Incydent Kyūjō

14 sierpnia 1945 roku, kilka godzin po tym, jak cesarz Hirohito po raz drugi rozstrzygnął spór swoich ministrów i nakazał przyjąć alianckie warunki kapitulacji, grupa młodych oficerów z ministerstwa wojny podjęła próbę zamachu stanu. Spiskowcy, kierowani przez majora Kenjiego Hatanakę i podpułkownika Jirō Shiizakiego, chcieli zająć Pałac Cesarski w Tokio, odizolować cesarza od „zdradzieckich” doradców, przejąć płytę z nagranym orędziem kapitulacyjnym i nie dopuścić do jego nadania. Wieczorem i w nocy z 14 na 15 sierpnia zamordowali dowódcę 1 Dywizji Gwardii Cesarskiej, posłużyli się sfałszowanym rozkazem i przez kilka godzin kontrolowali teren pałacu. Nie znaleźli jednak nagrania, nie pozyskali poparcia dowództwa armii, a nad ranem bunt stłumiła Armia Okręgu Wschodniego. W Japonii wydarzenia tej nocy nazywa się incydentem Kyūjō (Kyūjō Jiken, „incydent pałacowy”).

Często spotykane ujęcie, według którego „japońscy wojskowi i prawicowcy próbowali obalić rząd i zapobiec nieuniknionej kapitulacji”, wymaga uściślenia. Rdzeń spisku tworzyła garstka oficerów sztabowych ministerstwa wojny, a nie szeroki ruch wojskowych i cywilów. Celem nie było też obalenie rządu jako takiego, lecz powstrzymanie kapitulacji przez opanowanie pałacu i – jak liczyli spiskowcy – pociągnięcie za sobą całej armii. Cywilni nacjonaliści pojawili się na marginesie tych wydarzeń: grupa uczniów szkoły technicznej z Jokohamy, prowadzona przez kapitana armii, podpaliła nad ranem 15 sierpnia domy premiera i innych dostojników.

Dwa „święte rozstrzygnięcia”

Na początku sierpnia 1945 roku Japonia znalazła się w położeniu, z którego nie było wyjścia militarnego. 6 sierpnia bomba atomowa zniszczyła Hiroszimę, 8 sierpnia Związek Radziecki wypowiedział Japonii wojnę i następnego dnia jego wojska wkroczyły do Mandżurii, a 9 sierpnia drugą bombę zrzucono na Nagasaki. Najwyższa Rada Kierowania Wojną – tak zwana Wielka Szóstka – była jednak podzielona po równo. Premier Kantarō Suzuki, minister spraw zagranicznych Shigenori Tōgō i minister marynarki Mitsumasa Yonai chcieli przyjąć deklarację poczdamską z jednym zastrzeżeniem – zachowania pozycji cesarza. Minister wojny generał Korechika Anami, szef sztabu generalnego armii Yoshijirō Umezu i szef sztabu marynarki Soemu Toyoda żądali dodatkowo, by Japonia sama rozbroiła swoje wojska, sama sądziła zbrodniarzy wojennych i nie została okupowana.

Impas przełamał cesarz. Na konferencji cesarskiej, zwołanej po północy z 9 na 10 sierpnia w podziemnym schronie na terenie pałacu, Hirohito poparł stanowisko Tōgō. Rano 10 sierpnia rząd zaoferował aliantom przyjęcie deklaracji pod warunkiem, że nie narusza ona prerogatyw cesarza. Odpowiedź sekretarza stanu USA Jamesa Byrnesa, która dotarła do Tokio 12 sierpnia, nie dawała takiej gwarancji: stwierdzała, że władza cesarza i rządu będzie podporządkowana naczelnemu dowódcy sił alianckich, a ostateczną formę rządów w Japonii określi swobodnie wyrażona wola narodu. Dla wielu oficerów oznaczało to zagrożenie dla kokutai – „istoty państwa”, czyli ustroju opartego na boskiej władzy cesarza.

13 sierpnia Wielka Szóstka i gabinet znów utknęły w martwym punkcie. Tego dnia amerykańskie B-29 zrzuciły nad Japonią ulotki z tekstem japońskiej oferty i odpowiedzi aliantów. Strażnik pieczęci Kōichi Kido, najbliższy doradca cesarza, obawiał się, że wiadomość o rokowaniach dotrze do żołnierzy i sprowokuje bunt. Przed południem 14 sierpnia Hirohito spotkał się najpierw z marszałkami i najwyższymi dowódcami – marszałek Shunroku Hata, dowódca 2 Armii Generalnej z kwaterą w zniszczonej Hiroszimie, przyznał, że nie wierzy w odparcie inwazji – a potem z całym gabinetem i Radą Kierowania Wojną na kolejnej konferencji w schronie. Po wysłuchaniu Anamiego, Umezu i Toyody cesarz oświadczył, że jego zdanie się nie zmieniło, i polecił przygotować reskrypt, w którym sam zwróci się do narodu. Gabinet jednogłośnie zatwierdził decyzję, a ministerstwo spraw zagranicznych poleciło poselstwom w Szwajcarii i Szwecji przekazać aliantom przyjęcie ich warunków.

Spisek w ministerstwie wojny

Wiadomość o pierwszej decyzji cesarza wywołała w ministerstwie wojny wzburzenie. Wielu oficerów sztabowych, wychowanych w przekonaniu, że armia japońska nigdy się nie poddaje, uważało kapitulację za hańbę i za zdradę samego cesarza, popełnioną przez jego „złych doradców”. Rozumowanie to przypominało ideologię młodych oficerów, którzy w lutym 1936 roku próbowali przejąć władzę w Tokio – wtedy zresztą jednym z ciężko rannych był ówczesny wielki szambelan, admirał Suzuki.

Już po pierwszej decyzji cesarza część oficerów ministerstwa zaczęła przygotowywać plan użycia wojsk stacjonujących w stolicy. Późnym wieczorem 12 sierpnia grupa oficerów – major Kenji Hatanaka, podpułkownicy Masataka Ida, Masahiko Takeshita (szwagier Anamiego) i Masao Inaba oraz pułkownik Okikatsu Arao, szef wydziału spraw wojskowych – przyszła do ministra Anamiego z prośbą, by zrobił wszystko, co w jego mocy, aby nie dopuścić do przyjęcia deklaracji poczdamskiej. Według relacji uczestników zamach miał się opierać na czterech filarach: ministrze wojny, szefie sztabu generalnego, dowódcy Armii Okręgu Wschodniego generale Shizuichim Tanace i dowódcy 1 Dywizji Gwardii Cesarskiej generale Takeshim Morim. Anami, najsilniejsza osobistość ówczesnego rządu, wysłuchał spiskowców, ale nie dał im jednoznacznej odpowiedzi.

Rankiem 14 sierpnia plan przedstawiono Anamiemu i Umezu; szef sztabu odrzucił użycie wojska. Gdy Anami zapytał go, czy wojnę należy prowadzić dalej „nawet za cenę zamachu stanu”, odpowiedział, że pozostaje tylko podporządkować się decyzji cesarza. Takeshita naciskał na szwagra, by podał się do dymisji – to obaliłoby gabinet – albo poparł zamach. Anami odpowiedział, że upadek rządu nie zatrzyma woli cesarza.

Po konferencji u cesarza minister oświadczył w ministerstwie, że armia podporządkuje się decyzji cesarza. Następnie najwyżsi dowódcy armii zebrani w sąsiednim pokoju – Anami, Umezu, marszałkowie Hajime Sugiyama i Hata oraz generalny inspektor szkolenia wojskowego Kenji Doihara – podpisali na wniosek zastępcy szefa sztabu generalnego Torashirō Kawabe krótką deklarację: „Armia będzie działać zgodnie z decyzją cesarską do końca”. Podpis złożył także dowódca lotnictwa armii, generał Masakazu Kawabe. Ten dokument odciął spiskowców od kierownictwa armii. Hatanaka i Shiizaki postanowili jednak działać sami, licząc na to, że jeśli zajmą pałac, reszta wojska pójdzie za nimi.

Tymczasem w pałacu przygotowywano orędzie. Tekst reskryptu kapitulacyjnego ustalono po długich sporach w gabinecie – Anami wymógł m.in. zmianę zdania o „coraz gorszym położeniu” na słowa o tym, że „sytuacja wojenna nie rozwinęła się koniecznie na korzyść Japonii” – i około 19.00 przepisał go nadworny kaligraf. Około 23.25 w jednym z budynków ministerstwa dworu cesarskiego Hirohito nagrał w obecności ekipy radia NHK swoje wystąpienie – w dwóch podejściach – na płyty gramofonowe. Szambelan Yoshihiro Tokugawa ukrył je w sejfie w biurze dworu cesarzowej. Radio zapowiedziało już, że w południe 15 sierpnia cesarz przemówi do narodu.

Noc w pałacu

Wieczorem 14 sierpnia spiskowcy przystąpili do działania. Hatanaka i Shiizaki przekonali dowódcę 2 Pułku Piechoty Gwardii Cesarskiej, pułkownika Toyojirō Hagę, którego batalion strzegł pałacu, że zamach popierają Anami, Umezu oraz dowódcy Armii Okręgu Wschodniego i Gwardii – co było nieprawdą. Hatanaka próbował też pozyskać generała Tanakę, ale ten odmówił i kazał mu wracać do domu. Kluczowe znaczenie miała postawa generała Moriego, któremu podlegały oddziały w pałacu. Około pierwszej w nocy Hatanaka, Shiizaki, Ida i kapitan Shigetarō Uehara z akademii lotniczej przyszli do jego gabinetu. Mori, który rozmawiał właśnie ze szwagrem, podpułkownikiem Michinorim Shiraishim ze sztabu 2 Armii Generalnej, odmówił udziału w buncie. Hatanaka zastrzelił generała, a Uehara zabił Shiraishiego. Były to jedyne ofiary śmiertelne tej nocy na terenie pałacu.

Pieczęcią zabitego dowódcy spiskowcy opatrzyli przygotowany wcześniej rozkaz strategiczny Gwardii nr 584. Nakazywał on wzmocnienie oddziałów w pałacu, odcięcie go od świata i „ochronę” cesarza. Rozkaz przekazał dalej oficer sztabu dywizji, major Hidemasa Koga – zięć byłego premiera Hideki Tōjō; źródła różnią się w ocenie, na ile świadomie uczestniczył on w spisku. Żołnierze Gwardii, przekonani, że wykonują prawomocne polecenia, rozbroili policję pałacową, zamknęli bramy i przecięli większość linii telefonicznych. Zatrzymali kilkanaście osób, wśród nich pracowników NHK, którzy przyjechali na nagranie, oraz urzędników dworu.

Przez kilka godzin buntownicy przeszukiwali budynki ministerstwa dworu cesarskiego. Szukali płyt z orędziem, a także ministra dworu Sōtarō Ishiwaty i strażnika pieczęci Kido, których uważali za głównych sprawców kapitulacji. Obaj ukryli się w podziemnym pomieszczeniu pod pałacem. Poszukiwania utrudniały zaciemnienie, plątanina korytarzy i dworskie nazwy pomieszczeń, niezrozumiałe dla żołnierzy. Szambelan Tokugawa, któremu grożono mieczem, nie zdradził, gdzie są płyty. Sam cesarz przez całą noc pozostawał w swojej rezydencji Obunko, do której buntownicy nie wtargnęli.

W tym samym czasie około 4.30 nad ranem 15 sierpnia kapitan Takeo Sasaki, dowódca oddziału wartowniczego w Jokohamie, na czele grupy żołnierzy i uczniów tamtejszej wyższej szkoły technicznej ostrzelał i podpalił urzędową rezydencję premiera w Tokio. Nie zastawszy Suzukiego, napastnicy pojechali do jego prywatnego domu i spalili go; premier, ostrzeżony w porę, zdążył odjechać. Spłonął także dom przewodniczącego Tajnej Rady Kiichirō Hiranumy, który uciekł bocznym wyjściem, a według japońskich opracowań grupa podpaliła też domy innych dostojników, m.in. Kido.

Śmierć Anamiego i koniec buntu

Ida jeszcze w nocy przekonał się, że armia nie poprze zamachu, i próbował nakłonić Hatanakę do ustąpienia. Około 3.00 przekazał mu, że Armia Okręgu Wschodniego idzie na pałac. Następnie udał się do rezydencji Anamiego. Minister przygotowywał się już do śmierci. Około 5.30 – według najczęściej przytaczanych relacji – popełnił w swojej rezydencji seppuku; zmarł po blisko dwóch godzinach. W pożegnalnym liście napisał: „Swoją śmiercią pokornie przepraszam cesarza za wielką zbrodnię”. Do dziś nie wiadomo, czy miał na myśli przegraną wojnę, sprzyjanie spiskowcom, czy jedno i drugie. Idzie, który chciał pójść w jego ślady, Anami polecił żyć i pracować dla odbudowy kraju.

Pułkownik Haga zrozumiał tymczasem, że został oszukany, i nakazał Hatanace opuścić pałac. Hatanaka pojechał do rozgłośni NHK i z pistoletem w ręku zażądał czasu antenowego, by wyjaśnić narodowi swoje motywy; odmówiono mu. Nieco ponad godzinę później, po telefonie z dowództwa Armii Okręgu Wschodniego, zrezygnował i wyszedł ze studia. O świcie generał Tanaka osobiście przyjechał do pałacu, zgromił buntowników, że postępują wbrew duchowi armii, i odesłał żołnierzy Gwardii do koszar. Około 8.00 bunt był zakończony. Płyty z orędziem wyniesiono z pałacu i przewieziono do rozgłośni.

Hatanaka i Shiizaki jeszcze przez jakiś czas jeździli – jeden na motocyklu, drugi konno – po ulicach Tokio, rozrzucając ulotki z wyjaśnieniem swoich racji. Około 11.00, na godzinę przed transmisją orędzia, obaj odebrali sobie życie przed pałacem. Major Koga popełnił samobójstwo przy trumnie generała Moriego.

Co nastąpiło potem

W południe 15 sierpnia radio nadało orędzie cesarza – pierwsze wystąpienie, w którym większość Japończyków usłyszała głos władcy. Tego samego dnia premier Suzuki złożył dymisję, a 17 sierpnia nowy rząd utworzył książę Naruhiko Higashikuni, członek rodziny cesarskiej i generał, którego zadaniem było przeprowadzenie armii przez kapitulację. Generał Tanaka, nazywany „bohaterem 15 sierpnia”, zastrzelił się 24 sierpnia w swoim gabinecie, czując się odpowiedzialny za zniszczenia Tokio i za bunt w podległych mu oddziałach. Ida, który przeżył, stanął przed sądem wojskowym, ale przekonał go, że próbował odwieść Hatanakę od zamachu.

Upadek puczu nie oznaczał, że cała armia i marynarka bez oporu przyjęły decyzję cesarza. 15 sierpnia po południu wiceadmirał Matome Ugaki poprowadził z Kiusiu samobójczy lot bombowców nurkujących w stronę Okinawy. W bazie lotniczej Atsugi pod Tokio komandor Yasuna Kozono, dowódca 302 Grupy Lotniczej marynarki, przez kilka dni nawoływał do dalszej walki i rozrzucał ulotki, zanim jego ludzi rozbrojono. W następnych dniach doszło jeszcze do kilku drobnych, szybko stłumionych wystąpień grup wojskowych i cywilnych nacjonalistów. Cesarz i rząd wysłali członków rodziny cesarskiej do dowództw w Chinach, Mandżurii i Azji Południowo-Wschodniej, by osobiście przekazali rozkaz kapitulacji. Japońskie siły zbrojne – wbrew obawom aliantów – w ogromnej większości złożyły broń.

Nieudany zamach pokazał, jak niewiele brakowało, by koniec wojny przebiegł inaczej. Gdyby Anami stanął na czele spiskowców albo gdyby generałowie Mori i Tanaka ich poparli, armia mogła się podzielić, a kapitulacja – opóźnić. Alianci planowali już wtedy dalsze uderzenia; 14 sierpnia nad Japonią operowało ponad tysiąc samolotów, a Truman rozważał trzecią bombę atomową. Tymczasem właśnie to, że kapitulację ogłosił sam cesarz, a armia ostatecznie się jej podporządkowała, umożliwiło 2 września podpisanie aktu kapitulacji i pokojowy początek okupacji Japonii. Noc z 14 na 15 sierpnia przeszła do japońskiej pamięci jako „najdłuższy dzień Japonii” – pod takim tytułem ukazała się w 1965 roku głośna książka opracowana przez dziennikarzy, a w 1967 i 2015 roku nakręcono na jej podstawie filmy.