Hồ Chí Minh

Hồ Chí Minh był wietnamskim rewolucjonistą i komunistą, który przez trzydzieści lat działał na emigracji – jako marynarz, emigrant polityczny w Paryżu i agent Międzynarodówki Komunistycznej – a w 1941 roku wrócił do kraju i założył Việt Minh, front niepodległościowy kierowany przez komunistów. Gdy w sierpniu 1945 roku Japonia skapitulowała, a Francuzi, których administrację Japończycy rozbili kilka miesięcy wcześniej, nie zdążyli wrócić, Việt Minh przejął władzę w większej części kraju. 2 września 1945 roku Hồ Chí Minh ogłosił w Hanoi niepodległość Demokratycznej Republiki Wietnamu. Był jej prezydentem do śmierci w 1969 roku i prowadził ją przez wojnę z Francją, podział kraju w 1954 roku i początek wojny z Amerykanami. Dla jednych stał się symbolem walki narodów kolonialnych o wolność, dla innych – przywódcą, który w imię tej walki zbudował jednopartyjne państwo komunistyczne i nie cofał się przed represjami.

Dzieciństwo i młodość (1890–1911)

Urodził się w wiosce Kim Liên (lub w pobliskiej Hoàng Trù, rodzinnej wsi matki) w prowincji Nghệ An w środkowym Wietnamie, wówczas części francuskiego protektoratu Annamu. Datę 19 maja 1890 roku przyjęto oficjalnie później; sam w różnych dokumentach podawał inne lata, a niektórzy biografowie uważają ją za niepewną. Otrzymał imię Nguyễn Sinh Cung, a jako chłopiec – zgodnie z miejscowym zwyczajem – nowe imię Nguyễn Tất Thành. Jego ojciec, Nguyễn Sinh Sắc, był uczonym konfucjańskim, który zdał wysokie egzaminy państwowe, krótko służył jako urzędnik, ale został usunięty ze służby i zarabiał później jako nauczyciel i medyk. Nghệ An słynęło z oporu wobec Francuzów, a w domu młody Thành słyszał o patriotach takich jak Phan Bội Châu, przyjaciel ojca.

Uczył się w szkołach francusko-wietnamskich, m.in. w prestiżowym liceum Quốc Học w Hue, z którego według większości relacji usunięto go około 1908 roku, gdy wiązano go z protestami chłopów przeciw podatkom. Przez pewien czas uczył w szkole w Phan Thiết na południu, potem przeniósł się do Sajgonu. 5 czerwca 1911 roku, jako pomocnik kucharza pod nazwiskiem „Ba”, odpłynął z Sajgonu do Francji na statku „Amiral Latouche-Tréville”. Do kraju wrócił dopiero po trzydziestu latach.

Marynarz i emigrant (1911–1919)

Przez kilka następnych lat pływał na statkach jako pomocnik kucharza i marynarz, poznając porty Afryki, Ameryki i Europy. Przebywał w Stanach Zjednoczonych (w Nowym Jorku i Bostonie), a następnie w Londynie, gdzie według tradycji pracował w kuchni hotelu Carlton. Szczegóły tego okresu znane są głównie z jego późniejszych, nie zawsze wiarygodnych wspomnień. Pod koniec I wojny światowej osiadł w Paryżu, gdzie żyło wówczas kilkadziesiąt tysięcy Wietnamczyków – robotników i żołnierzy sprowadzonych do Francji na czas wojny. Pracował jako retuszer fotografii i związał się z grupą patriotów skupionych wokół Phan Châu Trinha i Phan Văn Trườnga.

W czerwcu 1919 roku, w czasie konferencji pokojowej w Paryżu, grupa ta wystosowała do delegacji mocarstw petycję „Żądania ludu annamickiego”, podpisaną pseudonimem Nguyễn Ái Quốc („Nguyễn Patriota”), który młody Thành odtąd przyjął. Petycja nie domagała się niepodległości, lecz równych praw, amnestii dla więźniów politycznych, wolności prasy i zgromadzeń oraz reprezentacji Wietnamczyków we francuskim parlamencie. Powoływała się na zasadę samostanowienia ogłoszoną przez prezydenta Woodrowa Wilsona. Konferencja ją zignorowała, ale we Francji tekst wzbudził zainteresowanie policji, a wśród wietnamskich emigrantów uczynił z Nguyễn Ái Quốca znaną postać. Według jego późniejszych słów to rozczarowanie Zachodem, a potem lektura tez Lenina w kwestii narodowej i kolonialnej, skłoniły go do komunizmu.

Agent Kominternu (1920–1930)

W grudniu 1920 roku jako delegat brał udział w kongresie socjalistów w Tours i głosował za przystąpieniem do Międzynarodówki Komunistycznej; został w ten sposób jednym z założycieli Francuskiej Partii Komunistycznej. Zajmował się w niej sprawami kolonii, współtworzył Związek Międzykolonialny i redagował pismo „Le Paria”, a w 1925 roku wydał broszurę „Proces kolonializmu francuskiego”. W 1923 roku wyjechał do Moskwy, studiował na Komunistycznym Uniwersytecie Pracujących Wschodu i w 1924 roku przemawiał na V kongresie Kominternu, zarzucając partiom europejskim lekceważenie kolonii.

Pod koniec 1924 roku Komintern wysłał go do Kantonu, gdzie oficjalnie był tłumaczem w misji Michaiła Borodina, doradcy rządu Kuomintangu. Wśród wietnamskich emigrantów stworzył tam Stowarzyszenie Rewolucyjnej Młodzieży Wietnamskiej (Thanh Niên) i szkolił jego działaczy, którzy następnie wracali do kraju. Po zerwaniu Kuomintangu z komunistami w 1927 roku musiał uciekać; przez Moskwę i Europę trafił w 1928 roku do Syjamu, gdzie pod przybranym nazwiskiem działał wśród tamtejszych Wietnamczyków.

Ruch wietnamski rozpadł się tymczasem na rywalizujące grupy komunistyczne. Na początku 1930 roku Nguyễn Ái Quốc, jako przedstawiciel Kominternu, zwołał w Hongkongu ich przedstawicieli i doprowadził do zjednoczenia w Komunistyczną Partię Wietnamu, którą w październiku tego roku, zgodnie z wolą Kominternu, przemianowano na Komunistyczną Partię Indochin. Uchodzi za jej założyciela, choć kierownictwo w kraju objęli inni działacze, a Komintern krytykował jego „nacjonalistyczne” odchylenia.

Więzienie w Hongkongu i lata moskiewskie (1930–1940)

W latach 1930–1931 w Nghệ An i sąsiednim Hà Tĩnh wybuchły bunty chłopskie, w których komuniści tworzyli lokalne „sowiety”. Francuzi stłumili je krwawo, aresztowali tysiące działaczy i rozbili partię; Nguyễn Ái Quốca skazano zaocznie na śmierć. W czerwcu 1931 roku policja brytyjska aresztowała go w Hongkongu. Francja domagała się wydania, ale broniący go adwokat Frank Loseby prowadził sprawę aż do Komitetu Sądowego Rady Prywatnej w Londynie i w 1933 roku Nguyễn Ái Quốc został zwolniony i wyjechał. W tym czasie rozeszła się – podtrzymywana przez niego samego – wiadomość o jego śmierci w więzieniu.

Od 1934 roku przebywał w Moskwie, gdzie uczył się w Międzynarodowej Szkole Leninowskiej i pracował w aparacie Kominternu. Był to czas, gdy w ZSRR Stalina trwały czystki; jego pozycja osłabła, a kierownictwo partii indochińskiej przejęli ludzie wykształceni w Moskwie, krytyczni wobec jego linii szerokiego frontu narodowego. Wielkiego terroru jednak nie tylko przeżył, ale w 1938 roku otrzymał zgodę na wyjazd do Chin. Tam, w czasie wojny chińsko-japońskiej, przebywał krótko w Yan’an, a potem pracował w placówkach komunistycznej 8 Armii Marszowej, m.in. w Guilin, i nawiązywał kontakt z wietnamskimi emigrantami w Kunmingu i przy granicy.

Pác Bó i powstanie Việt Minhu (1940–1944)

Klęska Francji w 1940 roku i wkroczenie Japończyków do Indochin uznał za historyczną szansę. Administracja admirała Jeana Decoux, wierna Vichy, zachowała władzę, ale musiała ustąpić Japończykom bazy, a w lipcu 1941 roku zgodzić się na zajęcie południa. Na początku 1941 roku Nguyễn Ái Quốc przekroczył granicę i zamieszkał w grocie Pác Bó w prowincji Cao Bằng. Tam w maju 1941 roku VIII plenum Komitetu Centralnego partii postawiło na pierwszym miejscu walkę o niepodległość, odsuwając na później hasła rewolucji społecznej, i powołało Ligę Niepodległości Wietnamu – Việt Minh. Front miał skupić wszystkich patriotów, ale kierownictwo pozostało w rękach komunistów.

W sierpniu 1942 roku wyruszył do Chin, by szukać pomocy aliantów, i przyjął wtedy nazwisko Hồ Chí Minh („Ten, który oświeca”). Wkrótce po przekroczeniu granicy władze Kuomintangu w Kuangsi aresztowały go jako podejrzanego; przez ponad rok przewożono go z więzienia do więzienia. Napisał wtedy po chińsku cykl wierszy, znany później jako „Pamiętnik więzienny”. Zwolniono go we wrześniu 1943 roku dzięki generałowi Zhang Fakui, który chciał wykorzystać jego ludzi do wywiadu w Indochinach, i włączono do popieranej przez Chińczyków koalicji wietnamskich ugrupowań. We wrześniu 1944 roku wrócił do Pác Bó. W grudniu tego roku z jego polecenia Võ Nguyên Giáp utworzył pierwszy oddział zbrojny – Brygadę Propagandy Zbrojnej, zalążek przyszłej armii.

Rok 1945 i rewolucja sierpniowa

Przełomem był japoński zamach stanu z 9 marca 1945 roku, który zniszczył francuską administrację i wojsko w Indochinach. Japończycy ogłosili nominalną niepodległość Cesarstwa Wietnamu pod berłem Bảo Đạia, ale w prowincjach powstała próżnia władzy. Jednocześnie północ ogarnął wielki głód, który według różnych szacunków pochłonął od kilkuset tysięcy do dwóch milionów ofiar; Việt Minh zyskiwał poparcie, napadając na japońskie magazyny ryżu i rozdając ziarno. W górach na północ od Hanoi powstała „strefa wyzwolona” z ośrodkiem w Tân Trào, dokąd Hồ Chí Minh przeniósł się w maju.

Po marcowym zamachu Amerykanie stracili francuskich informatorów i zaczęli korzystać z ludzi Việt Minhu. Hồ Chí Minh spotkał się w Kunmingu z generałem Claire’em Chennaultem, dowódcą 14 Armii Lotniczej, i współpracował z Office of Strategic Services, m.in. przy ratowaniu zestrzelonych lotników. W lipcu 1945 roku pod Tân Trào wylądował zespół OSS „Deer”, który szkolił jego bojowników; sanitariusz zespołu leczył ciężko chorego wówczas przywódcę. Skala amerykańskiej pomocy była niewielka, ale kontakty te pozwalały Hồ Chí Minhowi przedstawiać się rodakom jako sojusznik zwycięskich aliantów.

Gdy nadeszły wieści o kapitulacji Japonii, 13 sierpnia w Tân Trào ogłoszono powstanie powszechne, a 16 sierpnia Kongres Narodowy wyłonił Narodowy Komitet Wyzwolenia z Hồ Chí Minhem na czele. 19 sierpnia Việt Minh przejął władzę w Hanoi, a w kolejnych dniach w Hue i Sajgonie; Bảo Đại abdykował 25 sierpnia. Sam Hồ Chí Minh przybył do Hanoi około 25–26 sierpnia, a 28 sierpnia ogłoszono skład rządu tymczasowego, w którym objął funkcję przewodniczącego i ministra spraw zagranicznych. 2 września 1945 roku, w dniu kapitulacji Japonii w Zatoce Tokijskiej, odczytał na placu Ba Đình deklarację niepodległości Demokratycznej Republiki Wietnamu. Zaczynała się od cytatu z amerykańskiej Deklaracji Niepodległości i nawiązywała do francuskiej Deklaracji Praw Człowieka i Obywatela – był to także sygnał pod adresem Waszyngtonu. Listy, które później wysyłał do prezydenta Harry’ego Trumana, pozostały bez odpowiedzi.

Wojna z Francją (1945–1954)

Zgodnie z ustaleniami poczdamskimi i rozkazem ogólnym nr 1 Japończyków na północ od 16 równoleżnika rozbrajali Chińczycy, a na południe – Brytyjczycy, którzy pomogli Francuzom odzyskać Sajgon. Hồ Chí Minh lawirował: w styczniu 1946 roku przeprowadził wybory, przyjął do rządu nacjonalistów popieranych przez Chiny, a 6 marca 1946 roku podpisał z Francją porozumienie, w którym uznano Wietnam za „wolne państwo” w Unii Francuskiej w zamian za zgodę na powrót wojsk francuskich na północ, w miejsce chińskich (do Hanoi wkroczył wówczas generał Philippe Leclerc). Rokowania w Fontainebleau latem 1946 roku zakończyły się tylko tymczasowym układem. Po francuskim ostrzale Hajfongu w listopadzie i walkach w Hanoi 19 grudnia 1946 roku wybuchła I wojna indochińska.

Rząd Hồ Chí Minha wycofał się w góry Việt Bắc i prowadził wojnę partyzancką. Francja – o której powrocie do Indochin przesądził jeszcze w 1945 roku rząd Charles’a de Gaulle’a – postawiła w 1949 roku na Państwo Wietnam z Bảo Đạiem na czele. Zwycięstwo komunistów w Chinach zmieniło układ sił: w 1950 roku DRW uznały ChRL i ZSRR, a Mao Zedong przysłał broń i doradców. W 1951 roku partię odtworzono jako Partię Pracujących Wietnamu, z Hồ Chí Minhem jako przewodniczącym. Wojnę rozstrzygnęło zwycięstwo Giápa w bitwie o Dien Bien Phu (13 marca – 7 maja 1954). Konferencja genewska podzieliła Wietnam wzdłuż 17 równoleżnika; zjednoczeniowe wybory zapowiedziane na 1956 rok nigdy się nie odbyły.

Prezydent Wietnamu Północnego (1954–1969)

W październiku 1954 roku rząd wrócił do Hanoi. W latach 1953–1956 przeprowadzono reformę rolną, w której trybunały ludowe skazywały „obszarników”; liczbę straconych szacuje się zwykle na kilkanaście tysięcy, a niektórzy autorzy podają wyższe liczby. W 1956 roku kierownictwo przyznało się do „błędów”, a Hồ Chí Minh publicznie przeprosił. Stopniowo oddawał bieżące rządy innym: premierem od 1955 roku był Phạm Văn Đồng, a od 1960 roku pierwszym sekretarzem partii Lê Duẩn, zwolennik wojny o zjednoczenie. Hồ Chí Minh pozostał prezydentem i symbolem państwa, mediatorem w sporze radziecko-chińskim, a jego rola w decyzjach z lat 60. jest przedmiotem sporów historyków. Północ poparła walkę na Południu, a od 1965 roku wojna wietnamska objęła także amerykańskie bombardowania Północy.

Hồ Chí Minh zmarł w Hanoi 2 września 1969 roku na serce; władze podały wówczas datę 3 września, by nie łączyć jego śmierci ze świętem narodowym, i sprostowały ją dopiero w 1989 roku. Wbrew jego testamentowi, w którym prosił o kremację, ciało zabalsamowano i złożono w mauzoleum otwartym w 1975 roku.

Znaczenie

Hồ Chí Minh nie doczekał zjednoczenia Wietnamu – Sajgon zdobyto w kwietniu 1975 roku, a rok później przemianowano go na Ho Chi Minh. W oficjalnym kulcie „wujaszek Hồ” jest ojcem narodu, a jego wizerunek widnieje na wszystkich banknotach. Historycy spierają się, czy był przede wszystkim nacjonalistą, który posłużył się komunizmem jako narzędziem wyzwolenia, czy wiernym komunistą, dla którego niepodległość była etapem rewolucji; większość biografów widzi w nim połączenie obu tych cech i wyjątkowy pragmatyzm. Dla dziejów II wojny światowej jego droga pokazuje, jak wojna na Pacyfiku – najpierw upokorzenie Francji przez Japonię w 1940 i 1945 roku, potem kapitulacja Japonii i krótka próżnia władzy w sierpniu 1945 roku – otworzyła epokę dekolonizacji w Azji. Proklamacja z 2 września 1945 roku stała się początkiem trzydziestu lat wojen w Indochinach.