Masaharu Homma

Masaharu Homma był jednym z najbardziej nietypowych generałów armii japońskiej. Przez lata służył w Wielkiej Brytanii i w Indiach, mówił płynnie po angielsku, pisał wiersze i teksty pieśni wojskowych, uchodził za umiarkowanego i za przeciwnika wojny z Zachodem. To jemu przypadło w grudniu 1941 roku dowództwo 14 Armii, która miała w pięćdziesiąt dni podbić Filipiny. Zdobył Manilę, ale nie zdołał szybko rozbić obrońców półwyspu Bataan, za co stracił zaufanie Tokio i stanowisko. Po kapitulacji Bataanu tysiące jeńców amerykańskich i filipińskich zginęły w marszu śmierci prowadzonym przez jego żołnierzy. Po wojnie amerykańska komisja wojskowa w Manili uznała go za odpowiedzialnego za te zbrodnie i skazała na śmierć. Jego proces do dziś budzi spory.

Młodość i kariera w Europie

Urodził się 27 listopada 1887 roku w Hatano na wyspie Sado na Morzu Japońskim, w prefekturze Niigata, jako najstarszy syn Kenkichiego Hommy. Polska Wikipedia podaje błędnie datę 28 stycznia 1888 roku. Po gimnazjum na Sado wstąpił do Akademii Wojskowej, którą w 1907 roku ukończył jako drugi na swoim roczniku piechoty, z nagrodą cesarską. Na tym samym, dziewiętnastym roczniku był Hitoshi Imamura, późniejszy zdobywca Jawy, z którym Homma przyjaźnił się przez całe życie. Służył w 16 Pułku Piechoty, a w 1915 roku ukończył jako trzeci Akademię Sztabu Generalnego, znów z mieczem honorowym od cesarza.

W 1913 roku ożenił się z Toshiko, córką generała Iyozō Tamury, zastępcy szefa sztabu generalnego. Małżeństwo okazało się nieszczęśliwe. Żona prowadziła swobodne życie, występowała na scenie i miała romanse, a gdy Homma, przebywając za granicą, dowiedział się o rozpadzie małżeństwa, według japońskich biografów chciał wyskoczyć przez okno i powstrzymał go Imamura. Ożenił się powtórnie z Fujiko, która pozostała przy nim do końca.

W 1918 roku sztab generalny wysłał go do Wielkiej Brytanii. Był przydzielony do pułku East Lancashire i jako obserwator towarzyszył Brytyjskiemu Korpusowi Ekspedycyjnemu we Francji w ostatnich miesiącach I wojny światowej. Po powrocie wykładał w Akademii Sztabu Generalnego, a w latach dwudziestych był attaché wojskowym w Indiach Brytyjskich. W 1927 roku został adiutantem księcia Chichibu, młodszego brata cesarza Hirohito. Przystojny, wysoki, światowy oficer był podobno ozdobą salonów Tokio. W latach 1930–1932 znów służył w Londynie, tym razem jako attaché wojskowy przy ambasadzie, w 1932 roku był członkiem japońskiej delegacji na konferencję rozbrojeniową w Genewie, a potem kierował sekcją prasową Ministerstwa Armii.

Lata spędzone na Zachodzie ukształtowały jego poglądy. W armii, w której karierę robili zwolennicy ekspansji i sojuszu z Niemcami, Homma uchodził za anglofila i za człowieka, który zna siłę przemysłową Wielkiej Brytanii i Stanów Zjednoczonych. Nie miał przy tym prawie żadnego doświadczenia w dowodzeniu wojskami. Dopiero w 1933 roku objął pierwsze dowództwo liniowe, 1 Pułk Piechoty w Tokio, a w 1935 roku, już jako generał major, 32 Brygadę Piechoty.

Chiny

W grudniu 1936 roku wyjechał do Europy, a w maju 1937 roku towarzyszył księciu Chichibu na koronacji Jerzego VI w Londynie. 21 lipca 1937 roku, dwa tygodnie po incydencie na moście Marco Polo, został szefem II Oddziału, czyli wywiadu, sztabu generalnego. Należał do oficerów, którzy uważali wojnę w Chinach za błąd i ostrzegali, że bez szybkiego pokoju Japonia ugrzęźnie w niej na lata. W lipcu 1938 roku awansował na generała porucznika i objął dowództwo 27 Dywizji, którą poprowadził w bitwie o Wuhan.

Dywizja stacjonowała potem w Tiencinie, gdzie w czerwcu 1939 roku doszło do incydentu tiencińskiego. Gdy Brytyjczycy odmówili wydania Chińczyków podejrzanych o zabójstwo kolaboracyjnego urzędnika, Homma 13 czerwca ogłosił proklamację, a nazajutrz jego żołnierze otoczyli koncesje brytyjską i francuską zasiekami. Blokada, podczas której Japończycy publicznie upokarzali Brytyjczyków przy punktach kontrolnych, była dziełem twardogłowych ze sztabu Armii Obszaru Chin Północnych, którego szefem był generał Tomoyuki Yamashita. Homma, który dobrze znał Brytyjczyków, uchodził w tej sprawie za umiarkowanego. Kryzys zakończył się latem kompromisem korzystnym dla Japonii. W grudniu 1940 roku Homma został dowódcą Armii Tajwańskiej. Na Tajwanie napisał słowa „Pieśni Armii Tajwańskiej”, jednej z kilku pieśni wojskowych jego autorstwa.

Podbój Filipin

6 listopada 1941 roku, miesiąc przed wybuchem wojny na Pacyfiku, Homma objął dowództwo 14 Armii, przeznaczonej do zdobycia Filipin. Miał około 43 tysięcy żołnierzy w dwóch dywizjach, 16 i 48, wsparcie 5 Grupy Lotniczej armii i 11 Floty Powietrznej marynarki. Plan zakładał zniszczenie amerykańskiego lotnictwa, zajęcie Manili i opanowanie Luzonu w pięćdziesiąt dni, po czym 48 Dywizja i lotnictwo miały odejść na Jawę.

Pierwsza część poszła zgodnie z planem. Atak na Clark Field 8 grudnia 1941 roku zniszczył na ziemi połowę amerykańskiego lotnictwa, a wstępne desanty dały Japończykom lotniska na północy Luzonu. Homma kierował operacją z Tajwanu, dopóki nie wypłynął z konwojem inwazyjnym. 22 grudnia jego główne siły wylądowały w zatoce Lingayen, a 24 grudnia 16 Dywizja w zatoce Lamon. Sam Homma uważał lądowanie w Lingayen, przy wzburzonym morzu i bez łączności z wojskami na brzegu, za pierwszy z trzech krytycznych momentów kampanii. Generał Douglas MacArthur porzucił wtedy obronę plaż i nakazał odwrót na półwysep Bataan.

Homma popełnił w tym momencie błąd, który zaważył na całej kampanii. Był przekonany, że Amerykanie będą bronić Manili, i skierował na nią obie dywizje, zamiast przeciąć drogę na Bataan. Gdy zajmował stolicę 2 stycznia 1942 roku, wojska amerykańsko-filipińskie kończyły odwrót na półwysep. Według japońskich relacji przed wejściem do Manili zgromadził kilkuset oficerów i przez godzinę przykazywał im: nie palić, nie gwałcić, nie grabić. Polecił, by z Filipińczykami obchodzić się jak z przyjaciółmi i szanować ich wiarę i obyczaje. Ta polityka wywołała niechęć jego przełożonego, dowódcy Armii Południowej marszałka Hisaichiego Terauchiego, który słał do Tokio niepochlebne raporty. W sztabie 14 Armii działali zarazem oficerowie podporządkowani wpływom pułkownika Masanobu Tsujiego, którzy według powojennych relacji wydawali w imieniu Hommy rozkazy sprzeczne z jego polityką. Jednym z nich był rozkaz rozstrzelania prezesa Sądu Najwyższego Wspólnoty Filipin José Abada Santosa, zabitego w maju 1942 roku. Egzekucję Manuela Roxasa Homma zdążył powstrzymać.

Bataan i upadek

Na początku stycznia 1942 roku Armia Południowa zabrała Hommie 48 Dywizję i większość lotnictwa, a w ich miejsce dostał 65 Brygadę, oddział garnizonowy złożony ze słabo wyszkolonych poborowych. Jego sztab oceniał siły obrońców na Bataanie na 25 tysięcy ludzi, w rzeczywistości było ich ponad trzy razy więcej. Natarcie rozpoczęte 9 stycznia zmusiło obrońców do odejścia z pierwszej linii, ale na drugiej, od Orion do Bagac, Japończycy utknęli. Desanty na zachodnim wybrzeżu półwyspu skończyły się zniszczeniem dwóch batalionów. Do 1 marca 14 Armia straciła prawie 7 tysięcy zabitych i rannych, a 10–12 tysięcy żołnierzy leżało chorych na malarię i czerwonkę. 8 lutego Homma wstrzymał natarcie i poprosił o posiłki. Zamiast rzucać żołnierzy w kolejne frontalne ataki, próbował obchodzić pozycje przeciwnika, co część przełożonych uznała za oznakę miękkości i zachodniego „zarażenia” troską o życie żołnierzy. Cesarz Hirohito, zaniepokojony zastojem, w styczniu dwukrotnie naciskał na szefa sztabu generalnego Hajime Sugiyamę. Krążyły pogłoski o odwołaniu Hommy, a amerykańska prasa podała nawet, że popełnił samobójstwo.

W marcu dostał posiłki: 4 Dywizję, ciężką artylerię i bombowce. 3 kwietnia 1942 roku, w święto cesarza Jimmu, uderzył na wygłodzonych i wyniszczonych chorobami obrońców Bataanu, a 9 kwietnia generał Edward King skapitulował. Do niewoli poszło około 76 tysięcy ludzi. Japończycy, którzy spodziewali się najwyżej 25 tysięcy jeńców, nie przygotowali dla nich ani transportu, ani żywności. Homma powierzył sprawę jeńców generałowi majorowi Yoshikacie Kawanemu i zatwierdził jego plan przemarszu do obozu O’Donnell, sam skupiając się na przygotowaniu szturmu Corregidoru. W bataańskim marszu śmierci strażnicy bili jeńców, odmawiali im wody i zabijali tych, którzy nie nadążali. Według ostrożnych szacunków historyka Stanleya Falka zginęło 600–650 Amerykanów i 5–10 tysięcy Filipińczyków, inne szacunki są wyższe. 6 maja skapitulował Corregidor. Homma odmówił przyjęcia od generała Jonathana Wainwrighta kapitulacji samej wyspy i zażądał poddania wszystkich sił na Filipinach. Wainwright, obawiając się o los około 11 tysięcy jeńców z Corregidoru, ustąpił i nocą ogłosił kapitulację całego archipelagu.

Zwycięstwo przyszło cztery miesiące później, niż przewidywał plan, a Homma nie potrafił się z tego wytłumaczyć. W sierpniu 1942 roku został odwołany do sztabu generalnego i 31 sierpnia przeniesiony w stan spoczynku. Taką datę podają japońskie wykazy personalne, część literatury anglojęzycznej podaje rok 1943. Polska Wikipedia twierdzi, że w 1943 roku został ministrem, co również się nie potwierdza. Resztę wojny spędził bez przydziału, jako prezes Towarzystwa Filipińskiego. Według rodziny i biografów o MacArthurze, swoim przeciwniku, mówił z uznaniem jako o wodzu wybitnym zarówno na polu walki, jak i w polityce.

Proces i egzekucja

Po kapitulacji Japonii Homma został we wrześniu 1945 roku aresztowany przez Amerykanów. 12 grudnia przewieziono go z więzienia Sugamo do Manili. Proces przed amerykańską komisją wojskową złożoną z pięciu generałów toczył się od 3 stycznia do 11 lutego 1946 roku w rezydencji wysokiego komisarza w Manili. Akt oskarżenia zawierał 48 punktów. Pierwszym było pogwałcenie statusu Manili jako miasta otwartego, najważniejszym zbrodnie popełnione na jeńcach w marszu śmierci i w obozie O’Donnell. Homma twierdził, że zajęty przygotowaniami do szturmu Corregidoru nie wiedział o losie jeńców i dowiedział się o nim dopiero na sali sądowej: „Wstydzę się za siebie, jeśli te okrucieństwa się zdarzyły”. Oskarżenie odpowiadało, że jego kwatera stała przy drodze marszu i że jako dowódca musiał wiedzieć. Przed komisją zeznawała jego żona Fujiko. Według relacji z procesu mówiła, że jest dumna z męża i że chciałaby, by ich córka wyszła za kogoś takiego jak on.

11 lutego 1946 roku, w japońskie Święto Założenia Państwa, komisja uznała go winnym wszystkich zarzutów i skazała na śmierć przez rozstrzelanie, karę uważaną za bardziej honorową niż powieszenie. Fujiko Homma pojechała do Tokio prosić MacArthura o łaskę. MacArthur przyjął ją i w pamiętnikach nazwał to spotkanie jednym z najtrudniejszych w swoim życiu, ale wyrok zatwierdził, pisząc, że jeśli ten oskarżony nie zasłużył na swój los, to nie zasłużył nikt w dziejach sądownictwa. Obrona zwróciła się do Sądu Najwyższego Stanów Zjednoczonych, który odmówił rozpatrzenia sprawy. Sędzia Frank Murphy w zdaniu odrębnym ostrzegał, że albo takie procesy będą prowadzone w duchu konstytucji, albo trzeba porzucić wszelkie pozory sprawiedliwości i zniżyć się do poziomu „mściwych krwawych czystek”.

3 kwietnia 1946 roku, dokładnie cztery lata po rozpoczęciu ostatniej ofensywy na Bataanie, Homma został rozstrzelany przez amerykański pluton egzekucyjny w Los Baños na Luzonie. Pozwolono mu iść na śmierć w mundurze, nie w więziennym ubraniu. Miał 58 lat. Polska Wikipedia podaje błędnie, że zmarł w Manili. Sześć tygodni wcześniej w tym samym miejscu powieszono generała Yamashitę.

Znaczenie

Homma należy do najbardziej spornych postaci japońskiej armii. Dla amerykańskich i filipińskich weteranów był „bestią z Bataanu”, odpowiedzialną za śmierć tysięcy bezbronnych jeńców. Wielu historyków widzi w nim jednak człowieka, który nie wydał rozkazu okrucieństw, lecz nie umiał kontrolować podwładnych, nie interesował się logistyką i zaniedbał obowiązek, jaki dowódca ma wobec jeńców. Proces, przeprowadzony w pośpiechu przez podwładnych MacArthura, którego Homma pokonał na Filipinach, budził wątpliwości od początku. Jego obrońca John Skeen nazwał go „wysoce nieprawidłowym”, a generał Arthur Trudeau, członek komisji, przyznał w 1971 roku, że był przeciwny wyrokowi śmierci i zdołał jedynie doprowadzić do zamiany powieszenia na rozstrzelanie. Japończycy do dziś opisują jego proces jako zemstę MacArthura za klęskę na Filipinach.

Sprawa Hommy, razem z procesem Yamashity, ugruntowała zasadę odpowiedzialności dowódcy: dowódca odpowiada za zbrodnie wojenne swoich żołnierzy, jeśli o nich wiedział albo powinien był wiedzieć i nie zapobiegł im. Zasada ta weszła na stałe do prawa konfliktów zbrojnych. Los Hommy, anglofila wysłanego, by walczył z Anglosasami, i umiarkowanego generała straconego za okrucieństwa podwładnych, pokazuje, jak niewiele znaczyły osobiste poglądy oficerów wobec mechanizmu wojny, którą prowadziła Japonia.