Układ chińsko-radziecki

14 sierpnia 1945 roku w Moskwie minister spraw zagranicznych Republiki Chińskiej Wang Shijie i ludowy komisarz spraw zagranicznych ZSRR Wiaczesław Mołotow podpisali układ o przyjaźni i sojuszu między obu państwami, zawarty na trzydzieści lat. Razem z nim podpisano pakiet porozumień i not dotyczących kolei mandżurskich, Port Artura, Dairenu, Mongolii Zewnętrznej oraz zachowania się wojsk radzieckich w Mandżurii. Tego samego dnia rząd japoński postanowił przyjąć warunki kapitulacji, a amerykańskie bombowce wykonywały ostatnie naloty na Japonię.

Układ był chińską ceną za ustępstwa, które bez udziału Chin uzgodniono pół roku wcześniej. Rząd Czang Kaj-szeka zgodził się na nie w zamian za radzieckie zobowiązanie, że Moskwa będzie popierać wyłącznie rząd narodowy i nie udzieli pomocy chińskim komunistom.

Jałtańskie zobowiązanie

Na konferencji jałtańskiej 11 lutego 1945 roku Józef Stalin, Franklin Delano Roosevelt i Winston Churchill podpisali tajne porozumienie o przystąpieniu ZSRR do wojny z Japonią. Stalin zażądał w nim przywrócenia „dawnych praw Rosji naruszonych zdradzieckim atakiem Japonii w 1904 roku”, czyli pozycji utraconej w wojnie rosyjsko-japońskiej i potwierdzonej traktatem z Portsmouth. Część tych żądań dotyczyła jednak nie Japonii, lecz Chin: dzierżawa Port Artura jako radzieckiej bazy floty, umiędzynarodowienie portu Dairen z poszanowaniem „nadrzędnych interesów” ZSRR, wspólna radziecko-chińska eksploatacja Kolei Wschodniochińskiej i Kolei Południowomandżurskiej oraz zachowanie status quo w Mongolii Zewnętrznej, formalnie chińskiej, a od 1924 roku rządzonej jako Mongolska Republika Ludowa pod radziecką kuratelą. Porozumienie przewidywało, że postanowienia dotyczące Mandżurii i Mongolii wymagają zgody Czang Kaj-szeka, a Roosevelt na prośbę Stalina zobowiązał się ją uzyskać.

Chińczyków poinformowano o tych ustaleniach z opóźnieniem. Według relacji chińskich i amerykańskich ambasador USA w Chinach Patrick Hurley przedstawił ich pełną treść Czangowi pod koniec kwietnia, a w czerwcu prezydent Harry Truman potwierdził je ministrowi spraw zagranicznych Song Ziwenowi (znanemu na Zachodzie jako T. V. Soong), przebywającemu wówczas w Stanach Zjednoczonych. Pod koniec maja wysłannik Trumana Harry Hopkins usłyszał od Stalina w Moskwie, że ZSRR uzna chińską suwerenność nad Mandżurią, poprze zjednoczenie Chin pod rządem Czanga i nie ma żadnych roszczeń terytorialnych wobec Chin; Stalin oczekiwał jednak chińskiej delegacji w Moskwie najpóźniej 1 lipca. Dla Waszyngtonu najważniejsze było, by ZSRR jak najszybciej uderzył na Armię Kwantuńską; szczegóły chińskich ustępstw miały znaczenie drugorzędne.

Rozmowy Songa ze Stalinem

Song Ziwen, od wiosny także przewodniczący Yuanu Wykonawczego, czyli szef rządu, przybył do Moskwy 30 czerwca i jeszcze tego dnia rozpoczął rozmowy ze Stalinem i Mołotowem. Od początku okazało się, że Stalin interpretuje jałtańskie formuły szeroko. „Status quo” Mongolii Zewnętrznej rozumiał jako formalne uznanie jej niepodległości przez Chiny, Port Artur chciał otrzymać wraz z rozległą strefą wojskową, w Dairenie domagał się faktycznej kontroli nad portem, a na kolejach – przewagi w zarządzie. Song, zgodnie z instrukcjami Czanga, proponował Mongolii jedynie szeroką autonomię w granicach Chin. Według zapisów rozmów Stalin tłumaczył, że Mongolia jest ZSRR potrzebna ze względów strategicznych, i przypominał, że Japończycy mogą się kiedyś odrodzić.

Na początku lipca Czang Kaj-szek zgodził się w zasadzie na niepodległość Mongolii Zewnętrznej po przeprowadzeniu plebiscytu, ale w zamian zażądał radzieckich gwarancji: poszanowania chińskiej suwerenności w Mandżurii, nieingerowania w sprawy Sinciangu, gdzie od 1944 roku trwało powstanie wspierane przez ZSRR, i udzielania pomocy wyłącznie rządowi narodowemu, a nie Komunistycznej Partii Chin. Spory o granice Mongolii, Dairen i Port Artur pozostały otwarte, gdy 14 lipca Stalin przerwał rozmowy, by wyjechać na konferencję poczdamską. Ambasador amerykański w Moskwie Averell Harriman na polecenie Waszyngtonu zachęcał Chińczyków, by nie ustępowali ponad to, co przewidywała Jałta; Amerykanom zależało zwłaszcza na zasadzie „otwartych drzwi” w Dairenie.

Song nie chciał osobiście składać podpisu pod tak dużymi ustępstwami. Pod koniec lipca zrezygnował z teki ministra spraw zagranicznych, którą objął Wang Shijie, choć nadal przewodniczył chińskiej delegacji. Rozmowy wznowiono w Moskwie 7 sierpnia, w zupełnie nowej sytuacji: dzień wcześniej Amerykanie zrzucili bombę atomową na Hiroszimę, 8 sierpnia ZSRR wypowiedział wojnę Japonii, a od 9 sierpnia Armia Czerwona nacierała w Mandżurii. Chińczycy znaleźli się pod presją czasu – bez układu wojska radzieckie zajmowałyby Mandżurię bez żadnych uzgodnionych zobowiązań wobec Chin. Gdy 10 sierpnia Japonia zgłosiła gotowość przyjęcia deklaracji poczdamskiej, Stalin naciskał na szybkie zakończenie rokowań. Według relacji uczestników ostatnie ustępstwa dotyczyły zarządu Dairenu i granic Mongolii Zewnętrznej, których ostatecznie nie opisano, poprzestając na formule „istniejących granic”. Dokumenty podpisano późnym wieczorem 14 sierpnia.

Co podpisano

Sam układ był krótki. Obie strony zobowiązały się prowadzić wojnę z Japonią do zwycięstwa, nie zawierać z nią odrębnego pokoju, wspólnie przeciwdziałać ewentualnej ponownej japońskiej agresji, nie wchodzić w sojusze wymierzone przeciw drugiej stronie, szanować wzajemnie suwerenność i integralność terytorialną oraz nie ingerować w wewnętrzne sprawy partnera. Istotę porozumienia zawierały dokumenty towarzyszące:

• Koleje. Kolej Wschodniochińską i Kolej Południowomandżurską połączono w Chińską Kolej Czangczuńską, wspólną własność obu państw zarządzaną przez mieszane organy przez trzydzieści lat; potem miała przejść bez odszkodowania na własność Chin.
• Port Artur. Miał przez trzydzieści lat służyć jako wspólna baza morska, zamknięta dla okrętów innych państw. Obronę powierzono ZSRR, administrację cywilną – Chinom.
• Dairen. Ogłoszono go wolnym portem otwartym dla handlu wszystkich państw, pod chińską administracją, ale z radzieckim kapitanem portu, wydzierżawionymi ZSRR nabrzeżami i magazynami oraz zwolnieniem z ceł towarów przewożonych do i z ZSRR.
• Mongolia Zewnętrzna. W wymianie not Chiny zgodziły się uznać jej niepodległość w istniejących granicach, jeśli po klęsce Japonii potwierdzi ją plebiscyt.
• Wojska radzieckie i polityka wobec Chin. Odrębne porozumienie określało, że na zajętych terenach Mandżurii administrację po ustaniu działań wojennych przejmie rząd chiński. W notach ZSRR potwierdził pełną suwerenność Chin nad Mandżurią, zapowiedział nieingerencję w sprawy Sinciangu i zobowiązał się udzielać „moralnego poparcia” oraz pomocy wojskowej i materiałowej wyłącznie rządowi narodowemu. Według chińskiego zapisu rozmów Stalin zapowiedział, że wycofanie Armii Czerwonej z Mandżurii zacznie się w ciągu trzech tygodni od kapitulacji Japonii i zakończy w ciągu najwyżej trzech miesięcy.

W porównaniu z Jałtą Chiny uzyskały więcej, niż się obawiały: wspólny, a nie wyłącznie radziecki, zarząd kolei i Port Artura, formalne uznanie ich suwerenności w Mandżurii i obietnicę, że ZSRR nie będzie wspierał komunistów. Zapłaciły za to utratą Mongolii Zewnętrznej i trwałą obecnością radziecką w najważniejszych portach i na głównych liniach kolejowych Mandżurii. Obie strony ratyfikowały układ jeszcze w sierpniu, a jego tekst opublikowano pod koniec miesiąca.

Komuniści wobec układu

Dla Mao Zedonga i kierownictwa komunistów w Yan’anie układ był niemiłym zaskoczeniem. Armia Czerwona wkraczała właśnie do Mandżurii, w której komuniści liczyli na oparcie, tymczasem Moskwa uroczyście zobowiązała się popierać wyłącznie ich przeciwnika. Wkrótce po podpisaniu układu Stalin w depeszach do Yan’anu nakłaniał Mao do rozmów z Czang Kaj-szekiem i ostrzegał, że wojna domowa może zniszczyć chiński naród; 28 sierpnia Mao przyleciał na rokowania do Chongqingu. Rząd Kuomintangu uznał układ za sukces, który odcinał komunistów od radzieckiej pomocy.

Co z tego wynikło

Rzeczywistość szybko odbiegła od litery dokumentów. 20 października 1945 roku w Mongolii Zewnętrznej odbył się plebiscyt, w którym według oficjalnych wyników niemal wszyscy głosujący opowiedzieli się za niepodległością; 5 stycznia 1946 roku rząd chiński formalnie ją uznał. Wycofanie wojsk radzieckich z Mandżurii, zaplanowane na trzy miesiące, przeciągnęło się – częściowo na prośbę samego rządu chińskiego, który nie zdążył przerzucić tam swoich wojsk – i zakończyło dopiero na początku maja 1946 roku. W tym czasie Rosjanie wywieźli jako „zdobycz wojenną” znaczną część mandżurskich urządzeń przemysłowych; amerykańska misja Edwina Pauleya szacowała straty na setki milionów dolarów. Według większości historyków radzieccy dowódcy, wbrew zobowiązaniom z sierpnia, ułatwiali też komunistom przejmowanie japońskiej broni i wpuszczali ich oddziały na tereny Mandżurii, a w Dairenie i Port Arturze nie dopuścili do wyładunku wojsk rządowych. Mandżuria – ta sama, od której zajęcia po incydencie mukdeńskim w 1931 roku zaczęła się japońska ekspansja w Chinach – stała się główną areną chińskiej wojny domowej.

Układ przetrwał tylko kilka lat. Po zwycięstwie komunistów i proklamowaniu Chińskiej Republiki Ludowej Stalin i Mao 14 lutego 1950 roku zawarli w Moskwie nowy układ o przyjaźni, sojuszu i wzajemnej pomocy, który zastąpił porozumienia z 1945 roku. ZSRR zwrócił Chinom Kolej Czangczuńską z końcem 1952 roku, a Port Artur opuścił w 1955 roku. Rząd Republiki Chińskiej na Tajwanie w 1953 roku wypowiedział układ, oskarżając ZSRR o pomoc dla komunistów, i cofnął uznanie niepodległości Mongolii. Układ z 14 sierpnia 1945 roku okazał się zatem ostatnim aktem jałtańskiego podziału stref wpływów w Azji Wschodniej: utrwalił niepodległość Mongolii i radziecki powrót nad Morze Żółte, ale nie zapewnił Czang Kaj-szekowi tego, czego od niego oczekiwał – neutralności Moskwy w nadchodzącej walce o władzę w Chinach.