Rewolucja sierpniowa w Hanoi

19 sierpnia 1945 roku, w niedzielę, na plac przed Teatrem Wielkim w Hanoi od rana napływały tłumy z miasta i okolicznych wsi. Około wpół do jedenastej przedstawiciel Việt Minhu – kierowanego przez komunistów frontu niepodległościowego – ogłosił z balkonu teatru „powstanie powszechne”. Kolumny demonstrantów, osłaniane przez uzbrojone oddziały samoobrony, ruszyły na najważniejsze budynki stolicy Tonkinu: siedzibę cesarskiego namiestnika, ratusz, komisariaty policji, koszary straży cywilnej, urząd poczty. Do wieczora miasto było w ich rękach. Prawie nie padły strzały. Silny garnizon japoński, formalnie wciąż sprawujący władzę w Indochinach, nie przeszkodził przewrotowi.

W wietnamskiej historiografii dzień ten uchodzi za początek zwycięstwa tzw. rewolucji sierpniowej (Cách mạng Tháng Tám). W ciągu dwóch tygodni Việt Minh przejął władzę w większości kraju, cesarz Bảo Đại abdykował, a 2 września Hồ Chí Minh ogłosił w Hanoi niepodległość Demokratycznej Republiki Wietnamu.

Opis wydarzeń wymaga kilku uściśleń. Władzy nie odbierano wówczas Francuzom – ich administrację obalili Japończycy już 9 marca 1945 roku – lecz utworzonemu pod japońską kuratelą Cesarstwu Wietnamu. „Spontaniczny, niekomunistyczny” wiec, o którym mówią niektóre kalendaria, odbył się dwa dni wcześniej, 17 sierpnia, i to on został przejęty przez Việt Minh; wiec z 19 sierpnia był już zorganizowany przez komitet powstańczy. Samego Hồ Chí Minha nie było w tych dniach w Hanoi: przebywał w bazie partyzanckiej w górach i przybył do miasta dopiero około 25–26 sierpnia. Bảo Đại ogłosił abdykację 25 sierpnia (uroczyste przekazanie insygniów nastąpiło 30 sierpnia), a rząd tymczasowy ogłoszono pod koniec sierpnia, nie 19 sierpnia.

Wietnam pod Japończykami

Wojska japońskie wkroczyły do północnych Indochin we wrześniu 1940 roku, a latem 1941 roku zajęły także południe. Przez cztery i pół roku Indochiny Francuskie żyły w podwójnym systemie: administrację, policję i armię kolonialną zachowywał francuski gubernator generalny wierny rządowi Vichy, admirał Jean Decoux, a Japończycy korzystali z portów, lotnisk, kolei i ryżu kolonii.

Wieczorem 9 marca 1945 roku Japończycy obalili francuską administrację i rozbroili francuskie wojska. 11 marca Bảo Đại, dotąd cesarz Annamu pod francuskim protektoratem, ogłosił niepodległość Cesarstwa Wietnamu, a 17 kwietnia utworzono rząd z historykiem Trần Trọng Kimem jako premierem. Był to gabinet wykształconych na Zachodzie intelektualistów bez własnej armii i z ograniczoną władzą – Japończycy zachowali kontrolę nad wojskiem, finansami i aprowizacją. Rząd Kima zdołał jednak uzyskać przekazanie dawnych francuskich koncesji w Hanoi, Hajfongu i Tourane (Đà Nẵngu), a w połowie sierpnia – zgodę na przyłączenie Kochinchiny, którą Francuzi rządzili jako odrębną kolonię.

Tłem wszystkich tych wydarzeń była katastrofa głodu. Na przełomie 1944 i 1945 roku na północy Wietnamu, w Tonkinie i północnym Annamie, zmarły z głodu setki tysięcy ludzi. Złożyło się na to kilka przyczyn: przymusowe dostawy ryżu dla Japończyków i francuskiej administracji, nakaz uprawy roślin przemysłowych (juty, roślin oleistych) w miejsce ryżu, zniszczenia transportu przez alianckie naloty, które odcięły północ od nadwyżek ryżu z delty Mekongu, oraz klęski żywiołowe. Liczba ofiar jest sporna: szacunki wahają się od około 400 tysięcy do 2 milionów zmarłych; wietnamska historiografia przyjmuje zwykle około 2 milionów, wielu zachodnich badaczy podaje niższe liczby. Việt Minh organizował w tym czasie napady na japońskie i rządowe magazyny ryżu i rozdawał zboże głodującym – co przysporzyło mu poparcia na wsi znacznie skuteczniej niż jakakolwiek propaganda.

Việt Minh i Amerykanie

Việt Minh (pełna nazwa: Liga Niepodległości Wietnamu) powstał w maju 1941 roku w grocie Pác Bó przy granicy chińskiej, z inicjatywy Hồ Chí Minha, który po trzydziestu latach emigracji wrócił do kraju jako działacz Kominternu i założyciel Komunistycznej Partii Indochin, poprzedniczki Komunistycznej Partii Wietnamu. Front miał jednoczyć wszystkich zwolenników niepodległości, bez względu na poglądy, ale jego kierownictwo pozostawało w rękach komunistów. Siłami zbrojnymi dowodził nauczyciel historii Võ Nguyên Giáp. Według źródeł zarówno komunistycznych, jak i francuskich latem 1945 roku Việt Minh miał zaledwie kilka tysięcy uzbrojonych ludzi, ale jego sieć polityczna obejmowała już wiele prowincji północy, a w górach na północ od Hanoi utworzył „strefę wyzwoloną” z ośrodkiem w Tân Trào.

Po marcowym przewrocie francuska siatka wywiadowcza w Indochinach przestała istnieć i Amerykanie potrzebowali nowych informatorów. Hồ Chí Minh nawiązał kontakt z amerykańskim wywiadem – Office of Strategic Services – i z 14 Armią Lotniczą generała Claire’a Chennaulta w Kunmingu, m.in. pomagając w ratowaniu zestrzelonych lotników. 16 lipca 1945 roku w pobliżu Tân Trào wylądowała na spadochronach grupa OSS „Deer” pod dowództwem majora Allisona Thomasa. Amerykanie szkolili kilkudziesięciu wybranych bojowników Việt Minhu w posługiwaniu się amerykańską bronią; sanitariusz zespołu leczył ciężko chorego wówczas Hồ Chí Minha. Skala tej pomocy jest sporna: autorzy amerykańscy oceniają ją zwykle na kilkaset sztuk broni, inni piszą o znacznie większych dostawach. Pewne jest, że sama obecność Amerykanów u boku Việt Minhu miała wartość polityczną – dawała frontowi wizerunek sojusznika aliantów, a nie tylko partyzantki.

Od kapitulacji do powstania

Wiadomość o zbliżającej się kapitulacji Japonii dotarła do Tân Trào w połowie sierpnia. 13 sierpnia kierownictwo partii i Việt Minhu utworzyło Komitet Powstania Narodowego, który w nocy wydał rozkaz wszczęcia powstania powszechnego. 16 sierpnia zebrał się w Tân Trào tzw. Kongres Narodowy, który wyłonił Narodowy Komitet Wyzwolenia z Hồ Chí Minhem na czele – zalążek przyszłego rządu. Tego samego dnia oddział Giápa, któremu towarzyszył amerykański zespół, wyruszył w stronę japońskiego garnizonu w Thái Nguyên, gdzie od 20 sierpnia doszło do kilkudniowych, sporadycznych starć.

W samym Hanoi sytuacja wymknęła się jednak z rąk władz cesarskich szybciej, niż spodziewało się kierownictwo w górach. Po orędziu cesarza Hirohito z 15 sierpnia Japończycy nie mieli już ani woli, ani rozkazów, by bronić marionetkowego rządu. Rząd Trần Trọng Kima złożył dymisję jeszcze na początku sierpnia i pełnił obowiązki tylko tymczasowo. Cesarski namiestnik Tonkinu Phan Kế Toại, z którym Việt Minh prowadził poufne rozmowy, ustąpił ze stanowiska 17 sierpnia.

Tego dnia stowarzyszenie urzędników państwowych zorganizowało przed Teatrem Wielkim wiec poparcia dla rządu Kima i jego niepodległościowej polityki. Według relacji wietnamskich zebrał on dziesiątki tysięcy ludzi. Działacze Việt Minhu, działający według wcześniej przygotowanego planu, wdarli się na trybunę, ściągnęli żółto-czerwoną flagę cesarstwa i rozwinęli czerwony sztandar z żółtą gwiazdą. Wiec zamienił się w manifestację na rzecz Việt Minhu, a część tłumu przemaszerowała pod siedzibę namiestnika. Tego samego wieczoru miejscowy komitet partyjny Tonkinu – Nguyễn Khang i Trần Tử Bình – postanowił, nie czekając na rozkazy z Tân Trào, wywołać powstanie w Hanoi 19 sierpnia.

19 sierpnia

Od świtu na plac przed Teatrem Wielkim ściągały pochody z dzielnic miasta i z okolicznych wsi; relacje wietnamskie mówią o setkach tysięcy uczestników, co trudno sprawdzić. Po ogłoszeniu powstania tłum i oddziały samoobrony zajęły siedzibę namiestnika (Bắc Bộ phủ), której straż złożyła broń bez oporu. Do popołudnia przejęto ratusz, komisariaty, pocztę i więzienia. Jedyny poważny kryzys nastąpił przy koszarach straży cywilnej, gdzie japońskie czołgi otoczyły powstańców i zażądały ich rozbrojenia. Wieczorem delegacja komitetu rozmawiała z japońskim dowództwem; według relacji jej uczestników Japończycy zgodzili się nie wtrącać w sprawy Wietnamczyków w zamian za gwarancję bezpieczeństwa swoich żołnierzy. Japoński ambasador w Hanoi meldował do Tokio, że po południu 19 sierpnia został „zaproszony” na spotkanie z przywódcami Việt Minhu, których traktowano już jako władzę.

Tego dnia utworzono Ludowy Komitet Rewolucyjny Tonkinu i Ludowy Komitet Rewolucyjny Hanoi, a 20 sierpnia władze te przedstawiono publicznie przed dawną siedzibą namiestnika. Zwycięstwo w stolicy północy wywołało reakcję łańcuchową: naczelnicy prowincji i burmistrzowie, którzy dotąd czekali na rozwój wypadków, zaczęli przekazywać urzędy miejscowym komitetom Việt Minhu. 23 sierpnia Việt Minh przejął władzę w Hue, stolicy cesarskiej, i w Hajfongu, a 25 sierpnia – w Sajgonie, gdzie jednak musiał dzielić wpływy z sektami Cao Đài i Hòa Hảo, trockistami i innymi ugrupowaniami.

Abdykacja i nowe państwo

Bảo Đại zwracał się w tych dniach o uznanie niepodległości Wietnamu do prezydenta Harry’ego Trumana, króla Jerzego VI, Czang Kaj-szeka i generała Charles’a de Gaulle’a, ostrzegając tego ostatniego, że próba przywrócenia francuskiego panowania napotka powszechny opór. Odpowiedzi nie otrzymał. Po telegramach z Hanoi, które domagały się ustąpienia, ogłosił 25 sierpnia abdykację; mówił, że woli być obywatelem niepodległego kraju niż władcą zniewolonego. 30 sierpnia w Hue przekazał delegacji nowych władz cesarską pieczęć i miecz, co zakończyło panowanie dynastii Nguyễn. Według jego późniejszych wspomnień uległ także dlatego, że uważał Việt Minh za ruch wspierany przez Amerykanów i zdolny uzyskać dla Wietnamu uznanie aliantów – i chciał uniknąć rozlewu krwi. Został „najwyższym doradcą” nowego rządu.

Hồ Chí Minh przybył do Hanoi około 25–26 sierpnia i zamieszkał w domu przy ulicy Hàng Ngang. Narodowy Komitet Wyzwolenia przekształcono w rząd tymczasowy, którego skład ogłoszono 28 sierpnia: Hồ Chí Minh został przewodniczącym i ministrem spraw zagranicznych, Giáp – ministrem spraw wewnętrznych. 2 września na placu Ba Đình Hồ Chí Minh odczytał deklarację niepodległości Demokratycznej Republiki Wietnamu, zaczynającą się od cytatu z amerykańskiej Deklaracji Niepodległości. Tego samego dnia Japonia podpisywała w Zatoce Tokijskiej akt kapitulacji.

Znaczenie

Rewolucja sierpniowa wykorzystała krótką próżnię władzy między kapitulacją Japonii a nadejściem aliantów. Jeszcze w lipcu w Poczdamie ustalono, że Japończyków w Indochinach rozbroją na północ od 16 równoleżnika Chińczycy, a na południe – Brytyjczycy; zasadę tę powtarzał rozkaz ogólny nr 1. We wrześniu na północ wkroczyły wojska chińskie generała Lu Hana, które tolerowały rząd Hồ Chí Minha, a na południe przybyli Brytyjczycy, którzy wkrótce pomogli Francuzom odzyskać Sajgon. Rozmowy z Francją, układ z marca 1946 roku i ich fiasko doprowadziły w grudniu 1946 roku do wybuchu I wojny indochińskiej, zakończonej dopiero w 1954 roku. Dzień 19 sierpnia obchodzony jest w Wietnamie jako rocznica rewolucji sierpniowej, a 2 września – jako święto narodowe.