Bảo Đại

Bảo Đại, urodzony jako Nguyễn Phúc Vĩnh Thụy, był trzynastym i ostatnim cesarzem z dynastii Nguyễn, która od 1802 roku panowała w Wietnamie. Wstąpił na tron jako dziecko, wychowano go we Francji i przez całe życie był władcą bez realnej władzy: najpierw pod francuskim protektoratem, w 1945 roku pod kuratelą Japonii, potem jako „obywatel Vĩnh Thụy” w rządzie Hồ Chí Minha, wreszcie jako szef zależnego od Francji Państwa Wietnam. W dziejach drugiej wojny światowej zapisał się przede wszystkim jako twarz Cesarstwa Wietnamu, które Japończycy powołali po zamachu stanu z 9 marca 1945 roku, i jako monarcha, którego abdykacja w sierpniu tego roku zamknęła epokę cesarską w Wietnamie. Jego życie odbija drogę kraju od kolonii do podziału i wojny.

Dzieciństwo w Hue i Paryżu

Urodził się 22 października 1913 roku w Hue, stolicy cesarstwa, jako jedyny syn cesarza Khải Định. Wietnam był wtedy podzielony przez Francuzów na trzy części Indochin Francuskich: kolonię Kochinchinę na południu oraz protektoraty Annam i Tonkin, w których cesarz z Hue zachowywał tytuł i ceremoniał, lecz rzeczywistą władzę sprawował francuski rezydent generalny.

W kwietniu 1922 roku dziewięcioletniego Vĩnh Thụya ogłoszono następcą tronu, a kilka tygodni później ojciec, wyjeżdżając do Francji na wystawę kolonialną w Marsylii, zabrał go ze sobą i zostawił pod opieką byłego francuskiego rezydenta w Annamie Jeana Charlesa i jego żony. Książę uczył się w paryskim Liceum Condorceta, a później słuchał wykładów w Instytucie Nauk Politycznych. Wyrastał na francuskiego młodzieńca z dobrego domu: mówił świetnie po francusku, polował, grał w tenisa i jeździł szybkimi samochodami, a kraj ojców znał głównie z krótkich wizyt.

Khải Định zmarł 6 listopada 1925 roku. Syn wrócił na pogrzeb i 8 stycznia 1926 roku, w wieku dwunastu lat, został intronizowany w Hue. Przyjął imię panowania Bảo Đại – „strażnik wielkości”. Zaraz potem wrócił do Paryża na dalsze studia, a w kraju rządziła w jego imieniu rada regencyjna. Jeszcze przed intronizacją, w listopadzie 1925 roku, Francuzi narzucili dworowi konwencję, która przekazywała niemal wszystkie pozostałe uprawnienia cesarza rezydentowi generalnemu; młodemu monarsze zostały rytuały i sprawy dworu.

Cesarz bez władzy

We wrześniu 1932 roku, prawie dwudziestoletni, Bảo Đại wrócił do Wietnamu i objął osobiście rządy w Hue. Zapowiedział reformy: modernizację dworu, zniesienie archaicznych ceremonii (zrezygnował między innymi z tradycyjnych pokłonów dostojników), reformę sądownictwa i administracji mandarynów. W maju 1933 roku zdymisjonował starych ministrów i powołał młodszych, wśród nich publicystę Phạm Quỳnha i katolickiego urzędnika Ngô Đình Diệma, któremu powierzył resort spraw wewnętrznych. Gdy Diệm zażądał, by Francja przestrzegała traktatu protektoratu z 1884 roku i oddała Wietnamczykom część rzeczywistej władzy, Francuzi odmówili, a Diệm po kilku miesiącach podał się do dymisji. Cesarz nie próbował o niego walczyć. Epizod ten zapowiadał ich późniejsze, znacznie poważniejsze starcie.

20 marca 1934 roku Bảo Đại poślubił w Hue Marie-Thérèse Nguyễn Hữu Thị Lan, katoliczkę z zamożnej rodziny z Kochinchiny, wykształconą we Francji. Wbrew obyczajowi dworu nie wziął nałożnic, a żonie od razu nadał tytuł cesarzowej – Nam Phương. Małżeństwo z katoliczką i rezygnacja z haremu wywołały sprzeciw konserwatywnych mandarynów i matki cesarza. Para miała pięcioro dzieci; najstarszy syn, Bảo Long, urodzony w 1936 roku, został następcą tronu.

Reformy szybko utknęły w miejscu, a młody cesarz, przekonany, że Francuzi nie pozwolą mu rządzić, coraz więcej czasu spędzał na polowaniach w górach środkowego Wietnamu, w swojej rezydencji w Đà Lạcie i na wyjazdach do Francji. W oczach wietnamskich nacjonalistów, a także komunistów, był marionetką kolonialnej władzy; w oczach Francuzów – wygodnym symbolem ciągłości.

Pod Vichy i pod Japonią

Klęska Francji w czerwcu 1940 roku i wejście Japończyków do Tonkinu we wrześniu tego roku zmieniły położenie dworu w Hue. Gubernator generalny admirał Jean Decoux, który rządził Indochinami w imieniu Vichy i musiał dzielić kolonię z japońską armią, starał się przeciwstawić japońskiej propagandzie „Azji dla Azjatów” własną polityką: podkreślał autorytet tradycyjnych monarchów, organizował uroczystości i podróże cesarza, otwierał przed Wietnamczykami więcej stanowisk w administracji i wspierał ruchy młodzieżowe. Bảo Đại pozostawał jednak władcą ceremonialnym. Japończycy przez cały ten czas trzymali w Tokio rywala dynastii, księcia Cường Để, potomka założyciela rodu, który od dziesięcioleci zabiegał o japońskie poparcie; dla Bảo Đạia była to wyraźna przestroga.

Cesarstwo Wietnamu

Wieczorem 9 marca 1945 roku japońska armia obaliła francuską administrację, internowała Decoux i zaatakowała francuskie garnizony w całych Indochinach. Następnego dnia japoński dyplomata zjawił się w pałacu w Hue i oznajmił cesarzowi, że Tokio uzna niepodległość jego kraju. Bảo Đại – według własnych wspomnień bez złudzeń co do intencji Japończyków, ale i bez możliwości odmowy – przyjął propozycję. 11 marca w jego obecności odczytano proklamację: Wietnam unieważniał traktat protektoratu z 1884 roku, ogłaszał niepodległość i zobowiązywał się do współpracy z Japonią w ramach „Strefy Wspólnego Dobrobytu Wielkiej Azji Wschodniej”. Japończycy nie wykorzystali przy tym księcia Cường Để: wygodniej było im zachować monarchę, którego ludność znała.

Cesarz chciał powierzyć rząd Ngô Đình Diệmowi, ale Japończycy go nie sprowadzili, i 17 kwietnia premierem został historyk Trần Trọng Kim, autor popularnego zarysu dziejów Wietnamu. Jego gabinet, złożony z wykształconych na Zachodzie intelektualistów, przywrócił nazwę „Wietnam”, wprowadził wietnamski do szkół i urzędów i próbował walczyć z klęską głodu, która od jesieni 1944 roku zabijała ludność Tonkinu i północnego Annamu; jej ofiary szacuje się – zależnie od źródeł – na 400 tysięcy do 2 milionów ludzi. Rząd nie miał jednak ani wojska, ani pieniędzy, a o wszystkim decydowała japońska armia. Kochinchinę Japończycy przekazali Wietnamowi dopiero w sierpniu. Tymczasem w górach Tonkinu rósł w siłę Việt Minh – kierowana przez komunistów liga niepodległościowa Hồ Chí Minha.

Abdykacja i „obywatel Vĩnh Thụy”

Po kapitulacji Japonii Việt Minh wywołał rewolucję sierpniową i 19 sierpnia przejął władzę w Hanoi. Rząd Trần Trọng Kima już wcześniej podał się do dymisji. Pozbawiony wszelkiego oparcia Bảo Đại przyjął żądanie abdykacji i ogłosił ją 25 sierpnia, a 30 sierpnia przed bramą Ngọ Môn cytadeli w Hue przekazał delegacji Việt Minhu cesarską pieczęć i miecz. W orędziu napisał, że woli być obywatelem niepodległego kraju niż królem kraju zniewolonego. Tak zakończyło się panowanie dynastii Nguyễn. 2 września Hồ Chí Minh proklamował w Hanoi Demokratyczną Republikę Wietnamu.

Były cesarz, odtąd „obywatel Vĩnh Thụy”, został mianowany „najwyższym doradcą” rządu republiki, a w styczniu 1946 roku wybrano go do jej Zgromadzenia Narodowego. Było to dla komunistów cenne – legitymizowało nową władzę w oczach tradycyjnie nastawionej ludności. W marcu 1946 roku Hồ Chí Minh wysłał go z delegacją do Chongqingu. Vĩnh Thụy nie wrócił: osiadł w Hongkongu, gdzie żył jako emigrant i wkrótce stał się obiektem zabiegów Francuzów i wietnamskich przeciwników Việt Minhu.

Szef Państwa Wietnam

Od grudnia 1946 roku Francja prowadziła z Việt Minhem wojnę i szukała wietnamskiej alternatywy dla Hồ Chí Minha. Tak zwane „rozwiązanie Bảo Đạia” miało pokazać, że Francja nie walczy z wietnamskim narodem, lecz z komunizmem. Były cesarz długo się targował. 7 grudnia 1947 roku podpisał z wysokim komisarzem Émile’em Bollaertem pierwsze porozumienie w zatoce Hạ Long, a 5 czerwca 1948 roku w jego obecności zawarto drugie, w którym Francja uznała zasadę niepodległości Wietnamu. 8 marca 1949 roku podpisał z prezydentem Vincentem Auriolem układy elizejskie. Powstało Państwo Wietnam – „niepodległe w ramach Unii Francuskiej”, z Kochinchiną przyłączoną do reszty kraju. Bảo Đại wrócił do Wietnamu pod koniec kwietnia 1949 roku i objął urząd szefa państwa (quốc trưởng); przez kilka miesięcy był też premierem.

Jego władza znów była ograniczona: Francja zachowała kontrolę nad armią, finansami i polityką zagraniczną, a wojnę prowadziły wojska francuskie. Państwo Wietnam uznały w 1950 roku Stany Zjednoczone i Wielka Brytania, a Amerykanie zaczęli finansować francuski wysiłek wojenny. Bảo Đại większość czasu spędzał w Đà Lạcie, na Lazurowym Wybrzeżu i w Paryżu, a jego dwór utrzymywał się częściowo z koncesji na kasyna i domy gry, które oddał w ręce sekty i organizacji przestępczej Bình Xuyên kontrolującej Sajgon. Utrwaliło to jego wizerunek „cesarza playboya”, obojętnego na los kraju.

Po klęsce Francuzów pod Dien Bien Phu w maju 1954 roku Bảo Đại mianował w czerwcu premierem Ngô Đình Diệma, licząc na jego antykomunizm i amerykańskie poparcie. Kilka tygodni później konferencja genewska podzieliła Wietnam wzdłuż 17 równoleżnika. Diệm, wspierany przez Amerykanów, szybko zwrócił się przeciw cesarzowi. W 1955 roku rozbił Bình Xuyên i sekty, a 23 października 1955 roku zorganizował referendum, w którym wyborcy mieli wybrać między nim a Bảo Đạiem. Kampania na rzecz byłego cesarza była zakazana, a oficjalny wynik – ponad 98 procent głosów za Diệmem, w Sajgonie więcej niż liczba uprawnionych – jest powszechnie uznawany za sfałszowany. 26 października Diệm proklamował Republikę Wietnamu i został jej prezydentem.

Emigracja

Bảo Đại nie próbował walczyć o tron. Osiadł we Francji – najpierw w Cannes, potem w Alzacji, wreszcie w Paryżu – i żył coraz skromniej, gdy wyczerpał majątek. Cesarzowa Nam Phương, od lat mieszkająca osobno, zmarła w 1963 roku w Chabrignac w Corrèze; on sam w 1982 roku poślubił Francuzkę Monique Baudot. Okazjonalnie zabierał głos w sprawach Wietnamu: w czasie wojny wietnamskiej wzywał do pojednania Wietnamczyków, a w 1980 roku wydał wspomnienia „Le Dragon d’Annam”. Do zjednoczonego w 1975 roku pod władzą komunistów Wietnamu nigdy nie wrócił. Zmarł 31 lipca 1997 roku w paryskim szpitalu wojskowym Val-de-Grâce (polska Wikipedia podaje 30 lipca) i został pochowany na cmentarzu Passy.

Znaczenie

Bảo Đại przez całe życie był monarchą, którego tron służył cudzym celom. Francuzi wykorzystywali go jako ozdobę protektoratu, Japończycy jako fasadę Cesarstwa Wietnamu, Việt Minh jako świadka legitymizującego rewolucję, a Francja i Stany Zjednoczone jako przeciwwagę dla Hồ Chí Minha – aż odsunął go Diệm. Jego obrońcy wskazują, że abdykacja w 1945 roku pozwoliła uniknąć rozlewu krwi i że w 1949 roku wymusił na Francji więcej niż ktokolwiek przed nim, w tym zjednoczenie Kochinchiny z resztą kraju. Krytycy widzą w nim człowieka bez woli władzy, który zostawił politykę innym.

Dla historii II wojny światowej Bảo Đại jest jednym z azjatyckich władców, przez których Japonia w 1945 roku próbowała przedstawić swoje panowanie jako „wyzwolenie” – obok Ba Mawa w Birmie czy Puyi w Mandżukuo, z którym bywa porównywany jako „ostatni cesarz”. Nominalna niepodległość z marca 1945 roku, choć nadana przez okupanta, a potem jego abdykacja, przekreśliły powrót do kolonialnego porządku sprzed wojny i otworzyły drogę do trzech dekad wojen o przyszłość Wietnamu.