Syria i Liban wypowiadają wojnę Osi

26 lutego 1945 roku Syria wypowiedziała wojnę Niemcom i Japonii, a 27 lutego to samo uczynił Liban. Oba państwa, wciąż jeszcze z wojskami francuskimi i brytyjskimi na swoim terytorium, zdążyły w ostatniej chwili przed terminem 1 marca, wyznaczonym na konferencji jałtańskiej dla państw, które chciały zostać zaproszone na konferencję założycielską nowej organizacji światowej w San Francisco. Daty podawane są różnie: kroniki zwykle przypisują Syrii 26, a Libanowi 27 lutego, minister spraw zagranicznych Wielkiej Brytanii Anthony Eden mówił 14 marca w Izbie Gmin, że oba rządy wypowiedziały wojnę 27 lutego, a część zestawień umieszcza obie deklaracje pod 26 lutego.

Dla żadnego z tych krajów wojna z Niemcami i Japonią nie była sprawą wojskową – ich armie dopiero powstawały, a front był daleko. Deklaracje były aktem suwerenności: potwierdzały, że Damaszek i Bejrut prowadzą własną politykę zagraniczną i nie są już terytoriami mandatowymi Francji.

Niepodległość obiecana w czasie wojny

Od początku lat 20. Syria i Liban były francuskimi terytoriami mandatowymi Ligi Narodów. Po klęsce Francji w 1940 roku administracja i wojska w Lewancie podporządkowały się Vichy, a w maju 1941 roku Niemcy korzystali z syryjskich lotnisk, wspierając powstanie w Iraku. W czerwcu 1941 roku wojska brytyjskie, australijskie, indyjskie i Wolnych Francuzów weszły do obu krajów (inwazja na Syrię i Liban, operacja Exporter). W dniu ataku, 8 czerwca, gen. Georges Catroux w imieniu Charles’a de Gaulle’a obiecał mieszkańcom niepodległość, a Wielka Brytania tę obietnicę poręczyła. Po rozejmie w Akce Catroux jako delegat generalny Francji Walczącej proklamował niepodległość Syrii 27 września, a Libanu 26 listopada 1941 roku.

Była to niepodległość z zastrzeżeniami. Francuzi zachowali kontrolę nad wojskami specjalnymi, wywiadem, częścią administracji i ceł, a de Gaulle uważał, że mandat wygaśnie dopiero na mocy traktatów zapewniających Francji uprzywilejowaną pozycję. Brytyjczycy, reprezentowani w Bejrucie i Damaszku przez gen. Edwarda Spearsa, popierali dążenia arabskich polityków, co Francuzi odbierali jako próbę wyparcia ich z Lewantu.

Kryzys listopadowy 1943 roku

Pod naciskiem brytyjskim latem 1943 roku przeprowadzono wybory. W Syrii prezydentem został 17 sierpnia Szukri al-Kuwatli, przywódca Bloku Narodowego. W Libanie parlament wybrał 21 września na prezydenta Biszarę al-Churiego, a premierem został Rijad as-Sulh. Obaj zawarli niepisany „pakt narodowy”, dzielący władzę między chrześcijan i muzułmanów. 8 listopada 1943 roku parlament libański usunął z konstytucji postanowienia o mandacie. W nocy z 10 na 11 listopada delegat generalny Jean Helleu kazał aresztować prezydenta, premiera i kilku ministrów i osadzić ich w twierdzy Raszajja. Wybuchły strajki i demonstracje, a Wielka Brytania zażądała uwolnienia więźniów. Francuski Komitet Wyzwolenia Narodowego, przebudowany właśnie przez de Gaulle’a, wysłał do Bejrutu Catroux i 22 listopada politycy wrócili na stanowiska. Dzień ten Liban obchodzi jako święto niepodległości.

Od 1 stycznia 1944 roku Francuzi przekazali rządom w Damaszku i Bejrucie większość uprawnień administracyjnych, ale zatrzymali dowództwo nad Wojskami Specjalnymi Lewantu – formacjami złożonymi z miejscowych żołnierzy. Latem 1944 roku oba państwa nawiązały stosunki dyplomatyczne ze Związkiem Radzieckim, a 8 września 1944 roku uznały je bezwarunkowo Stany Zjednoczone, po tym jak rządy obu krajów zapewniły, że uszanują dotychczasowe prawa Amerykanów. 16 listopada George Wadsworth złożył listy uwierzytelniające w Bejrucie jako pierwszy poseł USA w Libanie (był też akredytowany w Syrii).

Luty 1945 roku

Na początku 1945 roku stosunki z Francją znów się zaostrzyły. Paryż przygotowywał projekty traktatów, które miały zapewnić mu bazy wojskowe i szczególną pozycję kulturalną i gospodarczą w Lewancie, podobną do pozycji Wielkiej Brytanii w Iraku. Rządy w Damaszku i Bejrucie – w Syrii z premierem Farisem al-Churim i ministrem spraw zagranicznych Dżamilem Mardamem, w Libanie z premierem Abd al-Hamidem Karamim – odmawiały zawierania takich układów. W syryjskim regionie alawickim doszło do niepokojów; władze w Damaszku oskarżały francuskich oficerów politycznych o podsycanie ich i rozdawanie broni.

W tej sytuacji udział w konferencji w San Francisco miał dla obu krajów znaczenie, które wykraczało poza prestiż. Miejsce wśród założycieli nowej organizacji oznaczało międzynarodowe uznanie ich niepodległości i dawało forum, przed którym mogły się bronić przed naciskiem Francji. 20 lutego prezydent al-Kuwatli pytał amerykańskiego posła George’a Wadswortha, czy wypowiedzenie wojny jest naprawdę konieczne: czytał, że uczyniło to Peru i „dwie inne republiki latynoamerykańskie” (Ameryka Łacińska wypowiedziała wojnę Osi w tych samych tygodniach), a premier Egiptu dawał mu do zrozumienia, że nie jest to niezbędne. Kilka dni później wątpliwości rozwiała Turcja, która wypowiedziała wojnę 23 lutego, oraz Egipt, który uczynił to 24 lutego; premier Ahmad Mahir zginął tego samego dnia z ręki zamachowca. Syria i Liban poszły w ich ślady.

Deklaracje nie przesądzały jednak sprawy od razu. Zaproszenia do San Francisco rozesłano państwom, które były Narodami Zjednoczonymi w czasie konferencji krymskiej albo których przystąpienie do Deklaracji Narodów Zjednoczonych przyjęto do 1 marca. 14 marca Eden tłumaczył posłom w Izbie Gmin, którzy pytali, dlaczego Syria i Liban nie dostały zaproszeń, że ich wnioski o przystąpienie do Deklaracji i o zaproszenie są rozpatrywane „zgodnie z przyjętą procedurą”. Mocarstwa ostatecznie się zgodziły i oba państwa wysłały delegacje do San Francisco.

Co było dalej

22 marca 1945 roku w Kairze Syria i Liban wraz z Egiptem, Irakiem, Transjordanią, Arabią Saudyjską i Jemenem założyły Ligę Państw Arabskich. W maju spór z Francją przerodził się w otwarty konflikt. Wylądowanie w Bejrucie posiłków francuskich wywołało demonstracje i starcia, a 29 maja Francuzi ostrzelali z artylerii i bombardowali Damaszek, także budynek parlamentu; zginęło kilkaset osób (szacunki różnią się znacznie). 31 maja Winston Churchill zażądał od de Gaulle’a wstrzymania ognia, a wojska brytyjskie przejęły kontrolę i zamknęły oddziały francuskie w koszarach. Kryzys lewantyński był jednym z najostrzejszych sporów między zachodnimi aliantami w 1945 roku.

26 czerwca 1945 roku delegaci Syrii i Libanu podpisali w San Francisco Kartę Narodów Zjednoczonych; oba państwa należą do 51 członków założycieli ONZ. W 1946 roku Rada Bezpieczeństwa zajęła się ich skargą na obecność obcych wojsk. Ostatni żołnierze francuscy i brytyjscy opuścili Syrię w kwietniu 1946 roku – 17 kwietnia Syryjczycy obchodzą jako święto ewakuacji – a Liban pod koniec 1946 roku. Lutowe wypowiedzenie wojny, choć nie miało żadnego znaczenia wojskowego, okazało się więc dla obu krajów ostatnim krokiem na drodze do pełnej niepodległości.