Odwrót 1 Armii Pancernej znad Tereku

Pod datą 1 stycznia 1943 roku w wielu kalendariach można przeczytać, że „niemiecka 1 Dywizja Pancerna wycofuje się znad Tereku”. Chodzi o pomyłkę w nazwie: znad Tereku cofała się nie dywizja, lecz cała 1 Armia Pancerna gen. Eberharda von Mackensena, wschodnie skrzydło Grupy Armii A gen. płk. Ewalda von Kleista. 1 Dywizja Pancerna należała w tym czasie do zupełnie innego odcinka frontu – do Grupy Armii Środek, z którą w listopadzie i grudniu 1942 roku walczyła w łuku pod Rżewem. Data jest natomiast trafna: pierwsze niemieckie dywizje zeszły z pozycji nad Terekiem w nocy z 31 grudnia na 1 stycznia. Tak zaczął się trwający cały styczeń odwrót z Kaukazu, który pod datą 21 stycznia kalendaria podsumowują słowami o „kolejnych zwycięstwach Armii Czerwonej na Kaukazie”.

Rozkaz, który przyszedł późno

Po nieudanym natarciu na Ordżonikidze w listopadzie 1942 roku 1 Armia Pancerna stała nad Terekiem, w łuku od Mozdoku po Nalczyk, u stóp Kaukazu i ponad 600 kilometrów od Rostowa. Na zachodzie 17 Armia trzymała dolny bieg Kubania, górskie przełęcze nad wybrzeżem i Noworosyjsk bez portu. Okrążenie 6 Armii pod Stalingradem, klęska odsieczy i ofensywa nad środkowym Donem sprawiły jednak, że Rostów, przez który biegły wszystkie połączenia wojsk Kleista, znalazł się w zasięgu radzieckich czołgów. Zasilanie okrążonych przez most powietrzny zawodziło, a lotniska, z których startowały samoloty, przechodziły jedno po drugim w ręce Armii Czerwonej.

Adolf Hitler długo odmawiał zgody na wycofanie się z Kaukazu. Przełamał się dopiero w ostatnich dniach grudnia, pod naciskiem szefa sztabu generalnego wojsk lądowych gen. Kurta Zeitzlera i feldmarszałka Ericha von Mansteina, i zgodził się na odwrót. Rozkaz z 28 grudnia był połowiczny: 1 Armia Pancerna miała etapami cofać się na północny zachód, ku Salskowi i dolnemu Manyczowi, ale 17 Armia miała zostać nad Morzem Czarnym. Wojska nie mogły też porzucać ciężkiego sprzętu ani zapasów, co spowalniało marsz.

Odwrót w pierwszych dniach stycznia

Mackensen cofał się według planu przygotowanego jeszcze w grudniu, z linii na linię, osłaniając się silnymi strażami tylnymi. Pierwszy skok prowadził znad Tereku na rzekę Kumę i jej dopływ Zołkę, gdzie niemieccy saperzy zawczasu przygotowali umocnienia. 3 stycznia wojska radzieckie weszły do opuszczonego Mozdoku, a w dniach 3–4 stycznia, według różnych źródeł, do Nalczyka. Niemcy wysadzali za sobą mosty, tory i magazyny; z Kaukazu ewakuowano też część ludności, która współpracowała z okupantem, oraz oddziały ochotnicze złożone z mieszkańców regionu.

Pościg prowadziła Północna Grupa Wojsk Frontu Zakaukaskiego gen. Iwana Maslennikowa. Radzieckie opracowania same przyznają, że ruszyła z opóźnieniem – według rosyjskich źródeł właściwy pościg zaczął się dopiero 3 stycznia – i że prowadziła go nieudolnie: jednostki się mieszały, łączność zawodziła, a w ciągu pierwszych trzech dni dywizje Maslennikowa przeszły zaledwie 25–60 kilometrów. 7 stycznia, na polecenie Sztabu Generalnego, korpusy kawalerii i jednostki pancerne Grupy połączono w grupę konno-zmechanizowaną gen. Nikołaja Kiriczenki, która miała przebić się do Newinnomyska lub Armawiru i zamknąć Niemcom drogę na północny zachód. Nie zdążyła.

10 i 11 stycznia Armia Czerwona odzyskała uzdrowiska Kaukazu Mineralnego: Piatigorsk, Kisłowodzk, Jessentuki i Mineralne Wody, a także Gieorgijewsk i Budionnowsk. 16 stycznia Kwatera Główna (Stawka) wytknęła dowództwu Frontu Zakaukaskiego i Maslennikowowi, że nie wykonali zadania okrążenia przeciwnika, i zażądała zdecydowanych działań. Na niewiele się to zdało. 1 Armia Pancerna, choć ostrzeliwana i atakowana z powietrza, zachowała zwarte szyki.

Wyścig do Rostowa

Prawdziwe niebezpieczeństwo groziło Kleistowi nie od strony gór, lecz od północnego wschodu. 1 stycznia dawny Front Stalingradzki gen. Andrieja Jeriomienki, przemianowany tego dnia na Front Południowy, ruszył na Rostów i Salsk. Jego czołowe oddziały, w tym 2 Armia Gwardii gen. Rodiona Malinowskiego, w połowie stycznia stały 50–60 kilometrów od Rostowa. Gdyby doszły do przepraw na Donie, obie armie Grupy Armii A zostałyby odcięte. Przed tym chroniła je 4 Armia Pancerna Hermanna Hotha, resztki grupy, która w grudniu próbowała odblokować Stalingrad. Broniła się ona nad Manyczem i na podejściach do Rostowa, by utrzymać otwarty korytarz, przez który mogły przejść wojska z Kaukazu.

Przez większą część stycznia Hitler wahał się, dokąd ma zmierzać 1 Armia Pancerna. Chciał, by jak najwięcej jej sił zeszło nie na Rostów, lecz na zachód, na Kubań, gdzie miał powstać przyczółek do przyszłej, nowej ofensywy na Kaukaz. Manstein, któremu groziło załamanie całego południowego skrzydła frontu, domagał się czegoś przeciwnego: dywizji pancernych nad Donem. Dopiero 24 stycznia Hitler zgodził się, by cała 1 Armia Pancerna przeszła przez Rostów i weszła w skład Grupy Armii Don. Na Kubaniu miała zostać sama 17 Armia, wzmocniona częścią oddziałów Mackensena, które nie zdążyły skręcić na północ.

Zwycięstwa z 21 stycznia i następnych dni

Gdy Niemcy przesuwali się ku Rostowowi, Armia Czerwona zajmowała opuszczane przez nich miasta. 17 stycznia wojska Północnej Grupy weszły do Czerkieska, a 21 stycznia do Stawropola, ośrodka administracyjnego kraju ordżonikidzewskiego (przemianowanego wtedy na stawropolski). Miasto nosiło od 1935 roku nazwę Woroszyłowsk; władze radzieckie przywróciły mu dawną nazwę 12 stycznia 1943 roku, gdy było jeszcze pod okupacją, a 21 stycznia Armia Czerwona weszła już do Stawropola. To właśnie ten dzień opisuje się w kalendariach jako dzień „kolejnych zwycięstw na Kaukazie”.

Dwa dni później grupa konno-zmechanizowana Kiriczenki, po marszu na przełaj przez zaśnieżony step, połączyła się w rejonie Salska z 28 Armią Frontu Południowego. Wojska nacierające z Kaukazu i znad Donu podały sobie ręce, ale za późno, by kogokolwiek okrążyć: niemieckie kolumny przeszły tamtędy wcześniej. 23 stycznia, według innych źródeł dzień później, wojska 9 i 37 Armii odzyskały Armawir, ważny węzeł kolejowy nad Kubaniem. 24 stycznia Stawka przekształciła Północną Grupę Wojsk w samodzielny Front Północno-Kaukaski pod dowództwem Maslennikowa i postawiła mu zadanie, którego nie zdołał wykonać: uderzyć na Tichorieck i Rostów i zniszczyć cofające się wojska niemieckie, zanim przejdą Don.

W ciągu trzech tygodni Północna Grupa przeszła 400–450 kilometrów. Była to jedna z najszybszych radzieckich ofensyw tej zimy, ale zarazem, jak przyznawali radzieccy historycy, w gruncie rzeczy pościg za przeciwnikiem, który sam wybierał tempo odwrotu. Jednocześnie na zachodnim skrzydle Czarnomorska Grupa Wojsk gen. Iwana Pietrowa, która miała odciąć Niemców od Krasnodaru, ruszyła dopiero 16 stycznia. Jej natarcie ugrzęzło w roztopach, deszczu ze śniegiem i błocie rozlanych rzek.

Miejsce w dziejach wojny

Odwrót 1 Armii Pancernej był jedną z najsprawniej przeprowadzonych operacji niemieckich zimy 1942/1943. Na przełomie stycznia i lutego jej główne siły przeszły przez Rostów i weszły do Grupy Armii Don, a samo miasto Niemcy utrzymali do 14 lutego. Kilka tygodni później dywizje Mackensena wzięły udział w kontruderzeniu Mansteina, które w marcu odbiło Charków i na kilka miesięcy ustabilizowało front na południu. Gdyby Hitler zgodził się na odwrót kilka tygodni wcześniej, a 17 Armia także poszła na Rostów zamiast na Kubań, Manstein miałby w lutym do dyspozycji znacznie więcej sił.

Kleist otrzymał 1 lutego 1943 roku buławę feldmarszałka. Armia Czerwona odzyskała jeszcze Majkop (29 stycznia), Krasnodar (12 lutego) i Rostów, ale nie zdołała okrążyć żadnej z armii Grupy Armii A, choć taki był cel całej operacji północnokaukaskiej. 17 Armia zamknęła się na przyczółku kubańskim i na Półwyspie Tamańskim, gdzie wiosną i latem 1943 roku toczyły się ciężkie walki na ziemi i w powietrzu. Ofensywa na Kaukaz, dla której Hitler kazał trzymać ten przyczółek, nigdy nie nastąpiła; we wrześniu i październiku 1943 roku ewakuowano go przez Cieśninę Kerczeńską na Krym.

Dla ludności Kaukazu Północnego koniec okupacji, trwającej od kilku do kilkunastu miesięcy, nie był końcem cierpień. Okupanci zostawili po sobie zniszczone miasta, ślady egzekucji i grobów zamordowanych Żydów – między innymi w Mineralnych Wodach, gdzie we wrześniu 1942 roku rozstrzelano tysiące ludzi. Władze radzieckie zaś, oskarżając zbiorowo całe narody o kolaborację, deportowały w latach 1943–1944 do Azji Środkowej i na Syberię Karaczajów, Kałmuków, Czeczenów, Inguszy i Bałkarów. Z punktu widzenia całej wojny styczeń 1943 roku ostatecznie zamknął niemiecki sen o kaukaskiej ropie: po klęsce pod Stalingradem i odwrocie znad Tereku Wehrmacht już nigdy nie stanął tak blisko Groznego i Baku.