ZSRR wypowiada wojnę Japonii

8 sierpnia 1945 roku o godzinie 17.00 czasu moskiewskiego ludowy komisarz spraw zagranicznych Wiaczesław Mołotow przyjął na Kremlu ambasadora Japonii Naotake Satō. Ambasador od tygodni zabiegał o tę rozmowę, licząc, że usłyszy wreszcie odpowiedź w sprawie misji pokojowej księcia Fumimaro Konoe. Zamiast niej Mołotow odczytał mu oświadczenie rządu radzieckiego: od następnego dnia, 9 sierpnia, Związek Radziecki uważa się za będący w stanie wojny z Japonią. Dwa dni po zrzuceniu bomby atomowej na Hiroszimę Tokio straciło ostatnią nadzieję, że Moskwa pomoże mu wyjść z wojny na znośnych warunkach. Kilka godzin później, gdy nad Mandżurią zaczynał się 9 sierpnia, ponad półtoramilionowa Armia Czerwona przekroczyła granice Mandżukuo.

Obietnica z Jałty

Przystąpienia ZSRR do wojny na Pacyfiku Amerykanie domagali się od 1941 roku. Józef Stalin obiecał je ogólnikowo w Teheranie w 1943 roku, a konkretnie – w październiku 1944 roku w rozmowach z Churchillem i ambasadorem amerykańskim Averellem Harrimanem w Moskwie. Cenę postawił na konferencji jałtańskiej. 11 lutego 1945 roku Stalin, Franklin Delano Roosevelt i Winston Churchill podpisali tajne porozumienie: ZSRR wypowie wojnę Japonii „w ciągu dwóch lub trzech miesięcy” po kapitulacji Niemiec. W zamian miał odzyskać południową część Sachalinu, utraconą w 1905 roku, otrzymać Wyspy Kurylskie, dzierżawę Port Artura jako bazy floty i uprzywilejowaną pozycję w umiędzynarodowionym porcie Dairen oraz na kolejach mandżurskich, a status quo Mongolskiej Republiki Ludowej miało zostać zachowane. Porozumienie zawarto bez wiedzy Chin, których terytorium dotyczyło; Roosevelt zobowiązał się uzyskać zgodę Czang Kaj-szeka.

Amerykańscy szefowie sztabów chcieli, by Armia Czerwona związała w Mandżurii japońską Armię Kwantuńską i nie pozwoliła przerzucić jej na Wyspy Japońskie przed planowaną inwazją. Niemcy skapitulowały 8 maja, więc termin trzech miesięcy upływał 8 sierpnia. Stalin dotrzymał go co do dnia.

Pakt, który przestał chronić

Japonię i ZSRR wiązał od kwietnia 1941 roku pakt o neutralności, zawarty na pięć lat. 5 kwietnia 1945 roku Mołotow oświadczył Satō, że pakt „stracił sens”, bo Japonia jako sojusznik Niemiec prowadzi wojnę z sojusznikami ZSRR, i że Związek Radziecki nie zamierza go przedłużać. Zgodnie z artykułem 3 pakt formalnie obowiązywał jednak do kwietnia 1946 roku i według relacji Satō Mołotow to potwierdził. W Tokio część polityków odczytała to jako sygnał ostrzegawczy, inni – zwłaszcza w armii – uznali, że do wiosny 1946 roku wschodnia granica pozostanie spokojna.

Na tym założeniu oparła się japońska dyplomacja ostatnich miesięcy wojny. Najwyższa Rada Kierowania Wojną postanowiła w maju zabiegać o radziecką neutralność, a potem o pośrednictwo Moskwy w rozmowach z aliantami. W czerwcu były premier Kōki Hirota sondował ambasadora radzieckiego Jakowa Malika, a 12 lipca minister spraw zagranicznych Shigenori Tōgō polecił Satō zapowiedzieć przyjazd Konoe jako osobistego wysłannika cesarza Hirohito. Moskwa grała na zwłokę: Rosjanie odpowiadali, że propozycja jest zbyt ogólnikowa, a w Poczdamie Stalin opowiedział o japońskich sondażach Harry’emu Trumanowi. Satō depeszował do Tokio, że jedynym wyjściem jest kapitulacja bliska bezwarunkowej, ale rząd Kantarō Suzukiego czekał na odpowiedź Kremla – także po ogłoszeniu deklaracji poczdamskiej 26 lipca, której ZSRR wtedy nie podpisał.

Przygotowania na wschodzie

Od wiosny 1945 roku Kolej Transsyberyjska wiozła na wschód całe armie spod Królewca i z Czechosłowacji. Według danych radzieckich, przytaczanych m.in. przez amerykańskiego historyka Davida Glantza, w ciągu kilku miesięcy przerzucono tam około 400 tysięcy żołnierzy z czołgami i artylerią; łącznie w sierpniu Armia Czerwona miała nad granicą mandżurską około 1,58 miliona ludzi, ponad 5500 czołgów i dział pancernych oraz kilka tysięcy samolotów. 30 lipca utworzono Naczelne Dowództwo Wojsk Radzieckich na Dalekim Wschodzie z marszałkiem Aleksandrem Wasilewskim na czele. Podlegały mu trzy fronty: Zabajkalski Rodiona Malinowskiego, 1 Dalekowschodni Kiriłła Mierieckowa i 2 Dalekowschodni Maksima Purkajewa, a także Flota Oceanu Spokojnego.

Pozostawała kwestia formalna. Stalin chciał, by alianci oficjalnie zaprosili ZSRR do wojny, co pozwoliłoby przedstawić złamanie paktu jako spełnienie sojuszniczego obowiązku. Amerykanie, którzy po udanej próbie atomowej przestali zabiegać o radziecką pomoc, nie chcieli wystosować takiego wezwania. Według amerykańskich dokumentów Truman przekazał Stalinowi pod koniec konferencji poczdamskiej list wskazujący jedynie na podstawę prawną: deklarację moskiewską z 30 października 1943 roku i artykuły 103 i 106 Karty Narodów Zjednoczonych, jeszcze nieratyfikowanej.

Termin uderzenia przyspieszyła Hiroszima. Pierwotnie, według badań historyka Tsuyoshiego Hasegawy, ofensywa miała ruszyć około 11 sierpnia. 6 sierpnia na Hiroszimę spadła pierwsza bomba atomowa, a następnego dnia o 16.30 Stalin i szef Sztabu Generalnego Aleksiej Antonow podpisali dyrektywę nakazującą trzem frontom rozpocząć działania 9 sierpnia. Hasegawa interpretuje ten pośpiech jako wyścig: Stalin chciał wejść do wojny, zanim Japonia skapituluje, i zabezpieczyć zdobycze obiecane w Jałcie. Część historyków podkreśla z kolei, że przygotowania i tak dobiegały końca, a przesunięcie było niewielkie.

Na Kremlu

Satō prosił o spotkanie z Mołotowem od lipca. Gdy wreszcie wyznaczono mu termin na 8 sierpnia o 20.00, Kreml niespodziewanie przesunął go na 17.00. Według relacji ambasadora Mołotow przerwał jego powitanie, poprosił go, by usiadł, i odczytał oświadczenie. Stwierdzało ono, że po klęsce i kapitulacji hitlerowskich Niemiec Japonia pozostała „jedynym wielkim mocarstwem”, które opowiada się za kontynuowaniem wojny, i odrzuciła żądanie Stanów Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii i Chin z 26 lipca. Japońska prośba o pośrednictwo ZSRR na Dalekim Wschodzie „traci wszelki grunt”. Alianci – głosił tekst – zwrócili się do rządu radzieckiego z propozycją przyłączenia się do wojny przeciw japońskiej agresji, a ten, „wierny swemu obowiązkowi sojuszniczemu”, propozycję przyjął i przyłączył się do deklaracji z 26 lipca. Uznał, że jest to jedyny sposób, by przybliżyć pokój, uwolnić narody od dalszych ofiar i cierpień oraz pozwolić Japończykom uniknąć zniszczeń, jakich doświadczyły Niemcy po odmowie bezwarunkowej kapitulacji. Na koniec rząd radziecki oświadczał, że „od jutra, to jest od 9 sierpnia”, Związek Radziecki będzie uważał się za będący w stanie wojny z Japonią.

Twierdzenie o alianckim „zaproszeniu” było naciągane – Waszyngton takiego wezwania nie wystosował – ale stało się oficjalnym uzasadnieniem zerwania paktu. Według relacji Satō przyjął wiadomość spokojnie i powiedział, że spodziewał się takiego obrotu sprawy. Mołotow zgodził się, by ambasador wysłał do Tokio szyfrowaną depeszę. Ta, jak wynika z japońskich ustaleń, nigdy nie dotarła – moskiewski urząd telegraficzny jej nie nadał. Według Hasegawy ambasadę odcięto wkrótce potem od łączności telefonicznej.

Wieczorem Mołotow poinformował o decyzji Harrimana i ambasadora brytyjskiego Archibalda Clarka Kerra. W Waszyngtonie Truman zwołał po południu konferencję prasową, na której powiedział krótko, że ma do ogłoszenia jedną prostą wiadomość: Rosja wypowiedziała wojnę Japonii.

Pierwsze godziny wojny

Formuła „od 9 sierpnia” miała w praktyce znaczenie dosłowne. Front Zabajkalski ruszył dziesięć minut po północy czasu zabajkalskiego, a fronty dalekowschodnie około pierwszej w nocy czasu miejscowego – w Moskwie było wówczas dopiero około 18.00–19.00 8 sierpnia. Między odczytaniem oświadczenia Satō a pierwszymi strzałami minęła więc mniej więcej godzina, a Japonia nie miała żadnej możliwości zareagowania na wypowiedzenie, zanim zaczęły się walki. Uderzenie z trzech kierunków – przez pustynię i góry Wielkiego Chinganu od zachodu, z Kraju Nadmorskiego od wschodu i przez Amur od północy – miało w ciągu kilku tygodni rozciąć Mandżurię i zamknąć Armię Kwantuńską w okrążeniu. Rano 9 sierpnia radzieckie lotnictwo bombardowało Charbin i Changchun (wtedy Xinjing, stolica Mandżukuo).

W Tokio o wypowiedzeniu wojny dowiedziano się około czwartej nad ranem 9 sierpnia z przechwyconej audycji radia moskiewskiego. Kilka godzin później zebrała się Najwyższa Rada Kierowania Wojną, na której Suzuki oświadczył, że w tej sytuacji Japonia musi przyjąć deklarację poczdamską; w trakcie obrad nadeszła wiadomość o drugiej bombie, zrzuconej na Nagasaki. 10 sierpnia Malik przekazał tekst wypowiedzenia Tōgō w Tokio. Minister zaprotestował, że ZSRR zaatakował, choć pakt jeszcze obowiązywał, a Moskwa nie odpowiedziała na japońską prośbę o pośrednictwo. Tego samego dnia wojnę Japonii wypowiedziała Mongolska Republika Ludowa marszałka Chorlogijna Czojbalsana, której oddziały walczyły u boku Frontu Zabajkalskiego.

Armia Kwantuńska i Japończycy w Mandżurii

Wbrew temu, co niekiedy się pisze, Japończycy nie ewakuowali Mandżurii w oczekiwaniu na radzieckie uderzenie. Armia Kwantuńska, niegdyś elita japońskiego wojska, od 1943 roku oddawała najlepsze dywizje, czołgi i samoloty na Pacyfik, a potem na Wyspy Japońskie. Jej braki uzupełniono nowymi dywizjami, sformowanymi w 1945 roku z rezerwistów, a latem przeprowadzono tzw. mobilizację totalną, która objęła także mężczyzn z osad kolonistów. W sierpniu armia generała Otozō Yamady liczyła według różnych obliczeń od około 700 tysięcy do miliona żołnierzy, łącznie z wojskami Mandżukuo, ale – jak oceniał później jej sztab – jej wartość bojowa była ułamkiem dawnej, a amunicji brakowało.

Plan przyjęty 30 maja 1945 roku przewidywał, że wojska przy granicy jedynie opóźnią natarcie, a główne siły wycofają się na południowy wschód, do rejonu górskiego wokół miasta Tonghua przy granicy z Koreą, i tam będą się bronić. Oznaczało to w praktyce oddanie większej części Mandżurii bez walki. Umocnienia w Tonghua nie były jednak gotowe, a dowództwo przenoszono dopiero w trakcie walk. Japoński wywiad wiedział o koncentracji radzieckiej, ale – jak podają japońskie opracowania – spodziewał się ataku najwcześniej pod koniec sierpnia lub we wrześniu, a sztab w Tokio liczył się nawet z wiosną 1946 roku.

W Mandżurii mieszkało około 1,5 miliona japońskich cywilów, w tym ponad 200 tysięcy kolonistów rolnych z osad przy północnej granicy. Nie ewakuowano ich zawczasu – według późniejszych relacji oficerów z obawy, że ruchy ludności zdradzą Rosjanom japońskie plany i wywołają panikę. Gdy 9 sierpnia rozpoczęła się ofensywa, pierwszymi pociągami ewakuacyjnymi z Xinjing odjechały, jak wynika z japońskich danych, głównie rodziny wojskowych, urzędników i pracowników Kolei Południowomandżurskiej. Koloniści z pogranicza – w większości kobiety, dzieci i starcy, bo mężczyzn wcielono do wojska – zostali pozostawieni samym sobie. W ucieczce, w walkach, wskutek samobójstw i przemocy, a potem z głodu i chorób zimą 1945/1946 roku zginęło, według japońskich szacunków, ponad 100 tysięcy japońskich cywilów w Mandżurii.

Kuryle i Sachalin przyszły później

Wypowiedzenie wojny z 8 sierpnia bywa łączone z desantami na Kurylach, ale te nastąpiły dopiero po dziesięciu dniach. Na początku wojny Armia Czerwona uderzyła wyłącznie na Mandżurię. 11 sierpnia ruszyło natarcie na japońską południową część Sachalinu, 12–13 sierpnia Flota Oceanu Spokojnego wysadziła pierwsze desanty w portach północno-wschodniej Korei, a na Kurylach pierwszy desant wylądował 18 sierpnia na wyspie Szumszu – już po ogłoszeniu przez cesarza decyzji o kapitulacji. Zajmowanie archipelagu trwało do pierwszych dni września. Twierdzenie, że desanty kurylskie były częścią uderzenia z nocy 8/9 sierpnia, jest więc błędne.

Znaczenie

Wypowiedzenie wojny przez ZSRR i bomby atomowe złożyły się na szok, który w ciągu tygodnia doprowadził Japonię do kapitulacji. Spór o to, który czynnik zaważył bardziej, trwa wśród historyków do dziś. Hasegawa dowodzi, że to radzieckie uderzenie, przekreślające jedyną strategię dyplomatyczną Tokio i nadzieje armii na decydującą bitwę na Wyspach Japońskich, przesądziło o decyzji cesarza. Inni badacze, m.in. Richard Frank i Sadao Asada, wskazują, że Hirohito i Suzuki w uzasadnieniach kapitulacji odwoływali się przede wszystkim do nowej broni. Większość przyjmuje, że oba ciosy działały razem.

Dla Stalina wojna, trwająca formalnie niespełna miesiąc, była krótka i opłacalna. 14 sierpnia ZSRR podpisał w Moskwie układ z rządem Czang Kaj-szeka, w którym Chiny zgodziły się uznać niepodległość Mongolii po plebiscycie, a także radzieckie prawa do Port Artura, Dairenu i kolei mandżurskich. Armia Czerwona zajęła Mandżurię, północną Koreę po 38 równoleżnik, południowy Sachalin i Kuryle. Prośbę Stalina z 16 sierpnia o strefę okupacyjną na północy Hokkaido Truman odrzucił. Ponad pół miliona japońskich jeńców wywieziono do obozów pracy w ZSRR, gdzie według różnych szacunków zmarło kilkadziesiąt tysięcy z nich; ostatni wrócili w 1956 roku. Z Mandżurii Rosjanie wywieźli wyposażenie fabryk, a przekazanie zdobycznej broni ułatwiło komunistom Mao Zedonga opanowanie regionu w wojnie domowej. Podział Korei wzdłuż 38 równoleżnika, uzgodniony doraźnie w sierpniu 1945 roku, przetrwał do dziś.

Najtrwalszym skutkiem 8 sierpnia jest spór o Kuryle. Japonia uważa radziecki atak za naruszenie obowiązującego jeszcze paktu o neutralności i domaga się zwrotu czterech południowych wysp archipelagu. Moskwa i Tokio przywróciły stosunki dyplomatyczne wspólną deklaracją z 1956 roku, ale traktatu pokojowego kończącego wojnę, która zaczęła się tamtego wieczoru na Kremlu, nie podpisały do dziś.