Philippe Leclerc de Hauteclocque

Philippe de Hauteclocque, znany całemu światu pod pseudonimem Leclerc, był w czerwcu 1940 roku kapitanem sztabu, który dwa razy uciekł Niemcom i na rowerze przemierzył pokonaną Francję. Cztery lata później jako generał przyjmował kapitulację niemieckiego garnizonu Paryża. Pomiędzy tymi datami przyłączył do Wolnej Francji Kamerun, zdobył włoską oazę Kufra na Saharze, przeszedł z kolumną z Czadu przez pustynię do Trypolisu i stworzył 2 Dywizję Pancerną, najsłynniejszą francuską jednostkę II wojny światowej. Dla Francuzów stał się symbolem armii, która nie pogodziła się z klęską 1940 roku. Zginął w katastrofie lotniczej w 1947 roku, a pięć lat później pośmiertnie otrzymał buławę marszałka Francji.

Szlachcic z Pikardii

Philippe François Marie de Hauteclocque urodził się 22 listopada 1902 roku w zamku rodzinnym w Belloy-Saint-Léonard w departamencie Somma. Pochodził z dawnej rodziny szlacheckiej z Artois, której członkowie od pokoleń służyli w wojsku. Dwaj jego stryjowie zginęli w 1914 roku. Był piątym z sześciorga dzieci Adriena de Hauteclocque i Marie-Thérèse z domu Van der Cruisse de Waziers. Do trzynastego roku życia uczyli go rodzice, potem chodził do szkoły katolickiej w Amiens, ewakuowanej w czasie I wojny światowej do Poitiers. Przez całe życie był gorliwym katolikiem.

W 1922 roku wstąpił do szkoły oficerskiej Saint-Cyr, którą ukończył w 1924 roku jako piąty na roku. Szkołę kawalerii w Saumur ukończył w 1925 roku jako pierwszy. 10 sierpnia 1925 roku poślubił Thérèse de Gargan. Mieli sześcioro dzieci. Najstarszy syn Henri zginął w 1952 roku w Indochinach.

Maroko i Saint-Cyr

Pierwszy przydział dostał do 5 Pułku Kirasjerów w Trewirze, w okupowanej wtedy przez Francuzów Nadrenii. Po roku przeniósł się do 8 Pułku Spahisów w Maroku, gdzie po wojnie o Rif trwała jeszcze do połowy lat trzydziestych „pacyfikacja” marokańskich gór. W 1929 roku objął dowództwo goumu, oddziału miejscowych żołnierzy pod francuskimi oficerami. Nauczył się tam wojny ruchomej, małych oddziałów i działania w trudnym terenie, a w walkach wyróżnił się odwagą.

Od 1931 roku był instruktorem w Saint-Cyr. Służbę tę przerwał drugi pobyt w Maroku, gdzie w 1934 roku awansował na kapitana, a wkrótce potem dostał Legię Honorową. W 1938 roku zdał egzamin do Szkoły Wojennej (École supérieure de guerre), którą w 1939 roku ukończył jako pierwszy na roku. Jak wielu oficerów z jego środowiska, czytał monarchistyczną gazetę Akcji Francuskiej i dzielił jej sympatie. Zerwał z nią w 1940 roku, gdy ruch Charles’a Maurrasa poparł marszałka Philippe’a Pétaina i współpracę z Niemcami. Biografowie podkreślają, że porzucił wtedy także antysemickie uprzedzenia tego środowiska.

Klęska i dwie ucieczki

W maju 1940 roku kpt. de Hauteclocque był szefem oddziału operacyjnego w sztabie 4 Dywizji Piechoty, która weszła do Belgii, a potem cofała się pod naporem niemieckim. W czasie kampanii francuskiej dywizja została okrążona w kotle pod Lille. 28 maja, gdy kapitulacja była przesądzona, dowódca pozwolił mu spróbować przedostać się przez linie niemieckie. Hauteclocque ruszył na południe na porzuconym rowerze, przebrany za cywila. Następnego dnia zatrzymał go niemiecki patrol. Przekonał przesłuchującego go oficera, że jest zwolnionym z wojska ojcem sześciorga dzieci, chorym na malarię. Niemiec go wypuścił, dodając podobno, że Wielka Rzesza nie pozwoli Francji podnieść się z upadku. Hauteclocque przepłynął kanał i dotarł do francuskich linii.

Wrócił do walki w Szampanii. 15 czerwca został ranny w głowę w miejscowości Magnant w departamencie Aube, gdy niemieckie czołgi ostrzelały dom, w którym się znajdował, i trafił do niewoli. Dwa dni później, 17 czerwca, uciekł ze szpitala w Avallon. Tego samego dnia Pétain ogłosił przez radio, że trzeba przerwać walkę, a 22 czerwca podpisano rozejm w Compiègne. Hauteclocque nie zamierzał go uznać. Na rowerze dotarł do żony i dzieci, które uciekły w okolice Libourne, i powiedział im, że wyjeżdża, by walczyć dalej. Załatwił sobie fałszywe dokumenty na nazwisko Leclerc, bardzo częste w jego rodzinnej Pikardii, by chronić rodzinę przed represjami. Przez Hiszpanię, gdzie na krótko zatrzymali go celnicy, dotarł 17 lipca do Lizbony, a stamtąd statkiem do Wielkiej Brytanii. 25 lipca 1940 roku zgłosił się w Londynie do gen. Charles’a de Gaulle’a.

Kamerun i Gabon

De Gaulle od razu rozpoznał w nim dowódcę. 31 lipca mianował go majorem i kilka dni później wysłał do Afryki. 6 sierpnia Leclerc odleciał z Wielkiej Brytanii z René Plevenem i kpt. Claude’em Hettierem de Boislambertem. Miał przyłączyć do Wolnej Francji francuski Kamerun, terytorium mandatowe, które wahało się między Londynem a Vichy. W Lagos, uznając, że major to za mało, by przemawiać do wysokiego komisarza i dowódcy wojsk, sam awansował się na pułkownika. W nocy z 26 na 27 sierpnia przypłynął pirogami z Kamerunu Brytyjskiego do Duali z około dwudziestoma ludźmi i bez jednego strzału przejął miasto, a dzień później Jaunde. Tak Wolni Francuzi przejęli Kamerun. Leclerc został komisarzem generalnym Kamerunu.

Afryka Równikowa przyłączyła się do de Gaulle’a niemal w całości w ciągu kilku dni. Wyłamał się tylko Gabon. Po nieudanej wyprawie na Dakar we wrześniu de Gaulle przyjechał 8 października do Duali i zgodził się na zajęcie Gabonu siłą. Leclerc kierował operacją razem z mjr. Marie Pierre’em Kœnigiem. Po walkach, w których Francuzi strzelali do Francuzów, 10 listopada skapitulowało Libreville, a 12 listopada Port-Gentil. Bitwa o Gabon zakończyła tworzenie Wolnej Francuskiej Afryki. De Gaulle zatwierdził samozwańczy stopień pułkownika i powierzył Leclercowi dowództwo wojsk w Czadzie.

Kufra i przysięga

Czad był jedynym terytorium Wolnej Francji, które graniczyło z państwem Osi, włoską Libią. Leclerc postanowił zaatakować, choć dzieliło go od celów ponad tysiąc kilometrów pustyni. 11 stycznia 1941 roku mały oddział tyralierów z Czadu z brytyjską Long Range Desert Group napadł na włoską bazę w oazie Murzuk. Zginął w tym rajdzie ppłk Jean Colonna d’Ornano, jeden z ludzi, którzy w sierpniu przyłączyli Czad. Następnym celem była Kufra w południowo-wschodniej Cyrenajce. Kolumna Leclerca, licząca kilkuset ludzi na ciężarówkach, z jednym działem kalibru 75 mm, przez kilka tygodni oblegała włoski fort. 1 marca 1941 roku garnizon skapitulował.

Na dziedzińcu zdobytego fortu Leclerc kazał żołnierzom złożyć przysięgę: „Przysięgnijcie, że nie złożycie broni, dopóki nasze barwy, nasze piękne barwy, nie zawisną na katedrze w Strasburgu”. Zwycięstwo militarnie było małe, ale należało do pierwszych sukcesów Wolnych Francuzów w walce z państwami Osi i odbiło się szerokim echem. Vichy odpowiedziało: w czerwcu 1941 roku pozbawiło Leclerca obywatelstwa, a 11 października sąd wojenny w Gannat zaocznie skazał go na śmierć i konfiskatę majątku, tak jak rok wcześniej de Gaulle’a. W sierpniu 1941 roku de Gaulle mianował go generałem brygady.

Od Czadu do Tunisu

W lutym i marcu 1942 roku kolumny Leclerca przeprowadziły rajdy w głąb włoskiego Fazzanu. Większa ofensywa musiała poczekać, bo Erwin Rommel pokonał Brytyjczyków pod Gazalą i doszedł do Egiptu. Ruszyła dopiero pod koniec 1942 roku, po zwycięstwie pod El Alamein i lądowaniu aliantów w Afryce Północnej. 22 grudnia 1942 roku około 4 tysięcy żołnierzy afrykańskich i 600 Europejczyków wyruszyło z Czadu na północ. W styczniu 1943 roku zajęli Sabhę i Murzuk, a pod koniec miesiąca dotarli do Trypolisu, zdobytego już przez brytyjską 8 Armię.

Jako Force L (od nazwiska Leclerca) jego żołnierze osłaniali lewe skrzydło 8 Armii w Tunezji. Pod Ksar Ghilane w marcu 1943 roku odparli atak niemieckiego zgrupowania, potem uczestniczyli w obejściu linii Mareth, zajęciu Kabis i marszu na Kairuan. W maju 1943 roku defilowali w Tunisie wśród wojsk brytyjskich i amerykańskich, a nie razem z francuską Armią Afryki gen. Henriego Girauda, która jeszcze niedawno słuchała Vichy. Stosunki między gaullistami a „Afrykanami” były złe i Giraud odesłał na pewien czas oddziały Leclerca z powrotem do Libii.

2 Dywizja Pancerna

25 maja 1943 roku Leclerc został generałem dywizji. Jego Force L przemianowano na 2 Dywizję Francuską Wolną, a 24 sierpnia 1943 roku na 2 Dywizję Pancerną (2e DB). Dostała ona amerykańskie uzbrojenie i organizację. W obozie Temara w Maroku Leclerc łączył weteranów z Czadu, uciekinierów z Francji, którzy przedostali się przez Pireneje, i żołnierzy dawnej Armii Afryki, w tym hiszpańskich republikanów. W kwietniu 1944 roku dywizja odpłynęła do Wielkiej Brytanii jako jedyna francuska dywizja przewidziana do walk w Normandii.

1 sierpnia 1944 roku 2e DB wylądowała na plaży Utah i weszła w skład 3 Armii amerykańskiej gen. George’a Pattona. 12 sierpnia wyzwoliła Alençon, potem walczyła na południowym skrzydle kotła pod Falaise. Leclerc naciskał przez cały czas, by pozwolono mu ruszyć na Paryż, gdzie 19 sierpnia wybuchło powstanie. Gen. Omar Bradley wyraził zgodę 22 sierpnia. Wieczorem 24 sierpnia pierwsze pojazdy dywizji, kompania kpt. Raymonda Dronne’a, dotarły do ratusza. 25 sierpnia Leclerc przyjął w prefekturze policji kapitulację gen. Dietricha von Choltitza i podpisał z nim akt kapitulacji, na którym na dworcu Montparnasse kontrasygnatę złożył przywódca powstania, komunista Henri Rol-Tanguy. Następnego dnia szedł obok de Gaulle’a w pochodzie na Polach Elizejskich. Paryż, zajęty przez Niemców 14 czerwca 1940 roku, był wolny.

We wrześniu dywizja rozbiła niemiecką brygadę pancerną pod Dompaire w Lotaryngii. 23 listopada 1944 roku, po szybkim przejściu przez przełęcze Wogezów, wkroczyła do Strasburga. Nad katedrą zawisła francuska flaga. Przysięga z Kufry została spełniona. Zimą dywizja walczyła w kotle pod Colmarem, a jej oddziały wzięły udział w zdobyciu niemieckiej twierdzy Royan na wybrzeżu Atlantyku. Leclerc źle znosił podporządkowanie francuskiej 1 Armii gen. Jeana de Lattre’a de Tassigny i wolał służyć pod Amerykanami.

Berchtesgaden i sprawa z Bad Reichenhall

W ostatnich dniach wojny żołnierze 2e DB widzieli wyzwolony obóz Dachau, a 4–5 maja 1945 roku dotarli do Berchtesgaden, gdzie stał alpejski dom Adolfa Hitlera. Kto pierwszy wszedł do „Orlego Gniazda”, do dziś spierają się Francuzi i Amerykanie.

Z tymi dniami wiąże się ciemny epizod. Amerykanie przekazali dywizji dwunastu wziętych do niewoli Francuzów z Waffen-SS, w większości z dywizji „Charlemagne”. 6 maja Leclerc rozmawiał z nimi w Bad Reichenhall. Według relacji zapytał jednego z nich, czy nie wstydzi się nosić niemieckiego munduru, a ten odparł, że generał nosi amerykański. Leclerc miał wtedy rzucić: „Zabierzcie mi tych ludzi”. 7 lub 8 maja jeńców rozstrzelano bez sądu. Kto wydał rozkaz, nie ustalono. Biograf Leclerca Jean-Christophe Notin uważa, że nie da się rozstrzygnąć, czy rozkaz wyszedł od samego generała, czy jego słowa ktoś ze sztabu odczytał jako polecenie egzekucji.

Indochiny

22 czerwca 1945 roku Leclerc pożegnał swoją dywizję i objął dowództwo francuskiego korpusu ekspedycyjnego na Dalekim Wschodzie. Indochiny Francuskie od 1940 roku stopniowo zajmowali Japończycy, a w marcu 1945 roku rozbili francuską administrację. 2 września 1945 roku na pokładzie pancernika USS Missouri w Zatoce Tokijskiej Leclerc podpisał w imieniu Francji akt kapitulacji Japonii. Tego samego dnia w Hanoi Hồ Chí Minh ogłosił niepodległość Wietnamu.

Na mocy postanowień poczdamskich północ Indochin zajęli Chińczycy, a południe Brytyjczycy, więc Francuzi mogli wrócić dopiero w październiku. Między październikiem 1945 a początkiem 1946 roku wojska Leclerca opanowały Kochinchinę i południe Annamu. Leclerc szybko zrozumiał, że samą siłą nie da się odzyskać kraju. Poparł porozumienie z 6 marca 1946 roku, w którym Francja uznała Wietnam za „wolne państwo” w ramach Unii Francuskiej, i 18 marca wkroczył do Hanoi. Rozmawiał z Hồ Chí Minhem i opowiadał się za rozwiązaniem politycznym, co stawiało go w konflikcie z wysokim komisarzem adm. Georges’em Thierrym d’Argenlieu. W lipcu 1946 roku wrócił do Francji. Gdy pod koniec roku wybuchła I wojna indochińska, znów pojechał do Indochin z misją rządową, ale nie przyjął urzędu, który mu proponowano.

Śmierć i pamięć

W lipcu 1946 roku awansował na generała armii i został inspektorem sił lądowych w Afryce Północnej. Już w listopadzie 1945 roku otrzymał zgodę na oficjalne dodanie wojennego pseudonimu do nazwiska. 28 listopada 1947 roku, w czasie inspekcji, jego samolot B-25 Mitchell rozbił się w burzy piaskowej w pobliżu Colomb-Béchar (dziś Baszszar) w Algierii. Zginęło dwanaście osób na pokładzie. Śmierć tak popularnego dowódcy rodziła pogłoski o zamachu, ale żadnych dowodów na nie nie znaleziono. Badacze wskazują raczej na zły stan i przeróbki samolotu oraz na zwyczaj generała nakazywania lotów przy złej pogodzie. Pochowano go w krypcie Pałacu Inwalidów. 23 sierpnia 1952 roku pośmiertnie otrzymał godność marszałka Francji.

Leclerc należy do nielicznych bohaterów francuskich z II wojny światowej, wokół których nie toczą się wielkie spory polityczne. W 1940 roku, gdy większość oficerów wybrała posłuszeństwo wobec Vichy, on wybrał bunt w imię dalszej walki. Pokazał też, że Wolna Francja nie była tylko sprawą Londynu: jej pierwsze zwycięstwa odnieśli w dużej części afrykańscy żołnierze z Czadu i Kamerunu, prowadzeni przez kawalerzystę, który nauczył się wojny w Maroku. Jego imieniem nazwano dziesiątki ulic i placów we Francji, a także francuski czołg podstawowy.