Dzień zwycięstwa nad Japonią

W nocy z 14 na 15 sierpnia 1945 roku na kolejnych kontynentach ludzie dowiadywali się, że Japonia przyjęła warunki aliantów i że druga wojna światowa – sześć lat po napaści Niemiec na Polskę i ponad osiem lat po wybuchu wojny chińsko-japońskiej – dobiega końca. Na ulice Nowego Jorku, Waszyngtonu, Londynu, Sydney, Wellington i Toronto wyszły tłumy, a w wielu miastach zabawa trwała przez dwa dni. Ten dzień przeszedł do historii jako Dzień Zwycięstwa nad Japonią (ang. Victory over Japan Day, w skrócie V-J Day lub VJ Day), choć – inaczej niż w przypadku Dnia Zwycięstwa w Europie – nie wszędzie przypada on w tej samej dacie.

Określenie, że świętowano go „na całym świecie”, wymaga dwóch zastrzeżeń. Po pierwsze, z powodu różnicy czasu wiadomość dotarła do obu półkul w różnych dniach: prezydent Harry Truman ogłosił ją w Waszyngtonie 14 sierpnia o 19.00, gdy w Londynie wybijała północ, a w Tokio i Sydney był już ranek 15 sierpnia. Dlatego Amerykanie świętowali przede wszystkim wieczorem 14 sierpnia, a Brytyjczycy, Australijczycy i Nowozelandczycy 15 sierpnia, który u nich stał się oficjalnym dniem zwycięstwa. Stany Zjednoczone za oficjalny V-J Day uznały zresztą później inną datę – 2 września 1945 roku, dzień podpisania aktu kapitulacji na pokładzie pancernika USS „Missouri” w Zatoce Tokijskiej. Po drugie, w wielu miejscach nie było czego świętować: w Mandżurii, na Sachalinie i na Kurylach wojska radzieckie walczyły jeszcze przez kilka dni, w Japonii panowały szok i żałoba, a setki tysięcy jeńców i internowanych w japońskich obozach dowiadywało się o końcu wojny z wielotygodniowym opóźnieniem.

Od depeszy do ogłoszenia

Droga do tego dnia była krótka i gwałtowna. Po ataku atomowym na Hiroszimę 6 sierpnia, wypowiedzeniu wojny Japonii przez ZSRR 8 sierpnia i zniszczeniu Nagasaki 9 sierpnia rząd w Tokio 10 sierpnia zgłosił gotowość przyjęcia deklaracji poczdamskiej z zastrzeżeniem dotyczącym prerogatyw cesarza. Już ta wiadomość, rozpowszechniona przez agencje prasowe, wywołała w wielu miastach przedwczesne wybuchy radości. Alianci odpowiedzieli 11 sierpnia notą sekretarza stanu Jamesa Byrnesa, a ostateczną zgodę Japonii, przekazaną przez Szwajcarię, Waszyngton otrzymał po południu 14 sierpnia.

O 19.00 czasu wschodniego Truman zebrał dziennikarzy w Gabinecie Owalnym i odczytał oświadczenie: japońska odpowiedź stanowi pełne przyjęcie deklaracji poczdamskiej, która przewiduje bezwarunkową kapitulację Japonii. Zaznaczył przy tym, że proklamowanie V-J Day musi poczekać na formalne podpisanie warunków kapitulacji. Amerykańskie siły zbrojne otrzymały rozkaz wstrzymania działań zaczepnych, a Truman ogłosił dwa dni wolne od pracy dla urzędników federalnych. Kilka godzin później, w południe czasu tokijskiego 15 sierpnia, japońskie radio nadało nagrane orędzie cesarza Hirohito – pierwszy raz, gdy jego poddani usłyszeli głos władcy.

Ameryka: Times Square i ulice San Francisco

Przed Białym Domem zebrał się tłum, do którego Truman wyszedł z żoną. Największe zgromadzenie powstało na nowojorskim Times Square, gdzie świetlny napis na wieżowcu „New York Times” podał komunikat o kapitulacji. Ówczesne szacunki prasowe mówiły o około dwóch milionach ludzi, którzy wieczorem i w nocy przewinęli się przez plac i okoliczne ulice – był to największy tłum w dziejach tego miejsca.

Tego wieczoru fotoreporter magazynu „Life” Alfred Eisenstaedt zrobił na Times Square zdjęcie marynarza całującego nieznajomą kobietę w białym uniformie. Fotografia, opublikowana w „Life” pod koniec sierpnia w kilkunastostronicowym dziale poświęconym obchodom zwycięstwa, stała się z czasem najbardziej znanym obrazem końca wojny i jest znana jako „V-J Day in Times Square”. Do roli jego bohaterów zgłaszało się przez dziesięciolecia wiele osób; najczęściej wskazuje się marynarza George’a Mendonsę i asystentkę stomatologiczną Gretę Zimmer Friedman, choć i ta identyfikacja bywa kwestionowana. Sama Friedman wspominała po latach, że nieznajomy po prostu ją chwycił, i w XXI wieku zdjęcie zaczęto oglądać także krytycznie.

Nie wszędzie radość przebiegała spokojnie. W San Francisco, pełnym marynarzy i żołnierzy czekających na wyjazd na Pacyfik, świętowanie przerodziło się w trwające trzy noce zamieszki z rabunkami, napaściami i aktami przemocy, także seksualnej. Według zestawień przytaczanych przez „San Francisco Chronicle” zginęło w nich kilkanaście osób, a ponad tysiąc odniosło obrażenia. Na Okinawie, gdzie amerykańscy żołnierze już na pierwsze, przedwczesne wiadomości o japońskiej ofercie z 10 sierpnia odpowiedzieli strzelaniną na wiwat, od zabłąkanych pocisków zginęło kilku wojskowych, a kilkudziesięciu zostało rannych.

Londyn: „Ostatni z naszych wrogów powalony”

W Wielkiej Brytanii wiadomość przekazał o północy z 14 na 15 sierpnia w przemówieniu radiowym premier Clement Attlee, który od niespełna trzech tygodni stał na czele rządu po zwycięstwie laburzystów w wyborach. „Japonia dziś skapitulowała. Ostatni z naszych wrogów został powalony” – powiedział. Z powodu późnej pory wielu Brytyjczyków dowiedziało się o kapitulacji dopiero z porannych gazet. Rząd ogłosił 15 i 16 sierpnia dniami wolnymi od pracy.

15 sierpnia przypadło przy tym otwarcie nowej sesji parlamentu. Gdy król Jerzy VI i królowa Elżbieta jechali do Westminsteru, wiwatowały na ich cześć tłumy; w mowie tronowej monarcha mówił, że kapitulacja Japonii zakończyła sześć lat wojny. Wieczorem król przemówił przez radio, a przed Pałacem Buckingham, na Trafalgar Square i na Piccadilly Circus do późnej nocy bawiły się tysiące ludzi; Regent Street była zasłana papierowymi ścinkami. Wielu rodzin nie ogarnęła jednak euforia: w Azji Południowo-Wschodniej służyły setki tysięcy brytyjskich żołnierzy 14 Armii, nazywanej „zapomnianą armią”, a dziesiątki tysięcy jeńców wciąż przebywały w japońskich obozach w Birmie, Tajlandii, na Malajach i w samej Japonii.

Sydney, Wellington, Ottawa, Chongqing

W Australii, gdzie wojna na Pacyfiku zagrażała samemu krajowi, ulgę odczuwano szczególnie mocno. Rano 15 sierpnia premier Ben Chifley – następca zmarłego w lipcu Johna Curtina – ogłosił przez radio bezwarunkową kapitulację Japonii. Dzień nazwano tam Dniem Zwycięstwa na Pacyfiku (Victory in the Pacific Day, VP Day). W Sydney, Melbourne i Brisbane ulice zapełniły się ludźmi mimo zamknięcia pubów przez władze; w Sydney tłumy wypełniły Martin Place i Elizabeth Street, gdzie operatorzy kroniki filmowej sfilmowali tańczącego mężczyznę w garniturze – ujęcie to stało się w Australii symbolem końca wojny. Podobnie świętowano w Nowej Zelandii premiera Petera Frasera i w Kanadzie premiera Williama Lyona Mackenziego Kinga.

W Chinach, które walczyły z Japonią najdłużej, radość wybuchła już wieczorem 10 sierpnia, gdy do tymczasowej stolicy w Chongqingu dotarła wiadomość o japońskiej ofercie kapitulacji: według relacji świadków na ulicach strzelały petardy, a ludzie wiwatowali do późnej nocy. 15 sierpnia rano, jeszcze przed orędziem cesarza, Czang Kaj-szek wygłosił przez Centralną Rozgłośnię Radiową przemówienie zwycięstwa. Wezwał w nim rodaków, by nie szukali zemsty i nie krzywdzili niewinnej ludności japońskiej, którą – jak mówił – należy raczej żałować, bo została oszukana przez swoich militarystów. Słowa te przeszły do historii jako polityka „odpłacania dobrem za zło”.

W samej Japonii 15 sierpnia był dniem szoku i żałoby; tego samego dnia wiceadmirał Matome Ugaki poprowadził ostatni lot kamikaze w kierunku Okinawy, z którego nie wrócił. W Korei, uwolnionej po 35 latach od japońskiego panowania kolonialnego, 15 sierpnia stał się dniem wyzwolenia.

Polacy: koniec wojny bez zwycięstwa

Dla Polaków kapitulacja Japonii zamykała wojnę, którą zaczęli jako pierwsi. Formalnie Polska także była stroną konfliktu na Dalekim Wschodzie: 11 grudnia 1941 roku rząd RP na uchodźstwie ogłosił stan wojny z Japonią, a pojedynczy Polacy walczyli przeciw niej z bronią w ręku – jak lotnik Witold Urbanowicz, który w 1943 roku latał w Chinach z Amerykanami. Według ustaleń historyków stosunków polsko-japońskich stan wojny formalnie zakończył dopiero układ o przywróceniu normalnych stosunków między obu państwami z 1957 roku.

W sierpniu 1945 roku żołnierze Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie – 2 Korpus generała Władysława Andersa we Włoszech, dywizje i brygady w Niemczech i Wielkiej Brytanii, lotnicy i marynarze – świętowali razem z sojusznikami, ale ich sytuacja była niepewna. Od 5–6 lipca Wielka Brytania i Stany Zjednoczone uznawały już Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej w Warszawie, a nie rząd w Londynie, któremu żołnierze składali przysięgę. Koniec wojny z Japonią oznaczał, że alianci przestaną potrzebować polskich oddziałów, i otwierał pytanie o ich przyszłość: powrót do kraju rządzonego przez komunistów czy emigrację. W kolejnych latach większość z nich wybrała pozostanie na Zachodzie.

W kraju 15 sierpnia nie był dniem szczególnych obchodów – święto zwycięstwa wyznaczono na 9 maja. Władze ogłosiły 2 sierpnia amnestię, która miała skłonić żołnierzy podziemia do ujawnienia się, a jednocześnie trwały aresztowania. Nazajutrz, 16 sierpnia, w Moskwie podpisano umowę o polsko-radzieckiej granicy państwowej, przypieczętowującą utratę ziem wschodnich. Zwycięstwo nad Niemcami i Japonią nie przyniosło Polsce ani pełnej niepodległości, ani granic sprzed 1939 roku.

Co nastąpiło potem

Radość 14 i 15 sierpnia nie zakończyła walk wszędzie. Armia Czerwona kontynuowała operację mandżurską, a desanty na Kurylach i Sachalinie trwały jeszcze pod koniec miesiąca. Formalny akt kapitulacji podpisano 2 września na USS „Missouri” i ten dzień Truman ogłosił oficjalnym V-J Day; ZSRR ustanowił świętem zwycięstwa nad Japonią 3 września, a Chiny obchodzą rocznicę zwycięstwa w wojnie z Japonią również we wrześniu. Wielka Brytania, Australia i Nowa Zelandia pozostały przy 15 sierpnia, który w Japonii jest dniem pamięci poległych, a w Korei – świętem wyzwolenia. Zakończenie wojny otworzyło jednocześnie nowe konflikty: w Chinach, Indochinach, Indonezji i Korei upadek japońskiego panowania zapoczątkował walki o władzę, które miały trwać przez kolejne lata.