Kampania filipińska (1941–1942)

Kilka godzin po uderzeniu na Pearl Harbor, w południe 8 grudnia 1941 roku czasu manilskiego, japońskie bombowce startujące z Tajwanu zniszczyły na ziemi większość amerykańskiego lotnictwa na Filipinach. Dwa tygodnie później 14 Armia generała porucznika Masaharu Hommy wylądowała w zatoce Lingayen na wyspie Luzon i ruszyła na Manilę. Dowódca sił amerykańskich i filipińskich, generał Douglas MacArthur, porzucił plan obrony całej wyspy i wycofał wojska na półwysep Bataan. Tam niedożywieni, chorzy i pozbawieni posiłków żołnierze bronili się przez trzy miesiące, dłużej niż jakiekolwiek inne siły alianckie w pierwszych miesiącach wojny na Pacyfiku. 9 kwietnia 1942 roku Bataan skapitulował, a jeńców pognano w marszu, który przeszedł do historii jako bataański marsz śmierci. 6 maja padła forteca Corregidor, a generał Jonathan Wainwright, następca MacArthura, wydał rozkaz kapitulacji wszystkich wojsk na archipelagu. Była to największa klęska armii Stanów Zjednoczonych w ich dziejach.

Nazwa i daty

W literaturze polskiej kampania nazywana jest kampanią filipińską lub bitwą o Filipiny, przy czym do odróżnienia od amerykańskiego odbicia archipelagu w latach 1944–1945 dodaje się daty. Jej najważniejsze części mają własne nazwy: bitwa o Bataan (styczeń–kwiecień 1942) i bitwa o Corregidor (5–6 maja 1942).

Kampania zaczęła się 8 grudnia 1941 roku czasu filipińskiego. Ponieważ Filipiny leżą po drugiej stronie linii zmiany daty, w Waszyngtonie i na Hawajach był to jeszcze 7 grudnia. Pierwsze bomby spadły na Luzon rano, główny nalot na lotnisko Clark Field nastąpił tuż po południu, około dziewięciu godzin po tym, jak wiadomość o Pearl Harbor dotarła do Manili.

Za koniec kampanii można uznać 8 maja 1942 roku. Corregidor skapitulował 6 maja, w nocy z 7 na 8 maja Wainwright, już jako jeniec, przez radio w Manili wezwał do złożenia broni pozostałe oddziały, a 8 maja wysłał rozkaz kapitulacji generałowi Williamowi Sharpowi, dowódcy na Mindanao i wyspach Visayas. Sharp poddał się 10 maja, a ostatnie oddziały na odległych wyspach składały broń jeszcze do początku czerwca. Wielu żołnierzy, zwłaszcza filipińskich, nie poddało się wcale i przeszło do partyzantki.

Tło

Filipiny były amerykańską kolonią od 1898 roku. Od 1935 roku jako Wspólnota Filipin miały własny rząd z prezydentem Manuelem Quezonem i obiecaną niepodległość w 1946 roku. Dla Japonii archipelag leżał na drodze między wyspami macierzystymi a ropą i kauczukiem Malajów i Holenderskich Indii Wschodnich. Amerykańskie lotniska i baza Floty Azjatyckiej w Manili mogły przeciąć tę drogę, dlatego plan wojny przyjęty w Tokio jesienią 1941 roku, zatwierdzony na konferencji cesarskiej 5 listopada, przewidywał jednoczesne uderzenie na Malaje i na Filipiny.

Amerykańscy planiści przez dwie dekady nie wierzyli, że archipelag da się utrzymać. Plan wojny z Japonią, tak zwany plan Orange, w wersji WPO-3 zakładał, że garnizon wycofa się na górzysty półwysep Bataan i wyspę Corregidor u wejścia do Zatoki Manilskiej i będzie tam bronił się przez kilka miesięcy, aż flota przebije się z odsieczą. Po 1940 roku nikt już nie liczył na szybką odsiecz, a plan Rainbow 5 stawiał na pierwszym miejscu Niemcy.

Zmieniło się to latem 1941 roku. Po japońskim wejściu do południowych Indochin Waszyngton zamroził japońskie aktywa i 26 lipca utworzył dowództwo Sił Armii Stanów Zjednoczonych na Dalekim Wschodzie (USAFFE). Na jego czele stanął MacArthur, od 1935 roku doradca wojskowy rządu filipińskiego. Przekonał on generała George’a Marshalla i sekretarza wojny Henry’ego Stimsona, że z pomocą nowej armii filipińskiej i ciężkich bombowców B-17 zdoła bronić całego Luzonu, a nawet zatrzymać inwazję na plażach. Waszyngton zaczął wysyłać na wyspy samoloty, czołgi i ludzi, licząc, że do kwietnia 1942 roku Filipiny staną się bastionem odstraszającym Japonię.

Siły przeciwników

W chwili wybuchu wojny armia amerykańska miała na Filipinach około 31 tysięcy żołnierzy, w tym blisko 12 tysięcy Filipińczyków z elitarnych oddziałów Philippine Scouts. Jedyną w pełni wyszkoloną wielką jednostką była Dywizja Filipińska. Armia Wspólnoty Filipin, mobilizowana od 1 września 1941 roku, liczyła po rozwinięciu około 100–120 tysięcy ludzi w dziesięciu dywizjach rezerwowych, ale miała przestarzałe karabiny z pierwszej wojny światowej, mało artylerii i ledwie kilka tygodni szkolenia. Lotnictwo Dalekiego Wschodu generała Lewisa Breretona liczyło w służbie 35 bombowców B-17 i około 90 nowoczesnych myśliwców P-40 i było największym zgrupowaniem lotnictwa armii poza Stanami Zjednoczonymi. Flota Azjatycka admirała Thomasa Harta miała dwa krążowniki, kilkanaście starych niszczycieli i 29 okrętów podwodnych.

MacArthur podzielił siły na Siły Północnego Luzonu Wainwrighta, Siły Południowego Luzonu generała George’a Parkera, Siły Visayas–Mindanao Sharpa i odwód pod własnym dowództwem. Wojska te miały bronić plaż w całym archipelagu, a zapasy rozmieszczono przy nich, nie na Bataanie.

14 Armia Hommy, podległa Armii Południowej generała Hisaichiego Terauchiego, miała dwie dywizje, 16 i 48, wsparte czołgami, artylerią i licznymi oddziałami saperów, łącznie około 43 tysięcy ludzi przeznaczonych do lądowania na Luzonie. Lotnictwo armii i marynarki rozmieszczone na Tajwanie liczyło ponad 500 samolotów, wśród nich bombowce G4M i myśliwce Zero o zasięgu wystarczającym do lotu nad Luzon i z powrotem. Japoński plan przewidywał zdobycie Manili i zakończenie głównych działań w ciągu około 50 dni, po czym najlepsza dywizja i większość lotnictwa miały odejść na Jawę.

Przebieg: grudzień 1941

Wiadomość o ataku na Pearl Harbor dotarła do Manili około 3.30 nad ranem 8 grudnia. Brereton chciał natychmiast wysłać B-17 na japońskie lotniska na Tajwanie, ale przez kilka godzin nie mógł uzyskać zgody. Szef sztabu MacArthura, generał Richard Sutherland, odsyłał go z niczym, a sam MacArthur twierdził później, że nikt mu takiego nalotu nie proponował. Kto ponosi winę za tę zwłokę, pozostaje sporne: po wojnie Brereton i Sutherland obwiniali się nawzajem. Bombowce wystartowały rano, by nie zostać zaskoczone na ziemi, a gdy około 11.00 nadeszła zgoda na popołudniowy nalot, wróciły na Clark Field, by zatankować i wziąć bomby. Japońskie lotnictwo marynarki, zatrzymane rano mgłą na Tajwanie, nadleciało między 12.15 a 12.40. Radar w Iba wykrył je na czas, lecz ostrzeżenie nie dotarło do Clark Field. W ciągu godziny na Clark Field i Iba zniszczono połowę lotnictwa Breretona: według amerykańskiej historii oficjalnej 18 z 35 bombowców B-17, 53 myśliwce P-40 i 3 P-35. Zginęło około 80 ludzi. Japończycy stracili siedem myśliwców. W następnych dniach zniszczono resztę, a 10 grudnia nalot obrócił w gruzy bazę marynarki w Cavite. Hart wysłał ocalałe okręty nawodne na południe, a w połowie grudnia ostatnie B-17 odleciały do Australii. Obrona Filipin od pierwszego dnia była pozbawiona osłony z powietrza.

Pierwsze desanty były niewielkie i miały zdobyć lotniska. 8 grudnia Japończycy zajęli wyspę Batan w cieśninie Luzon, 10 grudnia wylądowali w Aparri i Vigan na północy Luzonu, 12 grudnia w Legazpi na jego południowo-wschodnim krańcu. 20 grudnia oddziały 16 Armii zajęły Davao na Mindanao, a wieczorem 24 grudnia wylądowały na wyspie Jolo, której główne miasto zajęły nazajutrz. Stamtąd droga prowadziła na Borneo. MacArthur nie dał się wciągnąć w walkę z tymi desantami i czekał na główne uderzenie.

Nastąpiło ono 22 grudnia. Przed świtem około 43 tysięcy żołnierzy 48 Dywizji i części 16 Dywizji zaczęło schodzić na ląd na wschodnim brzegu zatoki Lingayen, pod Agoo, Caba i Bauang. Słabo wyszkolone dywizje filipińskie Wainwrighta nie zdołały ich zatrzymać. Najtwardszy opór stawił 26 Pułk Kawalerii złożony z Philippine Scouts, który pod Rosario stracił wielu ludzi i musiał się cofnąć. 24 grudnia około 7 tysięcy żołnierzy 16 Dywizji wylądowało w zatoce Lamon, na wschód od Manili, gdzie Siły Południowego Luzonu prawie nie miały artylerii. Manila znalazła się w kleszczach.

Wieczorem 23 grudnia MacArthur zdecydował się wrócić do planu WPO-3, a 24 grudnia rozkaz odwrotu na Bataan wszedł w życie. Tego samego dnia sztab USAFFE oraz prezydent Quezon z rządem przenieśli się na Corregidor, do tunelu Malinta. 26 grudnia Manilę ogłoszono miastem otwartym, mimo to Japończycy bombardowali port i okolice. Odwrót historycy oceniają jako jedną z najlepiej przeprowadzonych operacji kampanii: Wainwright opóźniał Japończyków na kolejnych liniach na równinie środkowego Luzonu, a Siły Południowego Luzonu przeszły przez Manilę i mosty w Calumpit, wysadzone 1 stycznia. 2 stycznia 1942 roku Japończycy weszli do Manili, a 6 stycznia ostatnie oddziały wycofały się przez węzeł Layac na półwysep.

Odwrót miał jednak wysoką cenę. Zapasy przez pół roku rozwożono do oddziałów broniących plaż, a teraz w ciągu kilku dni nie dało się ich zgromadzić na Bataanie. W magazynach na równinie zostały tysiące ton ryżu. Plan WPO-3 przewidywał wyżywienie 43 tysięcy żołnierzy przez pół roku, tymczasem na półwysep trafiło około 80 tysięcy żołnierzy i 26 tysięcy cywilnych uchodźców. Już 6 stycznia racje zmniejszono o połowę.

Przebieg: oblężenie Bataanu

Półwysep Bataan, porośnięty dżunglą i przecięty górami Natib i Mariveles, nadawał się do obrony. Pierwsza linia biegła od Abucay nad Zatoką Manilską przez stoki Natib do Mauban nad Morzem Południowochińskim. Bronił jej po wschodniej stronie II Korpus Parkera, po zachodniej I Korpus Wainwrighta. Homma uważał, że ma przed sobą rozbite resztki i że wystarczy je dobić. Na początku stycznia odesłano na Jawę 48 Dywizję i większość lotnictwa, a jej miejsce zajęła 65 Brygada, oddział garnizonowy złożony ze starszych rezerwistów.

Od 9 stycznia Japończycy atakowali linię Abucay–Mauban. Przeniknęli przez trudno dostępne zbocza Natib, które dzieliły oba korpusy, i 22–26 stycznia obrońcy wycofali się na drugą linię, od Orion do Bagac. Tam przez kolejne tygodnie trwały walki nazwane bitwą o cyple i bitwą o kieszenie. Japońskie bataliony, które wylądowały z morza na zachodnim wybrzeżu półwyspu, zostały otoczone i zniszczone przez zbieraninę lotników, marynarzy, żandarmów i Philippine Scouts. Kieszenie powstałe po wdarciu się Japończyków w linię I Korpusu zlikwidowano do połowy lutego. 8 lutego Homma wstrzymał natarcie, a pod koniec miesiąca cofnął swe wojska o kilka kilometrów. 14 Armia była wykrwawiona i zdziesiątkowana przez malarię, a Homma musiał prosić Tokio o posiłki. Cesarz Hirohito, niezadowolony z przedłużającej się kampanii, dwukrotnie naciskał na szefa sztabu generalnego Hajime Sugiyamę.

Zwycięstwo obrońców było jednak tylko odroczeniem. Żadna odsiecz nie mogła przyjść. Konwoje z zaopatrzeniem docierały najwyżej do Australii, a próby przemycenia żywności na małych statkach i okrętach podwodnych przez japońską blokadę dawały tylko okruchy. Żołnierze jedli konie 26 Pułku Kawalerii, muły, małpy i jaszczurki. W marcu racje spadły do mniej więcej 1000 kalorii dziennie. Brakowało chininy, malaria, czerwonka i beri-beri wyłączały z walki tysiące ludzi. Żołnierze śpiewali o sobie jako o „walczących bastardach z Bataanu”, którzy nie mają ani mamy, ani taty, ani Wuja Sama, a MacArthura, który tylko raz pojawił się na półwyspie, ochrzczono „Dugout Doug”, Dougiem z ziemianki.

20 lutego Quezon odpłynął z Corregidoru na okręcie podwodnym, a 22 lutego Roosevelt polecił MacArthurowi przenieść się do Australii, gdzie miał objąć dowództwo nowych sił alianckich. MacArthur zwlekał, w końcu wieczorem 11 marca 1942 roku wraz z żoną, synem i częścią sztabu odpłynął z Corregidoru czterema kutrami torpedowymi dowodzonymi przez porucznika Johna Bulkeleya. Po dwóch nocach przez morza patrolowane przez japońskie okręty dotarł na Mindanao, skąd B-17 zabrały go 17 marca do Australii. 20 marca, w drodze do Melbourne, ogłosił dziennikarzom: „Przedostałem się i wrócę”. Dowództwo na Filipinach objął Wainwright, awansowany na generała porucznika. Na Bataanie jego miejsce zajął generał Edward King.

Przebieg: upadek Bataanu i marsz śmierci

W marcu Homma dostał posiłki: 4 Dywizję, oddział 21 Dywizji, ciężką artylerię i bombowce. 3 kwietnia 1942 roku, w Wielki Piątek, po kilkugodzinnym ostrzale uderzył na lewe skrzydło II Korpusu u stóp góry Samat. Wygłodzeni obrońcy nie mieli już sił na kontratak. W ciągu kilku dni front się rozpadł, a drogi na południe półwyspu zapełniły się tłumem żołnierzy i uchodźców. 8 kwietnia generał King uznał, że dalsza walka oznacza rzeź, i wbrew rozkazom Wainwrighta, który polecał kontratakować, rano 9 kwietnia skapitulował. Do niewoli poszło około 76 tysięcy ludzi, w tym około 12 tysięcy Amerykanów. Była to największa kapitulacja w dziejach armii Stanów Zjednoczonych. Około 2 tysięcy ludzi zdołało przeprawić się na Corregidor.

Japończycy spodziewali się najwyżej 25 tysięcy jeńców i nie przygotowali dla nich transportu, żywności ani wody. Od 10 kwietnia kolumny wygłodzonych i chorych ludzi pędzono pieszo z Mariveles i Bagac do San Fernando, około 100 kilometrów, a stamtąd w zamkniętych wagonach towarowych do Capas i znów pieszo do obozu O’Donnell. Strażnicy bili jeńców, odmawiali im wody, a tych, którzy nie nadążali, zabijali bagnetami lub strzałem. Ten bataański marsz śmierci kosztował życie, według ostrożnych szacunków historyka Stanleya Falka, 600–650 Amerykanów i 5–10 tysięcy Filipińczyków. Inne szacunki mówią nawet o 18 tysiącach zmarłych Filipińczyków. W obozie O’Donnell w ciągu następnych miesięcy zmarło jeszcze około 1500 Amerykanów i kilkanaście do ponad 20 tysięcy Filipińczyków. Część jeńców zdołała po drodze uciec i dołączyła do partyzantki. Wiadomość o marszu dotarła do Stanów Zjednoczonych dopiero w styczniu 1944 roku, z relacji zbiegłych oficerów.

Przebieg: Corregidor

Wyspa Corregidor, nazywana „Skałą”, była od początku XX wieku główną fortecą broniącą wejścia do Zatoki Manilskiej. Jej działa nadbrzeżne ustawiono przeciw okrętom, a nie przeciw lotnictwu i artylerii strzelającej z lądu. Po upadku Bataanu Japończycy ustawili na jego południowym krańcu ciężkie działa i przez prawie miesiąc ostrzeliwali wyspę z odległości kilku kilometrów. Większość baterii zamilkła, a załoga, około 11 tysięcy ludzi z artylerii nadbrzeżnej, 4 Pułku Piechoty Morskiej i marynarki, żyła w tunelu Malinta, w którym mieścił się też szpital.

W nocy z 5 na 6 maja 1942 roku dwa bataliony 61 Pułku Piechoty wylądowały na wschodnim krańcu wyspy. Mimo ciężkich strat przy przeprawie utrzymały przyczółek i przerzuciły czołgi. Wainwright, obawiając się masakry rannych w tunelu, w południe 6 maja wywiesił białą flagę. Homma zgodził się przyjąć kapitulację tylko pod warunkiem, że obejmie ona wszystkie siły na Filipinach. Wainwright przyjął ten warunek. W nocy z 7 na 8 maja odczytał w manilskiej rozgłośni rozkaz złożenia broni, a 8 maja jego wysłannik zaniósł go Sharpowi na Mindanao. Sharp się podporządkował. W ciągu następnych tygodni skapitulowały pozostałe oddziały, choć wielu żołnierzy, zwłaszcza filipińskich, poszło w góry.

Straty

Dane o stratach są niepełne i różnią się w zależności od źródła. Według szacunków amerykańskich w kampanii zginęło, zostało rannych, zaginęło lub dostało się do niewoli około 23 tysięcy amerykańskich wojskowych i około 100 tysięcy żołnierzy filipińskich. Zabitych w walkach było po stronie amerykańsko-filipińskiej kilkanaście tysięcy, przy czym wielu żołnierzy armii filipińskiej, zwłaszcza w chaosie ostatnich dni, nigdy nie zostało ujętych w żadnych spisach. Znacznie więcej ludzi zmarło już w niewoli: w czasie marszu śmierci, w obozach O’Donnell i Cabanatuan, a później na „piekielnych statkach”, którymi Japończycy wywozili jeńców do pracy niewolniczej w Japonii i Mandżurii. Spośród około 20–25 tysięcy Amerykanów, którzy dostali się do niewoli na Filipinach, przeżyła według różnych obliczeń niewiele ponad połowa.

Straty japońskie były mniejsze, ale dotkliwe. Według danych japońskich przytaczanych w amerykańskiej literaturze 14 Armia straciła około 4 tysięcy zabitych, około 7 tysięcy rannych i kilkaset zaginionych, a w szczytowym okresie oblężenia Bataanu dziesiątki tysięcy jej żołnierzy chorowały na malarię i czerwonkę.

Znaczenie

Kampania filipińska była największą klęską w dziejach armii amerykańskiej i największą kapitulacją jej wojsk. Zarazem jednak żadne inne siły alianckie nie broniły się w pierwszych miesiącach wojny na Pacyfiku tak długo. Singapur padł po dziesięciu tygodniach od pierwszego lądowania na Malajach, Holenderskie Indie Wschodnie po trzech miesiącach. Na Filipinach Japończycy, którzy planowali zakończyć główne działania w 50 dni, potrzebowali pięciu miesięcy. Nie wstrzymało to ich marszu na Jawę, ale związało na Luzonie siły i lotnictwo potrzebne gdzie indziej, a dla Amerykanów i Australijczyków miało ogromne znaczenie moralne: obrona Bataanu i Corregidoru stała się symbolem oporu, gdy wszędzie indziej przychodziły tylko klęski.

Kampania pogrzebała także przedwojenne złudzenia. Lotnictwo bez radarowej sieci ostrzegania, osłony myśliwskiej i rozproszonych lotnisk okazało się bezbronne, tak jak w tym samym tygodniu na Hawajach i na Malajach. Plan obrony całego archipelagu nowo zmobilizowaną armią filipińską okazał się nierealny, a porzucenie go w ostatniej chwili skazało obrońców Bataanu na głód.

Japonia zdobyła Filipiny, ale nie zdołała ich podporządkować. Na Luzonie, Mindanao i wyspach Visayas działała silna partyzantka, utrzymująca łączność z dowództwem MacArthura w Australii. Homma, uznany w Tokio za zbyt powolnego i zbyt łagodnego wobec Filipińczyków, w sierpniu 1942 roku stracił dowództwo, a po wojnie amerykański trybunał w Manili skazał go za zbrodnie popełnione przez jego wojska, przede wszystkim podczas marszu śmierci. Rozstrzelano go 3 kwietnia 1946 roku. MacArthur, który obiecał wrócić, wylądował na wyspie Leyte w październiku 1944 roku i w ciągu następnych miesięcy odbił archipelag. Wainwright, najwyższy rangą amerykański jeniec wojny, przeżył niewolę w Mandżurii i 2 września 1945 roku stał za MacArthurem na pokładzie pancernika USS Missouri, gdy Japonia podpisywała kapitulację.