Japończycy na Cebu

O świcie 10 kwietnia 1942 roku, dzień po kapitulacji wojsk na Bataanie, japońskie transportowce stanęły u brzegów Cebu, wąskiej, długiej wyspy w samym środku archipelagu filipińskiego. Główne siły oddziału generała majora Kiyotake Kawaguchiego wylądowały w Cebu City, stolicy wyspy i jednym z najważniejszych portów Filipin, mniejsze pod Toledo na przeciwległym, zachodnim wybrzeżu. Do wieczora miasto było w rękach japońskich, a dwa dni później zorganizowana obrona wyspy przestała istnieć. Był to początek ostatniego etapu podboju Filipin: zajmowania wysp południowych, których garnizony przez cztery miesiące walk na Luzonie czekały na swoją kolej.

Wyspy południowe

Na południe od Luzonu leżą dwie grupy wysp: Visayas, z Cebu, Panay, Negros, Leyte, Samar i Bohol, oraz wielkie Mindanao. Od przełomu 1941 i 1942 roku ich obrona podlegała generałowi brygady Williamowi Sharpowi, który dowodził Siłami Visayas–Mindanao. Gdy jednak w styczniu przeniósł on swoją kwaterę i większość wojsk na Mindanao, Visayas zeszły na drugi plan. Na początku marca, tydzień przed wyjazdem generała Douglasa MacArthura do Australii, dowództwo rozdzielono: Sharp zatrzymał Siły Mindanao, a garnizony Visayas utworzyły osobne Siły Visayas pod generałem brygady Bradfordem Chynowethem, dotychczasowym dowódcą na Panay. Według amerykańskiej historii oficjalnej MacArthur chciał w ten sposób zapewnić jak najlepszą obronę Mindanao, z którego zamierzał w przyszłości rozpocząć powrót na Filipiny. Tam też zatrzymał się w marcu w drodze do Australii.

W Siłach Visayas było około 20 tysięcy ludzi w pięciu garnizonach wyspowych, w ogromnej większości żołnierzy Armii Filipińskiej, słabo wyszkolonych i uzbrojonych. Na Cebu, gdzie mieściła się kwatera Chynowetha, pułkownik Irvine Scudder dowodził około 6500 żołnierzami: dwoma pułkami piechoty filipińskiej, pułkiem żandarmerii z Cebu i mniejszymi oddziałami. Ponieważ na odsiecz z zewnątrz nie było co liczyć, plan obrony przewidywał tylko opóźnianie przeciwnika na wybrzeżu, wysadzenie mostów i dróg, a potem odwrót w góry i wojnę podjazdową. Już na Panay Chynoweth zapoczątkował akcję nazwaną Baus Au, co w miejscowym języku znaczy „odzyskać”: wywożenie żywności, broni i zapasów do ukrytych składów w niedostępnych górach. Według amerykańskiej historii oficjalnej przygotowania te źle przyjmowali miejscowi Filipińczycy, którzy oczekiwali walnej bitwy na plażach i czuli się porzuceni.

Cebu miało jeszcze jedno, szczególne znaczenie. Działała tu wysunięta składnica kwatermistrzowska, która od początku 1942 roku była głównym punktem zbornym zaopatrzenia dla Bataanu i Corregidoru. Do Cebu i na Mindanao docierały statki przemykające przez japońską blokadę z Australii, a stąd małe jednostki próbowały przewozić żywność dalej na północ, przez wody patrolowane przez japońskie okręty. Udawało się to coraz rzadziej. Według amerykańskiej historii oficjalnej z około 10 tysięcy ton żywności, które dotarły na Mindanao i Cebu, do Zatoki Manilskiej trafiło mniej więcej tysiąc ton, czterodniowy zapas dla stu tysięcy żołnierzy i cywilów na Bataanie. Na początku kwietnia w portach Cebu i Iloilo stało osiem w pełni załadowanych statków z żywnością i lekarstwami. Czekały na bombowce, które miały przylecieć z Australii i na czas przerwania blokady osłonić ich rejs na Corregidor. Bombowce przyleciały na Mindanao 11 kwietnia, gdy było już za późno.

Oddział Kawaguchiego

Generał Masaharu Homma, dowódca japońskiej 14 Armii, przez pierwsze miesiące kampanii prawie nie interesował się wyspami południowymi, związany walkami na Bataanie. Dopiero gdy Cesarska Kwatera Główna, zaniepokojona przedłużaniem się kampanii, przysłała mu w marcu posiłki, otrzymał rozkaz zajmowania wysp równocześnie z ostatnim natarciem na Bataan. Jedną z jednostek, które przybyły, był oddział Kawaguchiego: sztab 35 Brygady Piechoty i 124 Pułk Piechoty z 18 Dywizji, ci sami żołnierze, którzy na przełomie 1941 i 1942 roku zdobyli brytyjskie Borneo. 1 kwietnia oddział przypłynął do Zatoki Lingayen, a już 5 kwietnia, wzmocniony jednostkami wsparcia, ponownie zaokrętował się i ruszył na Cebu. Liczył według amerykańskiej historii oficjalnej 4852 żołnierzy, doświadczonych i dobrze uzbrojonych.

Chynoweth dostał pierwszą wiadomość o zbliżających się okrętach po południu 9 kwietnia: trzy krążowniki i jedenaście transportowców płynęły od południa. W nocy konwój rozdzielił się na dwie części, z których jedna popłynęła wzdłuż wschodniego, a druga wzdłuż zachodniego wybrzeża wyspy.

Trzy dni

Cebu City bronił pułk żandarmerii, około 1100 ludzi pod dowództwem podpułkownika Howarda Edmandsa. Jego zadaniem nie było utrzymanie miasta, lecz zyskanie czasu dla drużyn, które miały niszczyć mosty, drogi i składy. Walka trwała jeden dzień. Żandarmi cofali się powoli, a gdy po południu walki przeniosły się na przedmieścia, Japończycy przerwali natarcie. Pod osłoną nocy Edmands wycofał pułk na przygotowaną pozycję na grzbiecie górskim około 16 kilometrów w głębi wyspy. W tym samym czasie po drugiej stronie wyspy jedyny batalion filipiński broniący rejonu Toledo, który uważano za mało zagrożony, stawił opór, ale musiał ustąpić. Japończycy ruszyli wzdłuż drogi przecinającej wyspę na wschód.

O losie Cebu przesądziła następna noc. Kluczem do obrony było skrzyżowanie w Cantabaco, w połowie drogi przez wyspę, gdzie szosa rozgałęziała się ku wschodniemu wybrzeżu. Chynoweth wysłał tam batalion ściągnięty wcześniej z Bohol i kazał podciągnąć odwód z północy wyspy. Był spokojny, bo przy drodze czekały ładunki wybuchowe, które sam sprawdzał. Drużyny saperów uciekły jednak na widok japońskich pojazdów pancernych, nie wysadziwszy niczego. Dowódca batalionu z Bohol, przekonany, że wróg jest jeszcze daleko, pojechał zapoznać się z terenem i wpadł w ręce japońskiego patrolu. Odwód nigdy nie wyruszył na południe. Nad ranem 11 kwietnia Japończycy byli już pod obozem, w którym mieściła się kwatera Chynowetha, a jego placówki uciekały w panice. Z rozbitych oddziałów nie dało się już stworzyć frontu. W nocy z 12 na 13 kwietnia Chynoweth z około dwustoma ludźmi wyruszył na północ, w góry, gdzie miał nadzieję zorganizować wojnę podjazdową.

Japończycy ogłosili całkowite opanowanie wyspy 19 kwietnia, ale Jonathan Wainwright, który po wyjeździe MacArthura dowodził wszystkimi wojskami na Filipinach z Corregidoru, uznał Cebu za stracone już kilka dni wcześniej. Według amerykańskiej historii oficjalnej 16 kwietnia odtworzył Siły Visayas–Mindanao i powierzył Sharpowi dowództwo nad pozostałymi garnizonami na wyspach. Statki z żywnością dla Bataanu, które czekały w porcie, nie miały już dokąd płynąć. Bataan od dwóch dni nie istniał jako pole bitwy, a jego obrońcy szli w kolumnach marszu śmierci.

Pełniący obowiązki prezydenta

11 kwietnia, w czasie walk, Japończycy zatrzymali na drodze w Barili, na zachodnim wybrzeżu wyspy, samochód, którym jechał José Abad Santos, prezes Sądu Najwyższego Filipin. Gdy w marcu prezydent Manuel Quezon opuszczał kraj, ustanowił go pełniącym obowiązki prezydenta na terenach jeszcze nieokupowanych. Abad Santos odmówił współpracy z okupantem. Japończycy obarczyli go odpowiedzialnością za niszczenie mostów i dróg na Cebu, choć nie miał nic wspólnego z działaniami wojskowymi. Pod koniec kwietnia przewieziono go razem z synem na Mindanao, gdzie według ustaleń filipińskiej Narodowej Komisji Historycznej 1 maja 1942 roku został rozstrzelany. Według powojennych relacji Kawaguchi, który ogłosił mu wyrok, sprzeciwiał się rozkazom zabijania filipińskich polityków i sędziów i przypisywał je naciskom pułkownika Masanobu Tsujiego ze sztabu armii.

Panay i Mindanao

Zajęcie Cebu otworzyło drogę do kolejnych wysp. 16 kwietnia drugi oddział Hommy, liczący około 4160 ludzi oddział generała majora Saburō Kawamury, przybyły z Malajów, wylądował bez oporu w Iloilo i Capiz na Panay, a dwa dni później także w San Jose na zachodnim wybrzeżu tej wyspy. Garnizon pułkownika Alberta Christiego, około 7000 ludzi, wycofał się do dobrze zaopatrzonych baz w górach. Do 20 kwietnia Japończycy zajęli najważniejsze miasta i drogi Panay. Garnizony na Negros, Leyte, Samar i Bohol, znacznie słabsze, mogły zostać zajęte w dowolnej chwili i Japończycy nie spieszyli się z tym.

26 kwietnia oddział Kawaguchiego opuścił Cebu na sześciu transportowcach, przekazując wyspę batalionowi wojsk garnizonowych. 29 kwietnia, w urodziny cesarza Hirohito, wylądował pod Cotabato i Parang na zachodnim wybrzeżu Mindanao, a kilka dni później oddział Kawamury zszedł na brzeg w zatoce Macajalar na północy wyspy. Rozpoczęła się ostatnia kampania na Filipinach, w której z trzech stron uderzano na Siły Mindanao Sharpa.

Miejsce w wojnie

Kampania na wyspach południowych skończyła się nie na polu bitwy, lecz rozkazem. Po upadku Corregidoru 6 maja Wainwright, już jako jeniec, wezwał przez radio w Manili wszystkie wojska na Filipinach do złożenia broni. Sharp, którego siły na Mindanao były już rozbijane przez trzy japońskie oddziały, poddał się 10 maja i przekazał rozkaz kapitulacji garnizonom Visayas. Chynoweth, ukryty z resztą swoich ludzi w górach Cebu, złożył broń w maju; niewolę przeżył. Ostatnie oddziały na odleglejszych wyspach poddawały się jeszcze na początku czerwca. Wielu Filipińczyków, a także część Amerykanów, nie wykonało jednak rozkazu i poszło w góry.

Właśnie w Visayas partyzantka okazała się szczególnie silna. Na Cebu dowództwo nad nią objął amerykański inżynier górniczy James Cushing, który zorganizował siły liczące według części opracowań około 8500 ludzi. Na Panay, korzystając m.in. ze składów przygotowanych w ramach akcji Baus Au, działali partyzanci pułkownika Macario Peralty. W 1944 roku partyzanci z Cebu przejęli dokumenty z planami japońskiej floty, ocalałe z katastrofy samolotu, którym leciał szef sztabu admirała Mineichiego Kogi, i przekazali je Amerykanom. Sam Kiyotake Kawaguchi już kilka miesięcy po kampanii na Cebu poprowadził swoją brygadę na Guadalcanal, gdzie we wrześniu 1942 roku jej atak załamał się z ciężkimi stratami. Po wojnie filipiński trybunał wojskowy skazał go na sześć lat więzienia za zbrodnie popełnione na Mindanao.

Cebu City zostało wyzwolone w marcu i kwietniu 1945 roku, w czasie amerykańskiej kampanii na wyspach południowych, w której partyzanci z gór Cebu walczyli ramię w ramię z żołnierzami, którzy przybyli wypełnić obietnicę MacArthura.