Egipt wypowiada wojnę Osi

24 lutego 1945 roku premier Egiptu Ahmad Mahir przedstawił w Kairze posłom wniosek rządu o wypowiedzenie wojny Niemcom i Japonii. Izba Deputowanych obradowała przy drzwiach zamkniętych; premier tłumaczył, co Egipt zyska na formalnym udziale w wojnie, i uzyskał niemal jednomyślne poparcie. Następnie ruszył do sąsiedniej sali Senatu, by tam powtórzyć wystąpienie. Gdy przechodził przez łączący obie izby tzw. Salę Faraońską, podszedł do niego młody człowiek i oddał do niego kilka strzałów z pistoletu. Mahir zginął na miejscu.

Popularne ujęcie, według którego premier padł chwilę po wygłoszeniu deklaracji przed parlamentem, wymaga więc doprecyzowania: Mahir zdążył przekonać do wojny niższą izbę, ale nie Senat, a formalne wypowiedzenie wojny ogłosił już jego następca. Źródła różnią się co do daty tego aktu – część opracowań przyjmuje 24 lutego, dzień głosowania w Izbie Deputowanych, inne podają 26 lutego, kiedy nowy rząd Mahmuda Fahmiego an-Nukrasziego wydał stosowne oświadczenie. Niezależnie od tej rozbieżności Egipt zdążył przed terminem 1 marca, wyznaczonym na konferencji jałtańskiej dla państw, które chciały uczestniczyć w konferencji założycielskiej Narodów Zjednoczonych w San Francisco – podobnie jak dzień wcześniej Turcja.

Kraj neutralny pełen obcych żołnierzy

Egipt był formalnie niepodległym królestwem od 1922 roku, ale wpływy brytyjskie pozostawały w nim przemożne. Traktat brytyjsko-egipski z 1936 roku zezwalał Wielkiej Brytanii na utrzymywanie wojsk w strefie Kanału Sueskiego, a na wypadek wojny zobowiązywał Egipt do udostępnienia sojusznikowi portów, lotnisk, dróg i łączności. Gdy we wrześniu 1939 roku wybuchła wojna, Kair zerwał stosunki z Niemcami, ale wojny Rzeszy nie wypowiedział. Podobnie było w czerwcu 1940 roku z Włochami: Egipt zerwał z nimi stosunki, lecz pozostał formalnie neutralny – nawet wtedy, gdy we wrześniu tego roku Włosi wkroczyli na jego terytorium i zajęli Sollum oraz Sidi Barrani.

Przez kolejne trzy lata Egipt był główną bazą brytyjskiej wojny na Bliskim Wschodzie i w Afryce Północnej. W Kairze mieściła się kwatera główna dowództwa Bliskiego Wschodu, w Aleksandrii – baza Floty Śródziemnomorskiej, a przez kraj przechodziły setki tysięcy żołnierzy z całego imperium, w tym Polacy z Samodzielnej Brygady Strzelców Karpackich. Egipskie elity patrzyły na tę obecność z mieszanymi uczuciami. Młody król Faruk I otaczał się Włochami, a część polityków i oficerów liczyła, że zwycięstwo Osi uwolni kraj od Brytyjczyków.

Najostrzejszym przejawem tego napięcia był incydent w pałacu Abdin. 4 lutego 1942 roku, gdy Erwin Rommel znów parł na wschód przez Cyrenajkę, a w Kairze demonstranci wznosili okrzyki na jego cześć, brytyjski ambasador Miles Lampson otoczył pałac królewski czołgami i postawił Farukowi ultimatum: albo powoła rząd partii Wafd pod kierunkiem Mustafy an-Nahhasa, albo abdykuje. Król ustąpił. Brytyjczycy zyskali na czas decydujących walk lojalny rząd, ale zapłacili za to upokorzeniem monarchy i armii, którego egipscy nacjonaliści nie zapomnieli. Jesienią 1942 roku zwycięstwo pod El Alamein oddaliło od Egiptu niebezpieczeństwo inwazji, a w maju 1943 roku walki w Afryce Północnej się zakończyły.

Ahmad Mahir

Ahmad Mahir urodził się w Kairze pod koniec lat 80. XIX wieku (źródła podają 1885, 1886 lub 1888) w zamożnej rodzinie o tradycjach politycznych; jego starszy brat Ali Mahir kilkakrotnie stał na czele rządu. Studiował prawo i ekonomię w Montpellier, gdzie uzyskał doktorat, a potem wykładał w Kairze. W 1919 roku związał się z ruchem narodowym Sada Zaghlula i partią Wafd. W 1924 roku był ministrem oświaty, ale wkrótce oskarżono go o udział w spisku, który doprowadził do zabójstwa brytyjskiego sirdara armii egipskiej i gubernatora generalnego Sudanu Lee Stacka; sąd go uniewinnił. W 1936 roku został przewodniczącym Izby Deputowanych.

Rywalizacja z przywódcą Wafdu Mustafą an-Nahhasem doprowadziła w latach 1937–1938 do rozłamu. Mahir i jego wieloletni współpracownik an-Nukraszi założyli partię Sad, nazwaną tak dla podkreślenia wierności idei Zaghlula. W kolejnych latach Mahir był ministrem finansów i ponownie przewodniczącym parlamentu. W październiku 1944 roku, gdy front odsunął się od Egiptu, a Brytyjczycy przestali bronić rządu Wafdu za wszelką cenę, Faruk zdymisjonował an-Nahhasa i powierzył misję tworzenia gabinetu Mahirowi. Nowy premier uchodził za polityka przychylnego Wielkiej Brytanii. Wybory w styczniu 1945 roku, zbojkotowane przez Wafd, przyniosły zdecydowane zwycięstwo jego koalicji.

Dlaczego wojna w 1945 roku

Mahir od dawna był zwolennikiem przystąpienia Egiptu do wojny po stronie aliantów. Według jego biografów przekonywał, że udział w walce dałby armii egipskiej doświadczenie bojowe, a Brytyjczycy nie mogliby dłużej uzasadniać obecności swoich wojsk nad Kanałem Sueskim tym, że Egipt nie potrafi się sam obronić. W 1945 roku najważniejszy był jednak argument polityczny. Wojna w Europie dobiegała końca, a zwycięskie mocarstwa tworzyły organizację, która miała współdecydować o powojennym ładzie. Egipt, który chciał rewizji traktatu z 1936 roku, wycofania wojsk brytyjskich i zjednoczenia z Sudanem, potrzebował miejsca przy stole. Postanowienia jałtańskie nie zostawiały złudzeń: kto do 1 marca nie wypowie wojny wspólnemu wrogowi, nie zostanie zaproszony do San Francisco.

Krok ten był w kraju niepopularny. Dla nacjonalistów wypowiedzenie wojny Niemcom w chwili, gdy Afryka Północna od dawna była wolna od wojsk Osi, wyglądało na kolejne ustępstwo wobec Londynu – wciągnięcie Egiptu w „wojnę Brytyjczyków” bez żadnej korzyści dla samego kraju. Rząd podkreślał natomiast, że chodzi wyłącznie o udział w konferencji pokojowej i nowej organizacji, a nie o wysyłanie wojsk na front.

Zamach

Zabójcą okazał się dwudziestokilkuletni prawnik, w polskich źródłach zapisywany jako Muhammad al-Isawi, w anglojęzycznych najczęściej jako Mahmud al-Isawi (El Essawy). Został zatrzymany na miejscu. Jego przynależność polityczna jest przedmiotem sporu. Według polskiej Wikipedii był działaczem nacjonalistycznej organizacji Młody Egipt, być może związanym także z Braćmi Muzułmanami; inne źródła podają, że w śledztwie przedstawił się jako członek Partii Narodowej i zeznał, że chciał zapobiec przystąpieniu Egiptu do wojny u boku Brytyjczyków. Bezpośrednio po zamachu policja aresztowała przywódcę Braci Muzułmanów Hasana al-Bannę i kilku innych liderów organizacji, ale po kilku dniach ich zwolniono. Późniejsze relacje, m.in. wspomnienia jednego z działaczy Bractwa, łączyły zamachowca z tajnym aparatem tej organizacji, który miał w ten sposób zemścić się za przegraną al-Banny w wyborach w Ismailii; teza ta pozostaje sporna. Al-Isawi został skazany na śmierć.

Zabójstwo Mahira było pierwszym zamachem na urzędującego premiera Egiptu od śmierci Butrusa Ghalego w 1910 roku. Władzę w rządzie i partii przejął an-Nukraszi, który kontynuował politykę poprzednika i doprowadził do formalnego przystąpienia Egiptu do wojny.

Miejsce w wojnie

Wojskowo wypowiedzenie wojny niczego nie zmieniło: armia egipska nie wysłała na front żadnych oddziałów, a działania wojenne w Europie trwały jeszcze tylko dziesięć tygodni. Politycznie Egipt osiągnął jednak to, o co zabiegał Mahir. Znalazł się wśród państw zaproszonych do San Francisco, podpisał Kartę Narodów Zjednoczonych i stał się jednym z założycieli ONZ. Już 22 marca 1945 roku w Kairze an-Nukraszi podpisał w imieniu Egiptu akt założycielski Ligi Państw Arabskich, której siedzibą została egipska stolica.

Nadzieje na szybkie uwolnienie kraju od Brytyjczyków się nie spełniły. W grudniu 1945 roku an-Nukraszi zażądał rewizji traktatu z 1936 roku, wycofania wojsk brytyjskich i uznania jedności Egiptu z Sudanem, ale rokowania zakończyły się fiaskiem, a kraj ogarnęły zamieszki. Zabójstwo Mahira otworzyło też falę przemocy politycznej. Bracia Muzułmanie, coraz silniejsi i uzbrojeni, przeprowadzili serię zamachów; 8 grudnia 1948 roku an-Nukraszi zdelegalizował organizację, a 28 grudnia sam zginął z ręki jej członka. W lutym 1949 roku zastrzelono Hasana al-Bannę.

Upokorzenie z 1942 roku, klęska w wojnie z Izraelem w 1948 roku i rozczarowanie elitami politycznymi monarchii doprowadziły w lipcu 1952 roku do przewrotu Wolnych Oficerów, który obalił Faruka. Śmierć Ahmada Mahira w Sali Faraońskiej, w dniu, w którym Egipt formalnie opowiedział się po stronie zwycięzców, stała się jednym z pierwszych sygnałów, że koniec wojny światowej nie przyniesie krajom Bliskiego Wschodu spokoju.