Traktat berliński Niemiec i ZSRR

24 kwietnia 1926 roku w Berlinie minister spraw zagranicznych Niemiec Gustav Stresemann i ambasador Związku Radzieckiego Nikołaj Krestinski podpisali układ o przyjaźni i neutralności. Traktat berliński potwierdzał, że podstawą stosunków obu państw pozostaje układ z Rapallo z 1922 roku, i zobowiązywał każdą ze stron do neutralności, gdyby druga, mimo pokojowej postawy, została zaatakowana przez państwo trzecie. Krótki dokument, zawarty na pięć lat, był odpowiedzią na pytanie, które od kilku miesięcy niepokoiło Moskwę: czy Niemcy, które jesienią 1925 roku pogodziły się z Zachodem w Locarno i szykowały się do wejścia do Ligi Narodów, nie staną się częścią antyradzieckiego frontu. Stresemann zapewnił, że nie. Polskę, sąsiadującą z obydwoma państwami, układ głęboko zaniepokoił, bo zaraz po Locarno potwierdzał, że jej dwaj najwięksi sąsiedzi pozostają w bliskich stosunkach.

Między Locarno a Moskwą

Od Rapallo Niemcy i Rosja Radziecka, od końca 1922 roku Związek Radziecki, utrzymywały bliskie stosunki. Rozwijał się handel, a pod osłoną dyplomacji Reichswehra i Armia Czerwona prowadziły tajną współpracę wojskową. W 1925 roku w Lipiecku otwarto niemiecką szkołę lotniczą. Ambasador w Moskwie, hrabia Ulrich von Brockdorff-Rantzau, przyjaźnił się z ludowym komisarzem spraw zagranicznych Gieorgijem Cziczerinem, a obu dyplomatom zależało na tym, by stosunki się nie popsuły.

Stresemann, minister spraw zagranicznych od 1923 roku, zmienił jednak kierunek niemieckiej polityki. Po okupacji Zagłębia Ruhry i hiperinflacji uznał, że rewizja Wersalu jest możliwa tylko w porozumieniu z Zachodem, a przede wszystkim z amerykańskim kapitałem. W 1924 roku Niemcy przyjęły plan Dawesa, a 1 grudnia 1925 roku w Londynie podpisano traktaty lokarneńskie. Niemcy uznały w nich swoją zachodnią granicę z Francją i Belgią i miały wstąpić do Ligi Narodów. Granicy wschodniej nie zagwarantowały. Z Polską i Czechosłowacją zawarły tylko umowy arbitrażowe, a Stresemann otwarcie mówił, że celem Niemiec pozostaje pokojowa rewizja granicy polskiej.

W Moskwie zbliżenie Niemiec z Zachodem przyjęto z niepokojem. Związek Radziecki uważał Ligę Narodów za klub zwycięskich mocarstw i obawiał się, że jako jej członek Niemcy będą musiały uczestniczyć w sankcjach przeciw niemu albo przepuszczać przez swoje terytorium wojska Francji idące na pomoc Polsce. Tego właśnie dotyczył artykuł 16 Paktu Ligi, który zobowiązywał członków do wspólnej akcji przeciw agresorowi. Niemcy wywalczyły w Locarno zastrzeżenie, że będą uczestniczyć w takich działaniach w zakresie zgodnym z ich położeniem wojskowym i geograficznym. Cziczerin, który jesienią 1925 roku, w czasie obrad w Locarno, przyjechał do Berlina, żądał jednak twardszych gwarancji. Rozmowy o nowym układzie trwały od 1925 roku.

Co postanowił traktat

Traktat berliński liczył zaledwie cztery artykuły. Pierwszy stwierdzał, że stosunki obu państw nadal opierają się na układzie z Rapallo i że oba rządy będą się porozumiewać we wszystkich wspólnych sprawach politycznych i gospodarczych. Drugi był najważniejszy: jeśli jedna ze stron, mimo pokojowego zachowania, zostanie zaatakowana przez jedno lub kilka państw trzecich, druga zachowa neutralność przez cały czas trwania konfliktu. Trzeci zobowiązywał obie strony, by nie przystępowały do koalicji, które miałyby nałożyć na drugą bojkot gospodarczy lub finansowy. Czwarty przewidywał, że traktat wejdzie w życie z chwilą wymiany dokumentów ratyfikacyjnych i będzie obowiązywał pięć lat.

Do traktatu dołączono wymianę not. Stresemann zapewniał w nich, że Niemcy jako członek Ligi Narodów będą się sprzeciwiać wszelkim działaniom Ligi skierowanym przeciw Związkowi Radzieckiemu i że same zdecydują, czy w danym konflikcie Związek Radziecki jest agresorem. Bez takiej decyzji Niemiec żadne sankcje Ligi nie mogły ich zobowiązać do działań przeciw sąsiadowi ze wschodu. W praktyce oznaczało to, że w razie wojny polsko-radzieckiej Niemcy nie pomogłyby Polsce ani nie przepuściłyby przez swoje ziemie wojsk francuskich.

Wymiana ratyfikacji nastąpiła w Berlinie 29 czerwca 1926 roku i tego dnia traktat wszedł w życie. Komisja spraw zagranicznych Reichstagu poparła go jednomyślnie, co w Republice Weimarskiej zdarzało się rzadko. W Niemczech porównywano go z traktatem reasekuracyjnym, który Bismarck zawarł z Rosją w 1887 roku. W tym samym roku banki niemieckie, z gwarancjami rządu, udzieliły Związkowi Radzieckiemu kredytu w wysokości 300 milionów marek na zakup niemieckich towarów.

Reakcje

Stresemann przekonywał Brytyjczyków i Francuzów, że traktat nie przeczy Locarno i Lidze Narodów, bo Niemcy obiecały neutralność tylko na wypadek, gdyby Związek Radziecki został napadnięty. Brytyjski minister spraw zagranicznych Austen Chamberlain przyjął te wyjaśnienia, a we Francji Aristide Briand nie chciał psuć dopiero co zawartego porozumienia z Locarno. 8 września 1926 roku Niemcy, po półrocznym sporze o miejsca w Radzie Ligi, zostały jej członkiem.

W Polsce traktat przyjęto z najgłębszym niepokojem. Dwa wielkie państwa, z których żadne nie uznało polskich granic za ostateczne, zobowiązały się nie przeszkadzać sobie nawzajem w razie konfliktu, który Warszawa mogła zinterpretować tylko w jeden sposób. Niemcy od czerwca 1925 roku prowadziły z Polską wojnę celną, a Stresemann wierzył, że kryzys gospodarczy zmusi Polskę do ustępstw granicznych. Kilka tygodni po podpisaniu traktatu, w maju 1926 roku, Józef Piłsudski przejął władzę w przewrocie majowym. Jego polityka przez następne lata polegała na utrzymywaniu równowagi między dwoma sąsiadami i na unikaniu sytuacji, w której oba porozumiałyby się przeciw Polsce. W 1932 roku Polska podpisała pakt o nieagresji ze Związkiem Radzieckim, a w 1934 roku deklarację o niestosowaniu przemocy z Niemcami.

Znaczenie

Traktat berliński był szczytowym punktem polityki Rapallo. Pokazywał, że Niemcy Stresemanna chciały mieć przyjazne stosunki zarówno z Zachodem, jak i z Moskwą, i wykorzystywać jedno do wzmacniania swojej pozycji wobec drugiego. Pod jego osłoną trwała do 1933 roku tajna współpraca wojskowa, choć w grudniu 1926 roku Philipp Scheidemann ujawnił jej część w Reichstagu. 24 czerwca 1931 roku rząd Heinricha Brüninga podpisał protokół przedłużający traktat. Ratyfikował go dopiero 5 maja 1933 roku rząd Adolfa Hitlera, który wtedy jeszcze nie chciał zrywać z Moskwą, choć w kraju rozprawiał się z komunistami. Później stosunki szybko się popsuły, a w latach trzydziestych Związek Radziecki zbliżył się do Francji i wstąpił do Ligi Narodów.

Zasada wzajemnej neutralności powróciła jednak w 1939 roku. Pakt podpisany 23 sierpnia przez Joachima von Ribbentropa i Wiaczesława Mołotowa wprost powoływał się w preambule na „zasadnicze postanowienia” układu o neutralności z kwietnia 1926 roku. Tym razem jednak nie chodziło o neutralność na wypadek napaści na jedną ze stron, lecz o swobodę dla Niemiec w napaści na Polskę, a tajny protokół dzielił Europę Wschodnią na strefy wpływów. Niespełna miesiąc później, 17 września 1939 roku, Armia Czerwona wkroczyła do Polski od wschodu.