowej, Việt Minh przejął władzę w Hanoi (19 sierpnia), a cesarz Bảo Đại abdykował.

Chińczycy na północy, Brytyjczycy na południu

We wrześniu na północ wkroczyły wojska chińskie generała Lu Hana, gubernatora prowincji Junnan – według różnych szacunków od 150 do 200 tysięcy żołnierzy. 28 września w Hanoi przyjęły kapitulację japońskiej 38 Armii. Chińska okupacja była dla ludności ciężkim obciążeniem: żołnierze rekwirowali żywność w kraju, który dopiero co przeżył głód, a dowódcy zarabiali na wymianie walut i handlu. Chińczycy tolerowali jednak rząd Hồ Chí Minha i nie dopuszczali do powrotu francuskiej administracji. Wycofali się dopiero na mocy układu francusko-chińskiego z 28 lutego 1946 roku, w którym Francja zrzekła się swoich koncesji i przywilejów w Chinach; tydzień później, 6 marca, Hồ Chí Minh podpisał z Francuzami porozumienie, które pozwoliło ich wojskom wrócić na północ.

Na południu inaczej. 13 września do Sajgonu przyleciał generał Douglas Gracey, dowódca brytyjsko-indyjskiej 20 Dywizji Piechoty. Miał rozbroić Japończyków i uwolnić jeńców, ale – idąc dalej, niż przewidywały jego rozkazy – ogłosił stan wojenny, uwolnił i uzbroił internowanych żołnierzy francuskich, którzy w nocy z 22 na 23 września przejęli kontrolę nad urzędami miasta. Wybuchły walki z Việt Minhem; brytyjskie i indyjskie oddziały, a nawet rozbrajani Japończycy, walczyły w następnych tygodniach u boku Francuzów. W październiku do Sajgonu przybył generał Philippe Leclerc de Hauteclocque z francuskim korpusem ekspedycyjnym, a wysokim komisarzem Indochin został admirał Georges Thierry d’Argenlieu. Brytyjczycy wycofali się z kraju do wiosny 1946 roku, przekazując południe Francuzom.

Znaczenie

Wydarzenia z wiosny i lata 1945 roku zdecydowały, że Francja wróci do Indochin – nie dzięki jednej konferencji, lecz dzięki zmianie amerykańskiej polityki po śmierci Roosevelta, poparciu Wielkiej Brytanii i brytyjskiej obecności w Sajgonie. Linia na 16 równoleżniku była granicą wojskową, wyznaczoną dla wygody alianckich dowództw, i przetrwała zaledwie kilka miesięcy. Rozbicie kraju na dwie strefy, w których alianci postępowali zupełnie inaczej, sprawiło jednak, że na północy rząd Hồ Chí Minha zdążył się umocnić, a na południu Francuzi od razu wrócili do władzy. Rokowania między nimi załamały się w 1946 roku, a w grudniu tego roku wybuchła I wojna indochińska. Po jej zakończeniu Wietnam podzielono znowu – tym razem na mocy porozumień genewskich z 1954 roku, wzdłuż 17 równoleżnika, co otworzyło drogę do kolejnej, amerykańskiej wojny w Wietnamie.