Hiszpania występuje z Ligi Narodów

Pięć tygodni po zakończeniu wojny domowej Hiszpania generała Francisco Franco zerwała z Ligą Narodów. 8 maja 1939 roku rada ministrów w Burgos pod przewodnictwem Franco postanowiła, że kraj z niej występuje. Minister spraw zagranicznych, generał Francisco Gómez-Jordana, hrabia Jordana, wysłał tego samego dnia do sekretarza generalnego Ligi Josepha Avenola krótki telegram: w imieniu rządu hiszpańskiego ma zaszczyt zawiadomić, że Hiszpania niniejszym notyfikuje swoje wystąpienie z Ligi Narodów, zgodnie z artykułem 1 ustęp 3 Paktu. W Genewie wypowiedzenie odnotowano 9 maja i ta data figuruje w zestawieniach członków Ligi; część źródeł podaje datę decyzji, 8 maja. Hiszpania była jednym z państw założycieli organizacji. Jej odejście nie zaskoczyło nikogo: rząd w Burgos od początku wojny domowej uważał Ligę za instytucję wrogą, a nowi sojusznicy w Rzymie i Berlinie już dawno ją opuścili.

Hiszpania w Genewie

Hiszpania, neutralna w czasie I wojny światowej, przystąpiła do Ligi w styczniu 1920 roku, gdy ta rozpoczynała działalność, i od razu zasiadła w jej Radzie jako członek niestały. W Madrycie Liga była przez lata źródłem prestiżu, a zarazem ambicji. W 1926 roku, gdy do Ligi przyjmowano Niemcy i obiecywano im stałe miejsce w Radzie, rząd dyktatora Miguela Primo de Rivery zażądał takiego samego miejsca dla Hiszpanii. Gdy go nie dostał, we wrześniu 1926 roku wypowiedział członkostwo. Wycofał to wypowiedzenie w marcu 1928 roku, zanim upłynął dwuletni termin. Był to pierwszy hiszpański rozwód z Genewą, zakończony pojednaniem.

Proklamowana w 1931 roku Druga Republika uczyniła z Ligi jeden z filarów swojej polityki zagranicznej. Jej konstytucja odwoływała się do prawa międzynarodowego i wyrzekała się wojny jako narzędzia polityki. Hiszpańskim głosem w Genewie był przez kilka lat pisarz i dyplomata Salvador de Madariaga, zwolennik zbiorowego bezpieczeństwa, który odgrywał ważną rolę w sporze o Mandżurię i w kryzysie abisyńskim; jesienią 1935 roku przewodniczył komitetowi, który na próżno szukał pokojowego wyjścia ze sporu włosko-etiopskiego.

Republika szuka pomocy

Po wybuchu wojny domowej rząd republikański zwracał się do Ligi wielokrotnie. We wrześniu 1936 roku minister spraw zagranicznych Julio Álvarez del Vayo mówił przed Zgromadzeniem, że skrwawione pola Hiszpanii są już polami bitwy wojny światowej. W grudniu 1936 roku, na wniosek Republiki, zebrała się Rada, ale ograniczyła się do poparcia polityki nieinterwencji prowadzonej przez komitet w Londynie, poza Genewą. W maju 1937 roku Republika przedstawiła w Genewie dokumenty o udziale włoskich dywizji w bitwie pod Guadalajarą, a we wrześniu 1937 roku premier Juan Negrín przekonywał Zgromadzenie, że porozumienie o nieinterwencji wiąże ręce prawowitemu rządowi, a nie interwencjom Niemiec i Włoch. Liga przyjmowała rezolucje, ale nikt nie zaproponował sankcji przeciw państwom wspierającym Franco. Wielka Brytania i Francja nie chciały ryzykować konfliktu z Mussolinim i Hitlerem z powodu Hiszpanii, a sekretariat Ligi wolał trzymać organizację z dala od sprawy, która mogła ją rozsadzić.

Największym zaangażowaniem Ligi w Hiszpanii była międzynarodowa komisja, która od jesieni 1938 roku nadzorowała wyjazd ochotników z Brygad Międzynarodowych, gdy Negrín 21 września 1938 roku ogłosił w Genewie ich wycofanie. Liga pomogła też w ratowaniu dzieł sztuki. Najcenniejsze obrazy z madryckiego Prado, wywożone przez republikanów przed bombardowaniami najpierw do Walencji, a potem do Katalonii, w lutym 1939 roku przewieziono pod nadzorem międzynarodowego komitetu do Genewy i złożono w siedzibie Ligi. Latem 1939 roku pokazano je na wielkiej wystawie w Genewie, a we wrześniu, już w czasie wojny w Europie, wróciły nocnymi pociągami przez Francję do Madrytu – do rąk rządu, który właśnie z Ligi wystąpił.

Decyzja Burgos

Strona Franco nie miała w Lidze żadnego przedstawicielstwa i patrzyła na nią z niechęcią. Frankistowska propaganda przedstawiała Genewę jako trybunę „czerwonych”, masonów i demokracji, które przez trzy lata użyczały głosu Republice. Gdy 27 lutego 1939 roku Wielka Brytania i Francja uznały rząd w Burgos, to on stał się prawnym przedstawicielem członka Ligi, ale nie zamierzał z tego członkostwa korzystać. W oświadczeniu, którym uzasadniono decyzję z 8 maja, rząd zarzucił Lidze wrogość wobec „narodowej Hiszpanii” i udzielanie schronienia tym, którzy dążyli do jej zniszczenia.

Decyzja była też gestem wobec sojuszników. Hiszpania 27 marca 1939 roku przystąpiła do paktu antykominternowskiego, co ogłoszono na początku kwietnia, a 31 marca zawarła traktat przyjaźni z Niemcami. Japonia i Niemcy opuściły Ligę w 1933 roku, a Włochy w grudniu 1937 roku. Według hiszpańskich historyków Franco spełnił w ten sposób obietnicę złożoną Mussoliniemu, który domagał się od zwycięskiego sojusznika jednoznacznego wyboru obozu. Wiosną 1939 roku Hiszpania nie była zresztą jedynym państwem, które odchodziło z Genewy. 8 kwietnia wypowiedzenie złożyło Peru, a 11 kwietnia Węgry, które w lutym również przystąpiły do paktu antykominternowskiego. 7 kwietnia Włochy najechały Albanię, członka Ligi od 1920 roku, i po kilku dniach przestała ona istnieć jako niepodległe państwo, a Liga nie zrobiła nic.

Pakt Ligi Narodów przewidywał dwuletni okres wypowiedzenia. Formalnie Hiszpania pozostawała więc członkiem do maja 1941 roku, ale od 9 maja 1939 roku nie brała udziału w żadnych pracach organizacji.

Znaczenie

Wystąpienie Hiszpanii nie zmieniło układu sił w Europie, ale było wymownym znakiem czasu. W maju 1939 roku Liga Narodów przestała w praktyce zajmować się polityką. Kryzysy, które prowadziły do wojny – zajęcie Czech, żądania wobec Polski, aneksja Albanii, rokowania brytyjsko-francusko-radzieckie – rozgrywano w bezpośrednich rozmowach mocarstw i nikt nie myślał o zwoływaniu Rady. Odchodzące państwa należały w większości do obozu, który kwestionował porządek wersalski, a ich wyjście z Genewy było zapowiedzią, po której stronie staną.

Hiszpania Franco ostatecznie do wojny nie przystąpiła. Po 1 września 1939 roku ogłosiła neutralność, w czerwcu 1940 roku zmieniła ją na „niewojowanie”, a w 1941 roku wysłała na front wschodni ochotniczą Błękitną Dywizję. Liga, której jedynym liczącym się aktem w czasie wojny było wykluczenie ZSRR w grudniu 1939 roku po napaści na Finlandię, rozwiązała się w kwietniu 1946 roku. Jej następczyni, Organizacja Narodów Zjednoczonych, zamknęła przed Hiszpanią drzwi: w grudniu 1946 roku Zgromadzenie Ogólne uznało, że reżim Franco został narzucony Hiszpanom siłą z pomocą państw osi, i zaleciło wycofanie ambasadorów z Madrytu. Dopiero zimna wojna zmieniła stosunek Zachodu do antykomunistycznej dyktatury. W 1950 roku ONZ odwołała to zalecenie, a w grudniu 1955 roku Hiszpania została jej członkiem.