Niemcy występują z Ligi Narodów

19 października 1933 roku minister spraw zagranicznych Rzeszy Konstantin von Neurath zawiadomił sekretarza generalnego Ligi Narodów Josepha Avenola, że Niemcy występują z organizacji. Był to formalny akt decyzji, którą świat poznał już pięć dni wcześniej. W sobotę 14 października rząd Adolfa Hitlera ogłosił, że Niemcy opuszczają genewską konferencję rozbrojeniową i Ligę, a prezydent Paul von Hindenburg rozwiązał tego samego dnia Reichstag i rozpisał na 12 listopada nowe wybory oraz plebiscyt. Siedem lat po tym, jak Niemcy zostały przyjęte do Ligi jako symbol pojednania z Locarno, Hitler zerwał z systemem bezpieczeństwa zbiorowego. Pierwszy raz rzucił mocarstwom wyzwanie i pierwszy raz przekonał się, że nie poniesie za to żadnej kary.

Spór o „równouprawnienie”

Sprawa, o którą formalnie poszło, była starsza od rządów Hitlera. Traktat wersalski rozbroił Niemcy, ograniczając ich armię do 100 tysięcy żołnierzy bez czołgów, ciężkiej artylerii i lotnictwa wojskowego. W jego wstępie do części wojskowej zapisano jednak, że ma to umożliwić powszechne ograniczenie zbrojeń wszystkich państw. Niemcy weimarskie przez lata przypominały, że zwycięzcy tego zobowiązania nie spełnili, i domagały się równouprawnienia: albo inni się rozbroją, albo Niemcy będą mogły się zbroić. W lutym 1932 roku w Genewie rozpoczęła się zwołana przez Ligę konferencja rozbrojeniowa pod przewodnictwem byłego brytyjskiego ministra spraw zagranicznych Arthura Hendersona. Latem 1932 roku Niemcy wycofały się z jej prac, a wróciły dopiero, gdy 11 grudnia Wielka Brytania, Francja, Włochy i Stany Zjednoczone uznały zasadę ich równouprawnienia „w systemie zapewniającym bezpieczeństwo wszystkim narodom”.

Zasady tej nie przełożono jednak na żaden konkretny układ. Francja, która w 1923 roku okupowała Zagłębie Ruhry, a w 1930 roku opuściła Nadrenię, nie chciała redukować swojej armii bez nowych gwarancji bezpieczeństwa. W marcu 1933 roku brytyjski premier Ramsay MacDonald przedstawił projekt konwencji, który przewidywał między innymi armie po 200 tysięcy żołnierzy dla Niemiec i Francji (w Europie), Włoch i Polski. 17 maja 1933 roku Hitler wygłosił w Reichstagu przemówienie, w którym zapewniał o pokojowych zamiarach i gotowości do rozbrojenia, jeśli inni zrobią to samo. Brzmiało ono umiarkowanie, ale w tym samym czasie rząd przygotowywał tajną rozbudowę wojska i powstawało ministerstwo lotnictwa Göringa.

14 października

Po pierwszych miesiącach nazistowskich rządów, po ustawie o pełnomocnictwach, prześladowaniach przeciwników i Żydów oraz rosnących doniesieniach o tajnym zbrojeniu, Wielka Brytania i Francja straciły ochotę na ustępstwa. Jesienią 1933 roku uzgodniły zmieniony plan, zgodnie z którym przez pierwsze lata konwencji Niemcy miały przekształcić Reichswehrę w armię krótkiej służby pod międzynarodową kontrolą. Dopiero po tym okresie próbnym, liczonym zwykle na cztery lata, inne mocarstwa miałyby zmniejszać swoje zbrojenia, a Niemcy osiągnąć faktyczne równouprawnienie. Rano 14 października brytyjski minister spraw zagranicznych John Simon przedstawił tę propozycję prezydium konferencji.

Hitler od dawna chciał się uwolnić od genewskich ograniczeń i potrzebował jedynie pretekstu. Decyzję o zerwaniu omówił w poprzednich dniach z Neurathem i ministrem Reichswehry Wernerem von Blombergiem, a uzyskał też zgodę Hindenburga. Jeszcze 14 października Neurath wysłał Hendersonowi telegram, że Niemcy wycofują się z konferencji, bo odmawia się im równouprawnienia. Rząd Rzeszy wydał odezwę do narodu, w której oświadczał, że Niemcy nie mogą jako naród drugiej kategorii uczestniczyć w konferencji ani pozostać w Lidze. Wieczorem Hitler wygłosił przemówienie radiowe. Mówił o pragnieniu pokoju, o tym, że żaden Niemiec nie chce wojny, i o krzywdzie wyrządzonej Niemcom w Wersalu, ale oświadczył, że nie podpisze niczego, co odmawia narodowi niemieckiemu honoru i równych praw.

Według paktu Ligi członek mógł z niej wystąpić z dwuletnim wypowiedzeniem, pod warunkiem wypełnienia swoich zobowiązań. Pismo Neuratha z 19 października było właśnie takim wypowiedzeniem, więc formalnie Niemcy pozostawały członkiem do jesieni 1935 roku. W praktyce od października 1933 roku nie brały już udziału w pracach Ligi ani w rozmowach rozbrojeniowych. Kilka miesięcy wcześniej, 27 marca 1933 roku, ten sam krok zrobiła Japonia, potępiona za zajęcie Mandżurii. Z siedmiu ówczesnych wielkich mocarstw w Lidze zostały tylko Wielka Brytania, Francja i Włochy. Stany Zjednoczone nigdy do niej nie wstąpiły, a ZSRR jeszcze nie był jej członkiem.

Plebiscyt 12 listopada

Hitler postanowił przekuć wystąpienie z Ligi w demonstrację jedności narodu. Na podstawie ustawy z lipca 1933 roku rząd mógł zarządzać plebiscyty, a głosowanie wyznaczono na 12 listopada, dzień po piętnastej rocznicy rozejmu z 1918 roku. Wyborcy dostali dwie karty. Na pierwszej głosowali do Reichstagu, ale od lipca NSDAP była jedyną legalną partią i do wyboru była tylko jej jednolita lista. Na drugiej odpowiadali, czy pochwalają politykę rządu przedstawioną w odezwie z 14 października i czy uznają ją za wyraz własnej woli. Kampania pod hasłem walki z „szaleństwem zbrojeń” innych państw objęła cały kraj. Do głosowania na „tak” wzywali pisarze, profesorowie, przedsiębiorcy, biskupi związani niedawnym konkordatem i protestanccy duchowni, a 11 listopada w rzadkim wystąpieniu radiowym także Hindenburg. Do decyzji gratulacje przesłał Hitlerowi nawet pastor Martin Niemöller, późniejszy więzień obozów koncentracyjnych.

Według oficjalnych wyników w plebiscycie wzięło udział ponad 96 procent uprawnionych, a 95,1 procent ważnych głosów poparło politykę rządu. Lista NSDAP dostała 92,1 procent głosów. Głosowanie nie było wolne: nie istniała żadna opozycja, prasa była podporządkowana partii, a w obozach koncentracyjnych i w małych miejscowościach trudno było głosować przeciw. Historycy zgodnie jednak przyznają, że samo odrzucenie „dyktatu wersalskiego” było w Niemczech naprawdę popularne, a wielu przeciwników nazizmu poparło tę decyzję z pobudek narodowych.

Reakcje

Mocarstwa przyjęły decyzję Hitlera z niepokojem, ale bez czynów. Francja nie chciała działać sama, Wielka Brytania wciąż wierzyła w możliwość porozumienia, a Włochy Benita Mussoliniego, który kilka tygodni wcześniej zawarł pakt z ZSRR, próbowały pośredniczyć. Konferencja rozbrojeniowa obradowała jeszcze do 1934 roku, ale bez Niemiec nie miała już sensu. W Moskwie wyjście Niemiec z Ligi przyspieszyło zmianę kursu: ZSRR zaczął zabiegać o członkostwo w organizacji, którą dotąd potępiał jako narzędzie imperialistów.

Zupełnie inaczej zareagowała Polska. Józef Piłsudski i minister spraw zagranicznych Józef Beck od dawna nie wierzyli w system genewski, a na wieść o odejściu Niemiec od stołu rozbrojeniowego uznali, że bezpieczeństwo trzeba zapewnić w bezpośrednich rozmowach. 15 listopada 1933 roku nowy poseł RP w Berlinie Józef Lipski zapytał Hitlera, czy utratę bezpieczeństwa wynikającą z wyjścia Niemiec z Ligi można zrekompensować bezpośrednim porozumieniem polsko-niemieckim. Kanclerz przyjął propozycję, a rozmowy zakończyły się w styczniu 1934 roku podpisaniem deklaracji o niestosowaniu przemocy.

Znaczenie

Wystąpienie z Ligi Narodów było pierwszym wielkim krokiem polityki zagranicznej Hitlera i wzorem dla następnych. Dyktator połączył w nim zerwanie z ładem wersalskim z zapewnieniami o miłości do pokoju, a sukces za granicą wykorzystał do umocnienia władzy w kraju. Zobaczył też, że mocarstwa zachodnie poprzestają na protestach. Od tej chwili żaden międzynarodowy układ nie kontrolował niemieckich zbrojeń. W marcu 1935 roku Hitler jawnie przywrócił powszechny obowiązek służby wojskowej i ujawnił istnienie Luftwaffe, w marcu 1936 roku wprowadził wojska do zdemilitaryzowanej Nadrenii.

Dla Ligi Narodów odejście dwóch wielkich mocarstw w ciągu jednego roku oznaczało początek końca. Organizacja, która nie zdołała powstrzymać Japonii w Mandżurii, straciła teraz państwo, którego rewizjonizm był największym zagrożeniem dla pokoju w Europie. W 1937 roku Ligę opuściły także Włochy. Wejście ZSRR w 1934 roku nie odwróciło tego trendu, a w kolejnych kryzysach, od Etiopii po Monachium, decyzje zapadały już poza Genewą.