Ucieczka z bunkra

W nocy z 1 na 2 maja 1945 roku skończyło się istnienie kwatery głównej III Rzeszy w Berlinie. Około 23.00 z piwnic Kancelarii Rzeszy wyruszyły pierwsze grupy ludzi, którzy przez ostatnie tygodnie żyli w Führerbunker i w schronach wokół niego: oficerowie, esesmani z ochrony, sekretarki, lekarze, kierowcy i dygnitarze partyjni. Chcieli przedrzeć się przez radziecki pierścień i dotrzeć na północny zachód – do resztek wojsk niemieckich albo nad Łabę, do Amerykanów i Brytyjczyków. Udało się to nielicznym. Dwaj generałowie, którzy zostali w bunkrze – szef sztabu generalnego wojsk lądowych Hans Krebs i naczelny adiutant Hitlera Wilhelm Burgdorf – zastrzelili się po północy. Martin Bormann, szef Kancelarii NSDAP i sekretarz Führera, zginął kilka godzin później na torach kolejowych w pobliżu dworca Lehrter Bahnhof. Rano 2 maja Armia Czerwona zajęła Kancelarię Rzeszy i bunkier.

Spotykane czasem stwierdzenie, że tej nocy Krebs, Bormann i Burgdorf razem popełnili samobójstwo, wymaga uściślenia. Krebs i Burgdorf rzeczywiście odebrali sobie życie w bunkrze. Bormann zginął natomiast poza nim, w trakcie ucieczki; według ustaleń z lat 1972–1973, potwierdzonych w 1998 roku badaniem DNA, najpewniej rozgryzł ampułkę z cyjankiem, gdy zrozumiał, że nie wydostanie się z okrążenia. Nikt jednak nie widział jego śmierci, a przez ponad ćwierć wieku jego los pozostawał jedną z największych zagadek końca wojny.

Po śmierci Hitlera

Adolf Hitler odebrał sobie życie 30 kwietnia po południu. W testamencie politycznym z 29 kwietnia wyznaczył na prezydenta Rzeszy wielkiego admirała Karla Dönitza, na kanclerza – Josepha Goebbelsa, a Bormanna na „ministra partii”. Dönitz przebywał w Plön w Szlezwiku-Holsztynie, setki kilometrów od Berlina; w bunkrze władzę sprawowali więc Goebbels i Bormann. Bormann był wówczas jednym z najpotężniejszych ludzi w państwie. Od 1941 roku, po ucieczce Rudolfa Heßa do Wielkiej Brytanii, kierował Kancelarią Partii, a od 1943 roku jako sekretarz Führera kontrolował dostęp do Hitlera, jego korespondencję i decyzje kadrowe. Jego władza zależała jednak wyłącznie od osoby dyktatora; po jego śmierci nie znaczyła już nic.

1 maja nad ranem generał Krebs, który znał rosyjski, przeszedł przez linię frontu do kwatery generała Wasilija Czujkowa, dowódcy 8 Gwardyjskiej Armii, z listem Goebbelsa i Bormanna. Zawiadomił Rosjan o śmierci Hitlera i prosił o zawieszenie broni oraz uznanie nowego rządu Rzeszy. Strona radziecka żądała bezwarunkowej kapitulacji, na którą Goebbels nie chciał się zgodzić. Rozmowy upadły po południu. Wieczorem Goebbels i jego żona Magda zabili sześcioro swoich dzieci i sami odebrali sobie życie w ogrodzie Kancelarii.

Pozostali w bunkrze musieli wybierać między śmiercią, niewolą a próbą ucieczki. Generał Helmuth Weidling, dowódca obrony Berlina, jeszcze 30 kwietnia uzyskał od Hitlera zgodę na próbę przebicia się z miasta małymi grupami, pod warunkiem że nikt nie skapituluje. Wieczorem 1 maja zdecydował, że oddziały, które zechcą, mogą podjąć tę próbę; sam szykował się już do rozmów o kapitulacji.

Grupy ucieczkowe

Ucieczkę z rejonu Kancelarii przygotował SS-Brigadeführer Wilhelm Mohnke, dowódca obrony dzielnicy rządowej, nazywanej sektorem „Z” lub „Cytadelą”. Ludzi z bunkra i z okolicznych schronów podzielono na kilka grup – według relacji uczestników było ich do dziesięciu – które miały wychodzić kolejno, w odstępach czasu. Plan zakładał przejście tunelami metra pod ulicami zajętymi przez Rosjan do stacji Friedrichstraße, przeprawę przez Sprewę i dalszy marsz na północ, w stronę dzielnic, w których mieli się jeszcze bronić Niemcy.

Pierwszą grupę poprowadził sam Mohnke. Szły z nim sekretarki Hitlera Traudl Junge i Gerda Christian, sekretarka Bormanna Else Krüger, kucharka Hitlera Constanze Manziarly, lekarz SS Ernst-Günther Schenck i przedstawiciel Ministerstwa Spraw Zagranicznych przy Hitlerze Walter Hewel. Grupa ominęła most Weidendammer, przez który miała iść główna fala uciekinierów, i przeszła Sprewę kładką. Dalej, wśród ruin i pożarów, część ludzi się zgubiła. Mohnke i jego towarzysze dotarli do browaru Schultheissa przy Prinzenallee, gdzie schroniły się setki żołnierzy i cywilów. Tam 2 maja dowiedzieli się o rozkazie kapitulacji. Mohnke oddał się w ręce Rosjan; Hewel zastrzelił się, a Constanze Manziarly zaginęła bez śladu. Junge, Christian i Krüger zdołały przedostać się dalej na zachód.

Drugą falę tworzyli m.in. Bormann, sekretarz stanu w ministerstwie propagandy Werner Naumann, przywódca Hitlerjugend Artur Axmann, lekarz SS Ludwig Stumpfegger i osobisty pilot Hitlera Hans Baur. Bormann miał przy sobie odpis testamentu Hitlera; chciał dotrzeć do Dönitza i objąć urząd, który mu powierzono. Grupa przeszła tunelem do stacji Friedrichstraße i wyszła na powierzchnię przy moście Weidendammer. Tam Niemcy kilkakrotnie próbowali sforsować most, kryjąc się za czołgami i wozami pancernymi. Według relacji Axmanna czołg Tiger, za którym szli, został trafiony; Bormann i Stumpfegger zostali powaleni podmuchem. Dopiero za trzecim razem, około pierwszej w nocy, część grupy przeszła na drugi brzeg.

Za mostem uciekinierzy się rozdzielili. Bormann, Stumpfegger i Axmann szli wzdłuż torów kolejowych w stronę dworca Lehrter Bahnhof. Tam Axmann postanowił iść w innym kierunku niż jego dwaj towarzysze. Gdy natknął się na radziecki patrol, zawrócił – i na moście przy Invalidenstraße, w pobliżu stacji rozrządowej, zobaczył w świetle księżyca dwa ciała, które rozpoznał jako zwłoki Bormanna i Stumpfeggera. Nie miał czasu, by sprawdzić, jak zginęli. Baur, ranny w nogi, dostał się do niewoli – w czerwcu w Poznaniu amputowano mu podudzie, a w radzieckich więzieniach i obozach spędził dziesięć lat. Axmann i Naumann jako jedyni z tej grupy wydostali się z Berlina i dotarli na zachód.

Osobno uciekali adiutant Hitlera Otto Günsche i kamerdyner Heinz Linge – obaj, świadkowie spalenia ciała Hitlera, wkrótce trafili do niewoli – oraz szofer Erich Kempka, któremu udało się wymknąć Rosjanom; Amerykanie zatrzymali go dopiero 20 czerwca w Bawarii. Jednocześnie z innych punktów centrum próbowały przebić się większe oddziały. Resztki dywizji SS „Nordland” z SS-Brigadeführerem Gustavem Krukenbergiem zostały odrzucone i rozproszone, próba wyjścia na północ wzdłuż Schönhauser Allee się nie powiodła. Na zachodzie kolumna czołgów, żołnierzy i tysięcy cywilów przeszła przez Tiergarten i pod ciężkim ostrzałem sforsowała most na Haweli w Spandau. Część uciekinierów dotarła później nad Łabę, ale większość zginęła albo trafiła do niewoli. Liczby zabitych tej nocy nikt nie policzył.

Ostatni w bunkrze

Krebs i Burgdorf nie próbowali uciekać. Krebs prowadził 1 maja rozmowy z Czujkowem i wiedział, że Rosjanie nie zgodzą się na nic poza bezwarunkową kapitulacją. Burgdorf, szef Urzędu Personalnego Wojsk Lądowych, był tym samym generałem, który w październiku 1944 roku przywiózł feldmarszałkowi Erwinowi Rommlowi ultimatum i truciznę i zmusił go do samobójstwa. Po północy, już 2 maja, obaj generałowie zastrzelili się w bunkrze. Ich ciała Rosjanie znaleźli kilka godzin później. Zastrzelił się także dowódca ochrony SS Hitlera, SS-Obersturmbannführer Franz Schädle, ranny w nogę i niezdolny do marszu.

Do końca w bunkrze zostało kilka osób z personelu technicznego. Telefonista z ochrony Hitlera Rochus Misch dostał od Goebbelsa zwolnienie ze służby jeszcze przed śmiercią ministra. Razem z mechanikiem Johannesem Hentschelem, który obsługiwał agregaty prądotwórcze, wymienił listy do żon na wypadek śmierci. Wczesnym rankiem 2 maja Misch wyszedł z bunkra i próbował przedostać się tunelami metra na północ, ale wkrótce trafił do niewoli. W moskiewskiej Łubiance przesłuchujący go funkcjonariusze NKWD chcieli przede wszystkim wiedzieć, co stało się z Hitlerem; w obozach spędził osiem lat. Zmarł w Berlinie w 2013 roku jako ostatni żyjący członek najbliższego otoczenia Hitlera z bunkra. Hentschel nie uciekał: na górze, w piwnicach Kancelarii, działał szpital polowy z setkami rannych, który potrzebował prądu, wody i wentylacji. Został przy maszynach i rano 2 maja oddał się w ręce żołnierzy radzieckich, którzy weszli do bunkra. Z niewoli wrócił w 1949 roku.

Rosjanie w Kancelarii Rzeszy

Rankiem 2 maja oddziały radzieckiej 5 Armii Uderzeniowej generała Nikołaja Bierzarina zajęły gmach Nowej Kancelarii Rzeszy. Oficjalna wersja radziecka opisywała zacięty szturm przez Wilhelmplatz, z działem wybijającym drzwi i walką o każde pomieszczenie, podobny do walk o Reichstag. Brytyjski historyk Antony Beevor uważa ją za przesadzoną: większość niemieckich żołnierzy opuściła rejon Kancelarii w nocy, a opór musiał być znacznie słabszy niż w Reichstagu. Tego samego dnia Weidling podpisał rozkaz o kapitulacji Berlina, a walki w mieście wygasły.

Do bunkra weszli żołnierze i oficerowie kontrwywiadu wojskowego Smiersz. Józef Stalin chciał mieć pewność, że Hitler nie żyje. 2 maja przy wyjściu z bunkra znaleziono zwęglone ciała Josepha i Magdy Goebbelsów, w bunkrze – zwłoki Krebsa i Burgdorfa, a dzień później ciała dzieci Goebbelsów. Szczątki Hitlera i Evy Braun Smiersz wydobył z leja w ogrodzie Kancelarii w pierwszych dniach maja, a ich tożsamość ustalono na podstawie uzębienia dzięki zeznaniom asystentki i technika dentystycznego z gabinetu osobistego dentysty Hitlera. Moskwa przez lata trzymała to w tajemnicy i rozpowszechniała sprzeczne wersje o losie dyktatora. Ludzie z bunkra, którzy trafili do radzieckiej niewoli – Mohnke, Günsche, Linge, Baur, Misch – byli wielokrotnie przesłuchiwani; do Niemiec wracali w latach 1949–1956, najczęściej dopiero w połowie lat pięćdziesiątych. Junge, zatrzymana w czerwcu 1945 roku, Kempka, Axmann i inni świadkowie, którzy znaleźli się na zachodzie, złożyli zeznania przed Brytyjczykami i Amerykanami; z tych relacji brytyjski wywiad odtworzył przebieg ostatnich dni Hitlera.

Zagadka Bormanna

Ponieważ ciała Bormanna nie znaleziono, a relacja Axmanna długo była jedynym świadectwem jego śmierci, przez lata krążyły pogłoski, że zbiegł – do Ameryki Południowej, Hiszpanii, a nawet do Moskwy. Międzynarodowy Trybunał Wojskowy w Norymberdze sądził go zaocznie, na co pozwalał art. 12 jego statutu; jesienią 1945 roku w prasie i radiu ogłaszano wezwania, by stawił się przed sądem. Obrońca z urzędu Friedrich Bergold bezskutecznie dowodził, że oskarżony nie żyje. Oskarżyciele wskazywali, że Bormann współtworzył i podpisywał antyżydowskie zarządzenia reżimu oraz decyzje o polityce wobec ludności podbitych krajów. 1 października 1946 roku Trybunał uniewinnił go od zarzutu spisku przeciwko pokojowi, uznał winnym zbrodni wojennych i zbrodni przeciwko ludzkości i skazał na śmierć przez powieszenie, z zastrzeżeniem, że jeśli zostanie odnaleziony, nowe fakty mogą zostać wzięte pod uwagę.

Rozwiązanie przyniosły dopiero kolejne dziesięciolecia. W 1963 roku emerytowany pocztowiec zeznał, że w maju 1945 roku Rosjanie kazali mu pochować dwa ciała znalezione przy moście kolejowym koło Lehrter Bahnhof; przy jednym znaleziono książeczkę wojskową Stumpfeggera. Poszukiwania z 1965 roku nic nie dały. 7 grudnia 1972 roku robotnicy budowlani odkopali jednak w tym rejonie, kilkanaście metrów od wskazanego miejsca, dwa szkielety. W szczękach obu znaleziono odłamki szkła – ślad po ampułkach z cyjankiem. Identyfikacja na podstawie uzębienia i budowy czaszki pozwoliła rządowi RFN w 1973 roku uznać Bormanna za zmarłego. Wątpliwości ostatecznie rozwiała w 1998 roku analiza DNA, porównana z materiałem genetycznym krewnego. Prochy Bormanna rozsypano w 1999 roku nad Bałtykiem. Dziś na miejscu dawnego Lehrter Bahnhof stoi główny dworzec Berlina, Berlin Hauptbahnhof.

Znaczenie

Ucieczka z bunkra zamknęła historię berlińskiej kwatery Hitlera. Z ludzi, którzy według testamentu dyktatora mieli rządzić Niemcami po jego śmierci, Goebbels i Bormann zginęli w Berlinie; władza nad tym, co zostało z Rzeszy, przeszła w ręce Dönitza, urzędującego od 3 maja we Flensburgu, który w ciągu kolejnego tygodnia doprowadził do bezwarunkowej kapitulacji Wehrmachtu. Śmierć Krebsa i Burgdorfa oraz rozproszenie ostatnich obrońców dzielnicy rządowej sprawiły, że 2 maja nie było już w Berlinie nikogo, kto mógłby przeszkodzić Weidlingowi w kapitulacji.

Noc z 1 na 2 maja miała też długie następstwa dla pamięci o wojnie. Zeznania świadków, którzy przeżyli ucieczkę, stały się podstawą wiedzy o ostatnich dniach Hitlera, a zarazem – rozproszone między radzieckimi a zachodnimi śledczymi i długo niedostępne – pożywką dla legend o ucieczce przywódców III Rzeszy. Los Bormanna, skazanego w Norymberdze jako jednego z głównych zbrodniarzy wojennych, a w rzeczywistości martwego od chwili ucieczki, wyjaśniono dopiero ponad pół wieku po wojnie.