Deklaracja przeciw grabieży mienia

5 stycznia 1943 roku w Londynie i jednocześnie w Waszyngtonie ogłoszono Międzysojuszniczą deklarację przeciwko aktom wywłaszczenia dokonanym na terytoriach znajdujących się pod okupacją lub kontrolą nieprzyjaciela (ang. Inter-Allied Declaration against Acts of Dispossession committed in Territories under Enemy Occupation or Control). Podpisało ją siedemnaście rządów — Związku Południowej Afryki, Stanów Zjednoczonych, Australii, Belgii, Kanady, Chin, Czechosłowacji, Wielkiej Brytanii, Grecji, Indii, Luksemburga, Holandii, Nowej Zelandii, Norwegii, Polski, Związku Radzieckiego i Jugosławii — oraz Francuski Komitet Narodowy Wolnych Francuzów. Często mówi się o „osiemnastu krajach”; ściśle biorąc, było to siedemnaście państw i francuski komitet, który nie był wówczas uznanym rządem. Sygnatariusze ostrzegli, że zrobią wszystko, by pokrzyżować metody wywłaszczania stosowane przez państwa Osi wobec napadniętych i ograbionych krajów i narodów, a po wojnie przywrócić własność prawowitym właścicielom.

Grabież w okupowanej Europie

Po trzech latach wojny skala rabunku była już dobrze znana rządom emigracyjnym w Londynie. Niemcy zabierali wszystko: złoto banków centralnych, dewizy i papiery wartościowe, zakłady przemysłowe, surowce, żywność, majątki ziemskie, dzieła sztuki i księgozbiory. Część brano otwarcie, jako „zdobycz wojenną” czy konfiskatę mienia „wrogów Rzeszy”; część przybierała pozory legalności — przymusowej sprzedaży po zaniżonej cenie, „zarządu powierniczego”, przejęcia udziałów przez niemieckie koncerny za pieniądze wyciśnięte z samego okupowanego kraju jako koszty okupacji.

Na ziemiach polskich wcielonych do Rzeszy mieniem Polaków i Żydów zawiadywał od jesieni 1939 roku Główny Urząd Powierniczy Wschód, podporządkowany Hermannowi Göringowi jako pełnomocnikowi planu czteroletniego. W Generalnym Gubernatorstwie Hans Frank zarządził „zabezpieczenie” dzieł sztuki, a austriacki historyk sztuki Kajetan Mühlmann wraz ze swoimi ludźmi wywoził zbiory muzeów, kościołów i prywatnych kolekcji. Już w październiku 1939 roku Niemcy rozebrali i wywieźli do Norymbergi ołtarz Wita Stwosza z kościoła Mariackiego w Krakowie.

Na Zachodzie zbiory, zwłaszcza żydowskie, rabował Sztab Operacyjny Reichsleitera Rosenberga (Einsatzstab Reichsleiter Rosenberg, ERR), utworzony przez nazistowskiego ideologa Alfreda Rosenberga. W paryskim muzeum Jeu de Paume ERR gromadził i katalogował zagrabione kolekcje francuskich Żydów, takich jak Rothschildowie. Göring przyjeżdżał tam według większości opracowań około dwudziestu razy i wybierał obrazy do swojej rezydencji Carinhall; w listopadzie 1940 roku wydał rozkaz ustalający kolejność podziału łupów — pierwszeństwo miał Hitler, potem on sam. W Holandii nabywał całe kolekcje i zasoby galerii, jak firmy zmarłego w ucieczce marszanda Jacques’a Goudstikkera, na warunkach, którym w okupowanym kraju nie sposób było się przeciwstawić.

Szczególną postacią rabunku było mienie żydowskie. „Aryzacja” — przymusowe przejmowanie żydowskich firm, nieruchomości i kont przez „aryjskich” powierników lub nabywców — rozpoczęła się w Niemczech na długo przed wojną i przyspieszyła po nocy kryształowej. Po 1939 roku Niemcy i ich sojusznicy przenieśli ten system na kraje okupowane. W 1942 roku, gdy Żydów deportowano do obozów zagłady, ich domy i majątek przejmowały urzędy okupacyjne; z mieszkań wywiezionych z getta warszawskiego czy z Paryża wywożono meble i sprzęty do Rzeszy. Złoto banków centralnych trafiało do Reichsbanku: rząd Vichy w latach 1940–1942 wydał Niemcom blisko 200 ton złota, które Belgia powierzyła w 1940 roku Bankowi Francji.

Treść deklaracji

Inicjatywa wyszła od rządu brytyjskiego. Tekst przedstawił parlamentowi minister spraw zagranicznych Anthony Eden jako dokument rządowy (Cmd. 6418), razem z oświadczeniem rządu Jego Królewskiej Mości i memorandum objaśniającym; w Waszyngtonie tego samego dnia przekazał go prasie Departament Stanu. Deklaracja była krótka. Sygnatariusze zastrzegli sobie „wszelkie prawa do uznania za nieważne wszelkich przeniesień lub transakcji” dotyczących własności, praw i udziałów położonych na terytoriach okupowanych lub kontrolowanych przez nieprzyjaciela albo należących do ludzi, którzy tam przebywali — i to niezależnie od tego, czy przybrały one formę „otwartego rabunku lub grabieży”, czy też transakcji „pozornie legalnych w formie, nawet jeśli rzekomo zawarto je dobrowolnie”.

To ostatnie sformułowanie było sednem dokumentu. Niemieccy okupanci i ich wspólnicy chętnie posługiwali się umowami kupna, aktami notarialnymi i wpisami do rejestrów, aby nabywcy w Rzeszy i w państwach neutralnych mogli później powołać się na dobrą wiarę. Deklaracja z góry odbierała takim transakcjom tę osłonę. Obejmowała przy tym nie tylko ziemie zajęte bezpośrednio przez wojska Osi, lecz także obszary kontrolowane pośrednio — memorandum wymieniało wprost nieokupowaną strefę Francji rządzoną przez Vichy.

Memorandum wyjaśniało, że wywłaszczenie przybierało „wiele form”: od kradzieży lub przymusowego zakupu dzieł sztuki po wymuszone przeniesienie obligacji na okaziciela, od sztab złota i banknotów po akcje przedsiębiorstw. Sygnatariusze powołali komitet ekspertów, który miał zbadać, czy istniejące prawo wystarczy do unieważnienia takich transakcji, i zbierać informacje o metodach stosowanych przez rządy nieprzyjacielskie. Zobowiązali się też pomagać sobie nawzajem, bo wiele przypadków wymagało współdziałania dwóch lub więcej państw.

Ostrzeżenie dla neutralnych

Deklaracja była skierowana przede wszystkim do adresatów spoza walczących obozów. Formalne ostrzeżenie dotyczyło „wszystkich zainteresowanych, a w szczególności osób w krajach neutralnych”. Zagrabione dzieła sztuki, papiery wartościowe i złoto spływały na rynki Szwajcarii, Szwecji, Hiszpanii, Portugalii czy Argentyny — tam Niemcy zamieniali łupy na dewizy potrzebne do zakupu surowców strategicznych. Sojusznicy zapowiedzieli szeroką akcję prasową i radiową oraz oficjalnie powiadomili rządy neutralne o treści dokumentu. Handlarz, bank czy kolekcjoner, który kupował od Niemców, musiał odtąd liczyć się z tym, że po wojnie straci nabytek.

Dla rządów emigracyjnych, w tym rządu polskiego w Londynie, deklaracja była kolejnym zobowiązaniem wielkich mocarstw wobec okupowanych krajów — po deklaracji z pałacu św. Jakuba ze stycznia 1942 roku, zapowiadającej ukaranie zbrodniarzy wojennych, i po deklaracji w sprawie zagłady Żydów z 17 grudnia 1942 roku. W Londynie polscy historycy sztuki pod kierunkiem Karola Estreichera zestawiali już wykazy dóbr kultury wywiezionych z Polski; posłużyły one później do upominania się o ich zwrot.

Granice deklaracji

Dokument był zastrzeżeniem prawnym, a nie programem działania. Nie zatrzymał żadnego transportu i nie uratował żadnej kolekcji; jego skutki miały przyjść dopiero po zwycięstwie. Nie wymieniał też Żydów, choć to ich własność padała ofiarą rabunku w sposób najbardziej systematyczny, połączony z odbieraniem życia. Obejmował terytoria okupowane, a nie samą Rzeszę, więc mienie odebrane niemieckim Żydom w ramach przedwojennej „aryzacji” pozostawało poza jego zasięgiem. Wreszcie wśród sygnatariuszy był Związek Radziecki, który sam w latach 1939–1941 upaństwowił majątki na zajętych ziemiach polskich, w krajach bałtyckich i w Besarabii, a na Zachodzie nikt nie zamierzał tego wówczas kwestionować.

Miejsce deklaracji w dziejach wojny

Deklaracja z 5 stycznia 1943 roku stała się fundamentem powojennej restytucji. Na jej podstawie sojusznicy rozwijali kolejne kroki: 22 lutego 1944 roku Stany Zjednoczone ogłosiły — a Wielka Brytania i ZSRR poparły — deklarację o złocie, zapowiadającą, że nie uznają nabycia złota zrabowanego przez Niemcy; w lipcu 1944 roku konferencja w Bretton Woods, która stworzyła powojenny system walutowy, wezwała państwa neutralne do zatrzymania majątków wywiezionych z krajów okupowanych. Amerykańskie władze uruchomiły program „Safehaven”, tropiący niemieckie aktywa za granicą, a przy armiach zachodnich działali oficerowie do spraw zabytków, sztuki i archiwów, nazwani później „Monuments Men”.

Po kapitulacji Niemiec odnalezione składy dzieł sztuki — w kopalniach soli, zamkach i bunkrach — przekazywano krajom pochodzenia zgodnie z zasadą sformułowaną w deklaracji. W 1946 roku Karol Estreicher przywiózł z Norymbergi do Krakowa ołtarz Wita Stwosza. Złoto banków centralnych rozdzielała od 1946 roku Trójstronna Komisja do spraw Zwrotu Złota Monetarnego, która zakończyła prace dopiero pod koniec lat dziewięćdziesiątych. W amerykańskiej strefie okupacyjnej prawo wojskowe z 1947 roku umożliwiło także zwrot mienia odebranego Żydom w samych Niemczech, wychodząc poza literę deklaracji z 1943 roku.

Restytucja okazała się jednak niepełna i rozciągnięta na dziesięciolecia. Wiele dzieł zaginęło, inne przeszły przez ręce kolejnych nabywców, a zimna wojna zamroziła roszczenia państw Europy Środkowo-Wschodniej. Dopiero w 1998 roku zasady konferencji waszyngtońskiej zobowiązały państwa do odszukiwania zrabowanych dóbr kultury i sprawiedliwych rozwiązań z ich spadkobiercami. Polska wciąż upomina się o setki tysięcy obiektów wywiezionych w latach okupacji. Wszystkie te działania odwołują się do myśli wyrażonej w Londynie w styczniu 1943 roku: grabież nie staje się własnością przez to, że ubrano ją w formę umowy.