Koniec Zespołu K

Wieczorem 8 kwietnia 1942 roku z Wielkiego Portu na Malcie wyszedł lekki krążownik „Penelope”. Kadłub miał połatany drewnianymi kołkami, którymi załoga zatykała setki dziur po odłamkach bomb; marynarze nazywali swój okręt „HMS Pepperpot”, czyli „pieprzniczką”, a gdy kołków przybyło, także „HMS Porcupine” – „jeżozwierzem”. Okręt płynął samotnie na zachód, do Gibraltaru. Następnego dnia przez wiele godzin atakowały go niemieckie samoloty, ale 10 kwietnia dotarł do celu, z kolejnymi uszkodzeniami od bliskich wybuchów. Admirał dowodzący na Malcie przesłał mu krótką depeszę: „Jak zwykle w formie. Gratulacje”.

Odejście „Penelope” zamknęło historię Zespołu K (Force K), małego zespołu krążowników i niszczycieli, który jesienią 1941 roku z Malty siał spustoszenie wśród konwojów płynących z Włoch do Libii. Na wyspie nie pozostał już żaden duży okręt nawodny zdolny do walki.

Zespół, który zatrzymał konwoje

Zespół K powstał 21 października 1941 roku, gdy do Malty przypłynęły z Scapa Flow dwa bliźniacze lekkie krążowniki typu Arethusa, „Aurora” i „Penelope”, oraz niszczyciele „Lance” i „Lively”. Dowodził nim kmdr William Agnew z „Aurory”; „Penelope” dowodził kmdr Angus Nicholl. Zadanie było jedno: korzystając z danych wywiadu i rozpoznania lotniczego, wychodzić nocą na szlaki konwojów Osi i niszczyć statki, zanim dotrą do Trypolisu i Bengazi.

Już w nocy z 8 na 9 listopada zespół zniszczył cały konwój „Duisburg”: siedem statków handlowych i niszczyciel „Fulmine”, nie tracąc żadnego okrętu. 24 listopada na zachód od Krety zatopił dwa niemieckie statki z paliwem dla lotnictwa, a 1 grudnia transportowiec „Adriatico”, zbiornikowiec „Iridio Mantovani” i eskortujący go niszczyciel „Alvise da Mosto”. Pod koniec listopada na Maltę przybył drugi zespół, nazwany Zespołem B, z krążownikami „Ajax” i „Neptune”. Straty żeglugi Osi na trasie do Afryki doszły wtedy do poziomu, którego Rzym i Berlin nie mogły znieść: według często przytaczanych zestawień w listopadzie 1941 roku na dno poszła ponad połowa ładunków wysłanych do Libii. Brak paliwa i amunicji ciążył Rommlowi w czasie brytyjskiej operacji „Crusader”, po której musiał oddać Cyrenajkę.

Sukces trwał niespełna dwa miesiące. W nocy z 18 na 19 grudnia 1941 roku połączone zespoły ścigały włoski konwój do Trypolisu i kilkanaście mil przed portem weszły na pole minowe postawione przez Włochów jeszcze w czerwcu. Zatonął krążownik „Neptune” – z około 765 ludzi jego załogi ocalał jeden – oraz niszczyciel „Kandahar”. „Aurora” została ciężko uszkodzona i musiała pójść do remontu poza Maltą, a „Penelope” lżej, bo mina wybuchła na jej parawanie przeciwminowym, w pewnej odległości od kadłuba.

Malta przestaje być bazą

Równocześnie zmieniła się sytuacja w powietrzu. Straty konwojów skłoniły Hitlera do przeniesienia na Sycylię II Korpusu Lotniczego gen. Bruno Loerzera. Feldmarszałek Albert Kesselring, od grudnia głównodowodzący na południu, postawił sobie za cel zneutralizowanie Malty. Po pierwszych zmasowanych nalotach w grudniu przyszło w styczniu systematyczne bombardowanie lotnisk i portu.

„Penelope” wróciła do służby na początku stycznia 1942 roku i z kilkoma niszczycielami nadal nosiła nazwę Zespołu K, ale nie była już siłą uderzeniową. Jej rolą stała się osłona statków płynących na Maltę i z Malty. W styczniu i lutym wychodziła na spotkanie konwojów z Aleksandrii i eskortowała do niej zaopatrzeniowiec „Breconshire”, walcząc przy tym niemal stale z lotnictwem. 22 marca wraz z niszczycielem „Legion” dołączyła do konwoju MW 10 w czasie drugiej bitwy pod Syrtą, a następnego dnia próbowała holować unieruchomiony bombami „Breconshire” pod brzeg wyspy.

Klęska tego konwoju, którego statki w większości zatonęły pod Maltą lub w jej portach, pozostawiła w Wielkim Porcie gromadę uszkodzonych okrętów. „Legion” 26 marca przewrócił się i zatonął przy nabrzeżu, gdy wybuchł jego dziobowy magazyn amunicji. Niszczyciel „Havock”, uszkodzony pod Syrtą i ponownie w porcie, wysłany niedokończony do Gibraltaru, 6 kwietnia wszedł na mieliznę u wybrzeży Tunezji i został utracony. „Lance”, stojący w suchym doku, 5 kwietnia został trafiony bombą i zsunął się z podpór, a 9 kwietnia bombowce nurkujące Ju 87 uszkodziły go tak, że przerwano prace; wrak odholowano później do Anglii i uznano za niewart remontu. Niszczyciel „Kingston”, trafiony pod Syrtą pociskiem z pancernika „Littorio”, 4 kwietnia stracił czternastu ludzi, w tym dowódcę, od bomby, która spadła przed wejściem do schronu w tunelu, a 11 kwietnia, wciąż w doku, został zniszczony. 1 kwietnia bomby zatopiły w portach wyspy dwa okręty podwodne, „Pandorę” i P36. Ciężko uszkodzony został także polski okręt podwodny ORP „Sokół”, który w kwietniu odpłynął do Gibraltaru, płynąc całą drogę na powierzchni, bo rozbite akumulatory nie pozwalały mu się zanurzyć.

Ucieczka „Pieprzniczki”

„Penelope” pod koniec marca dostała się pod bliskie wybuchy bomb, które podziurawiły jej kadłub na dziobie i rufie. Wprowadzono ją do suchego doku, gdzie stała się jednym z głównych celów nalotów. Dzień po dniu załoga łatała nowe dziury, a jej działa przeciwlotnicze strzelały do nalotów razem z bateriami wyspy. Według części źródeł w porcie ranny został także kmdr Nicholl.

Brytyjskie dowództwo uznało, że wszystkie okręty, które nie mogą walczyć, muszą opuścić Maltę, zanim zostaną zniszczone w doku. Prowizorycznie naprawiona „Penelope” wymknęła się wieczorem 8 kwietnia. Do Gibraltaru było około tysiąca mil morskich, a pierwsza część drogi prowadziła w zasięgu samolotów z Sycylii i Sardynii. Atakowana 9 kwietnia przez bombowce, krążownik doszedł do celu dzień później. Remont przekraczał możliwości Gibraltaru; „Penelope” odpłynęła w maju do stoczni marynarki wojennej w Nowym Jorku, gdzie naprawiano ją do września. Król Jerzy VI odznaczył później 21 oficerów i marynarzy okrętu jako „bohaterów Malty”.

Wolna droga do Libii

Skutki odejścia ostatnich okrętów nawodnych były natychmiastowe. Malta, z której jeszcze kilka miesięcy wcześniej wychodziły krążowniki, samoloty torpedowe i okręty podwodne, w kwietniu 1942 roku broniła się już tylko przed własnym zniszczeniem. Między 20 marca a 28 kwietnia Niemcy wykonali nad wyspą według zestawień przytaczanych w literaturze prawie 11,9 tysiąca lotów i zrzucili około 6,5 tysiąca ton bomb, tracąc przy tym 173 samoloty. Okręty podwodne 10 Flotylli musiały w dzień leżeć na dnie portu. 14 kwietnia zaginął „Upholder” kmdr. ppor. Malcolma Davida Wanklyna, najskuteczniejszy brytyjski okręt podwodny tej wojny, a na przełomie kwietnia i maja flotyllę przeniesiono do Aleksandrii.

Dla Osi oznaczało to otwarcie szlaku do Afryki. Według danych włoskiej marynarki z ponad 150 tysięcy ton zaopatrzenia, które w kwietniu 1942 roku wysłano z Włoch do Afryki Północnej, dotarło do celu wszystko poza niespełna dwustu tonami. Kesselring miał meldować, że na Malcie „nie ma już czego bombardować”. Zaopatrzony Rommel, którego druga ofensywa zatrzymała się w lutym przed brytyjską linią pod Ajn al-Ghazala, mógł przygotowywać następne natarcie.

Miejsce w wojnie

Koniec Zespołu K był jednym z najniższych punktów brytyjskiej wojny na Morzu Śródziemnym. Od jesieni 1941 roku Wielka Brytania straciła tam lotniskowiec „Ark Royal”, pancernik „Barham”, kilka krążowników i niszczycieli, a dwa pancerniki stały uszkodzone w Aleksandrii. Bez okrętów i z wyczerpanym lotnictwem Malta przestała na kilka miesięcy grozić konwojom. Pod koniec kwietnia Hitler i Mussolini zatwierdzili plan zdobycia wyspy, nazwany przez Niemców operacją „Herkules”, ale pod koniec maja Rommel uderzył pod Gazalą, w czerwcu zdobył Tobruk i ruszył do Egiptu, a inwazję odłożono i nigdy jej nie przeprowadzono.

Malta odzyskała zęby stopniowo: od maja dzięki kolejnym dostawom Spitfire’ów, latem dzięki powrotowi okrętów podwodnych, a w sierpniu dzięki konwojowi „Pedestal”. Po przejściu konwoju operacji „Stoneage” w listopadzie 1942 roku w Wielkim Porcie utworzono kolejny Zespół K, tym razem z krążowników typu Dido, który znów polował na konwoje do Tunezji. „Penelope” wróciła na Morze Śródziemne w 1943 roku, ostrzeliwała Pantellerię i Sycylię, wspierała desanty pod Salerno i Anzio. 18 lutego 1944 roku, w drodze z Neapolu pod Anzio, storpedował ją niemiecki okręt podwodny U-410; zginęło ponad czterysta osób z jej załogi, wśród nich dowódca. W 1943 roku C.S. Forester zadedykował jej oficerom i marynarzom powieść „The Ship”, opartą na bitwie pod Syrtą.