Rozkaz przerwania ognia

16 sierpnia 1945 roku o godzinie 16.00 Cesarska Kwatera Główna w Tokio wydała armii rozkaz nr 1382, a marynarce bliźniaczy rozkaz nr 48. Nakazywały one wszystkim japońskim siłom zbrojnym natychmiast przerwać działania bojowe. Wyjątkiem była „nieunikniona samoobrona” do czasu zawarcia lokalnych porozumień o zawieszeniu broni. Dzień wcześniej Japończycy usłyszeli w radiu orędzie cesarza Hirohito, który zapowiedział przyjęcie warunków aliantów. Samo orędzie nie było jednak rozkazem dla wojska. Dopiero rozkazy z 16 sierpnia przełożyły decyzję cesarza na język wojskowy, a w kolejnych dniach trzeba było jeszcze dopilnować, by dotarły do kilku milionów żołnierzy rozrzuconych od Mandżurii po Indonezję.

Bywa, że pod tą datą pisze się, iż cesarz Hirohito wydał reskrypt nakazujący wojskom przerwanie ognia. To uproszczenie. Rozkazy Cesarskiej Kwatery Głównej wydawano formalnie w imieniu cesarza, ale 16 sierpnia nie był to cesarski reskrypt. Osobny reskrypt skierowany „do oficerów i żołnierzy cesarskich sił zbrojnych” Hirohito ogłosił dzień później, 17 sierpnia.

Od orędzia do rozkazu

Rząd Kantarō Suzukiego przyjął warunki deklaracji poczdamskiej 14 sierpnia, po kilku dniach sporów o los cesarza, które zaczęły się od japońskiej odpowiedzi z zastrzeżeniem z 10 sierpnia. W nocy z 14 na 15 sierpnia grupa oficerów ministerstwa wojny próbowała jeszcze przejąć pałac cesarski i zniszczyć nagranie orędzia, ale pucz upadł przed świtem. Minister wojny Korechika Anami popełnił tego ranka samobójstwo.

15 sierpnia po południu Cesarska Kwatera Główna rozkazem nr 1381 (dla marynarki nr 47) wstrzymała tylko działania zaczepne. Jednostki miały „kontynuować dotychczasowe zadania aż do odrębnego rozkazu”. Wynikało to z ostrożności: przyjęcie deklaracji poczdamskiej nie było jeszcze kapitulacją, a nikt w Tokio nie wiedział, jak zareagują dowódcy na odległych frontach. Rozkaz z 16 sierpnia poszedł dalej i nakazał przerwanie walki od razu, choć nie podawał konkretnych terminów. W depeszy przekazanej aliantom rząd i Kwatera Główna szacowali, że w metropolii rozkaz dotrze do wszystkich jednostek w ciągu 48 godzin, a na odległych frontach później.

Kolejne rozkazy wyznaczyły ostateczne terminy. Według rozkazu nr 1386 z 19 sierpnia wojska lądowe na wyspach macierzystych miały zaprzestać jakiegokolwiek użycia broni od północy 22 sierpnia. Rozkaz nr 1388 z 22 sierpnia przewidywał to samo dla armii poza Japonią od północy 25 sierpnia, z wyjątkiem lokalnej samoobrony w Chinach. Rozkaz nr 1385 z 18 sierpnia stanowił, że żołnierze, którzy po ogłoszeniu orędzia znaleźli się w rękach wroga, nie są jeńcami. Historyk Akira Yamada widział w tym próbę zachowania pozorów: armia, która przez lata zabraniała żołnierzom poddawania się, przedstawiała złożenie broni jako wykonanie cesarskiego rozkazu, a nie niewolę.

Książęta w roli posłańców

Sztab obawiał się, że dowódcy wielkich zgrupowań za granicą nie uwierzą w rozkaz z Tokio albo uznają go za podstęp. Dlatego, według japońskich opracowań, 16 sierpnia cesarz wezwał do siebie trzech książąt z rodu cesarskiego, którzy służyli w wojsku, i polecił im osobiście przekazać jego wolę. 17 sierpnia książę Yasuhiko Asaka poleciał do Nankinu, do dowództwa Chińskiej Armii Ekspedycyjnej. Książę Tsuneyoshi Takeda udał się do Changchun, wówczas Xinjing, stolicy Mandżukuo, do sztabu Armii Kwantuńskiej. Książę Haruhito Kan’in poleciał do Sajgonu, do dowództwa Południowej Grupy Armii marszałka Hisaichiego Terauchiego. W literaturze anglojęzycznej datę wysłania książąt podaje się czasem jako 14 sierpnia. Obecność członka rodziny cesarskiej miała odebrać wątpiącym argument, że rozkaz jest dziełem „zdrajców” z otoczenia cesarza.

Nowy rząd

Gabinet Suzukiego podał się do dymisji 15 sierpnia, zaraz po orędziu. 16 sierpnia cesarz powierzył misję utworzenia rządu swojemu wujowi przez małżeństwo, generałowi Naruhiko Higashikuniemu. Gabinet zaprzysiężono 17 sierpnia. Po raz pierwszy w historii Japonii premierem został członek rodziny cesarskiej. Uważano, że tylko ktoś taki zdoła skłonić armię do posłuszeństwa i zapobiec kolejnym próbom zamachu. Do rządu weszli były premier Fumimaro Konoe jako minister bez teki, Mamoru Shigemitsu jako minister spraw zagranicznych i Mitsumasa Yonai, który zachował resort marynarki. Higashikuni do 23 sierpnia sam kierował ministerstwem wojny, bo wyznaczony na to stanowisko generał Sadamu Shimomura wracał dopiero z Chin.

Samobójstwa i bunty

Dla wielu oficerów wychowanych w przekonaniu, że kapitulacja jest hańbą, koniec wojny był osobistą katastrofą. 15 sierpnia po południu, już po orędziu, wiceadmirał Matome Ugaki, dowódca 5 Floty Powietrznej, wystartował z lotniska w Ōicie na Kiusiu z jedenastoma bombowcami nurkującymi Suisei w ostatni lot samobójczy w kierunku Okinawy. Według japońskich źródeł zabrał ze sobą 22 lotników, z których przeżyło pięciu. Nie odnotowano, by któraś z maszyn trafiła w amerykański okręt. W nocy z 15 na 16 sierpnia w Tokio popełnił seppuku wiceadmirał Takijirō Ōnishi, twórca ataków kamikaze. Konał kilkanaście godzin, odmawiając pomocy lekarskiej. W liście pożegnalnym przeprosił dusze poległych pilotów i wezwał młodych Japończyków, by podporządkowali się decyzji cesarza i pracowali dla odbudowy kraju. Japońskie opracowania mówią o kilkuset wojskowych, politykach i cywilach, którzy w tych dniach odebrali sobie życie, m.in. na placu przed pałacem cesarskim.

Byli też tacy, którzy chcieli walczyć dalej. 16 sierpnia w bazie lotnictwa marynarki Atsugi pod Tokio lotnicy 302 Grupy Lotniczej komandora Yasuny Kozono zrzucali ulotki wzywające do dalszego oporu i niszczyli samoloty przeznaczone do lotów rozjemczych. Bunt wygasł po kilku dniach, gdy Kozono, chory na malarię, został odwieziony do szpitala. Zanim to nastąpiło, japońscy myśliwcy z Atsugi i Jokosuki zaatakowali 17 i 18 sierpnia amerykańskie bombowce B-32 Dominator, które fotografowały okolice Tokio i sprawdzały przestrzeganie rozejmu. 18 sierpnia zginął jeden z członków załogi, według amerykańskich źródeł ostatni Amerykanin, który poległ w walce powietrznej II wojny światowej. Amerykanie przerwali działania zaczepne wcześniej, zaraz po ostatnich nalotach na Japonię, na rozkaz prezydenta Harry’ego Trumana.

Walki, które trwały dalej

Rozkaz z Tokio nie zakończył wojny tam, gdzie przeciwnikiem była Armia Czerwona. Związek Radziecki wypowiedział Japonii wojnę 8 sierpnia, a jego wojska od 9 sierpnia nacierały w Mandżurii. 16 sierpnia Sztab Generalny Armii Czerwonej ogłosił, że orędzie cesarza jest tylko „ogólną deklaracją” o kapitulacji, że japońskie wojska nie dostały rozkazu przerwania walki i nadal stawiają opór, w związku z czym operacja mandżurska będzie kontynuowana. Dowódca Armii Kwantuńskiej generał Otozō Yamada wraz ze sztabem zdecydował w nocy z 16 na 17 sierpnia, że podporządkuje się rozkazowi z Tokio. 19 sierpnia jego przedstawiciele uzgodnili warunki kapitulacji z dowództwem marszałka Aleksandra Wasilewskiego. Część odciętych garnizonów broniła się jednak jeszcze przez kilka dni, a radzieckie desanty zajmowały w tym czasie kolejne miasta Mandżurii.

Na południowym Sachalinie Armia Czerwona nacierała od 11 sierpnia, a 16 sierpnia wysadziła desant w porcie Tōro na zachodnim wybrzeżu wyspy. Dowódca 5 Armii Obszaru w Sapporo, generał Kiichirō Higuchi, nakazał podległej 88 Dywizji bronić wyspy. Walki i ewakuacja ludności cywilnej trwały tam do porozumienia o zawieszeniu broni zawartego 22 sierpnia. 18 sierpnia radzieckie oddziały wylądowały na Szumszu, najbardziej wysuniętej na północ wyspie Kurylskiej, gdzie japoński garnizon stawiał opór aż do 23 sierpnia. Japońskie opracowania podają, że Tokio musiało osobno ostrzegać dowództwo w Sapporo, by nie kontynuowało walki pod pozorem samoobrony.

Instrukcje z Manili

15 sierpnia Truman wyznaczył generała Douglasa MacArthura na Naczelnego Dowódcę Sił Sprzymierzonych. MacArthur od razu zażądał od Japończyków, by przerwali walkę i wysłali do jego kwatery w Manili delegację upoważnioną do omówienia szczegółów kapitulacji i okupacji. Wezwanie przekazano drogą radiową, a według japońskich źródeł także przez neutralną Szwajcarię. 16 sierpnia rząd japoński poinformował aliantów o wydaniu rozkazu przerwania walki. 19 sierpnia szesnastoosobowa delegacja pod przewodnictwem zastępcy szefa sztabu armii generała Torashirō Kawabe wyleciała z Kisarazu dwoma białymi bombowcami G4M z zielonymi krzyżami na wyspę Ie, skąd amerykański samolot przewiózł ją do Manili. Tam sztab MacArthura przekazał jej dokumenty kapitulacji, harmonogram lądowania wojsk okupacyjnych i treść rozkazu ogólnego nr 1. Delegacja wróciła do Japonii 20 sierpnia, a jej członkowie dotarli do Tokio następnego dnia.

Znaczenie

Rozkaz z 16 sierpnia był pierwszym krokiem do faktycznego zakończenia wojny na Pacyfiku i w Azji. Między przyjęciem warunków kapitulacji a podpisaniem aktu na pokładzie pancernika USS „Missouri” 2 września minęły jeszcze ponad dwa tygodnie. Poza wyspami macierzystymi przebywało wówczas według szacunków około sześciu milionów japońskich żołnierzy i cywilów, a dowódcy wojsk musieli sami negocjować kapitulację z miejscowymi przeciwnikami: Chińczykami, Brytyjczykami, Amerykanami, Australijczykami, a w Mandżurii i na Kurylach z Armią Czerwoną. Mimo obaw w Tokio zdecydowana większość jednostek wykonała rozkaz bez oporu. Wyjątkiem były walki z wojskami radzieckimi, które trwały, dopóki Moskwa nie uznała swoich celów za osiągnięte. Szczegóły kapitulacji Japonii w poszczególnych regionach ustalono w następnych tygodniach.