Jonathan Wainwright

Jonathan Mayhew Wainwright, czwarty tego imienia w rodzinie, był generałem, któremu przypadło najcięższe zadanie, jakie w czasie II wojny światowej powierzono amerykańskiemu dowódcy. W marcu 1942 roku, gdy Douglas MacArthur na rozkaz prezydenta odpłynął z Filipin do Australii, Wainwright przejął dowództwo nad głodującą, wyniszczoną malarią armią na półwyspie Bataan i na wyspie Corregidor, bez nadziei na odsiecz. Po upadku Bataanu i japońskim desancie na Corregidor 6 maja 1942 roku poddał się generałowi Masaharu Hommie i pod jego naciskiem wydał rozkaz kapitulacji wszystkich wojsk amerykańskich i filipińskich na archipelagu. Był najwyższym rangą Amerykaninem w japońskiej niewoli. Przez trzy lata obozów na Filipinach, Tajwanie i w Mandżurii był przekonany, że w kraju uważają go za tchórza. Po wyzwoleniu powitano go jako bohatera, stał za MacArthurem podczas kapitulacji Japonii i otrzymał Medal Honoru.

Rodzina żołnierzy

Urodził się 23 sierpnia 1883 roku w forcie Walla Walla na Terytorium Waszyngtonu, gdzie stacjonował jego ojciec, Robert Powell Page Wainwright, oficer kawalerii. Rodzina miała długą tradycję służby. Pradziadek, Jonathan Mayhew Wainwright, był biskupem episkopalnym w Nowym Jorku, dziadek, porucznik marynarki o tym samym imieniu, zginął w 1863 roku w bitwie o Galveston podczas wojny secesyjnej. Ojciec dowodził szwadronem 5 Pułku Kawalerii w walkach pod Santiago na Kubie w czasie wojny amerykańsko-hiszpańskiej i zmarł w 1902 roku na Filipinach, gdzie amerykańska armia tłumiła opór po zajęciu archipelagu. W domu syna nazywano drugim imieniem, Mayhew.

W 1901 roku Wainwright ukończył szkołę średnią w Highland Park w Illinois i wstąpił do Akademii Wojskowej w West Point. Mierzył około 188 centymetrów, a ważył niewiele ponad 55 kilogramów, i wtedy przylgnął do niego przydomek „Skinny”, czyli „Chudy”, który nosił do końca życia. W ostatnim roku był pierwszym kapitanem korpusu kadetów, najwyższym stopniem, jaki mógł osiągnąć kadet. Akademię ukończył w 1906 roku.

Kawalerzysta

Trafił do 1 Pułku Kawalerii, w którym w 1875 roku rozpoczynał służbę jego ojciec. Służył z nim w Teksasie, a w 1908 roku pułk przeniesiono na Filipiny, gdzie na wyspie Jolo młody porucznik pierwszy raz był w walce, z muzułmańskimi Moro opierającymi się amerykańskiej władzy. W 1911 roku ożenił się z Adele Holley, zwaną Kitty. Ich jedyny syn, Jonathan Mayhew Wainwright V, urodził się w 1913 roku. Studia w szkole jazdy w Fort Riley przerwało mu złamanie nogi po kopnięciu konia i kurs ukończył dopiero w 1916 roku. W tym samym roku, już jako kapitan, patrolował z pułkiem granicę meksykańską.

Po przystąpieniu Stanów Zjednoczonych do I wojny światowej uczył w pierwszym obozie szkolenia oficerów w Plattsburghu, w sierpniu 1917 roku awansował na majora, a w lutym 1918 roku wyjechał do Francji. Od czerwca był zastępcą szefa sztabu 82 Dywizji, z którą walczył w bitwie o Saint-Mihiel i w ofensywie w Meuse-Argonne. Wybuch pocisku trwale uszkodził mu słuch. W październiku 1918 roku dostał tymczasowy stopień podpułkownika, a po wojnie służył w wojskach okupacyjnych 3 Armii w Koblencji.

Lata międzywojenne

Po powrocie, jak tysiące oficerów, cofnięto mu wojenny awans. Był instruktorem w szkole kawalerii w Fort Riley, w latach 1921–1923 pracował w sztabie generalnym, a w latach 1923–1925 służył w 3 Pułku Kawalerii w Fort Myer pod Waszyngtonem, reprezentacyjnej jednostce stolicy. Kariera szła powoli. Podpułkownikiem na stałe został dopiero w 1929 roku, ponad dziesięć lat po tym, jak pierwszy raz nosił ten stopień we Francji. Ukończył szkołę dowodzenia i sztabu w Fort Leavenworth, a w 1934 roku Army War College. Na tym kursie, na którym byli też Omar Bradley i William Halsey, kilkakrotnie zajmował się planem Orange, przewidującym wojnę z Japonią i obronę Filipin na półwyspie Bataan.

W 1935 roku został pułkownikiem i objął dowództwo 3 Pułku Kawalerii, a w 1938 roku, jako generał brygady, 1 Brygady Kawalerii w Fort Clark w Teksasie. Był typowym oficerem kawalerii dawnej armii: świetnym jeźdźcem, graczem w polo, towarzyskim i lubianym przez żołnierzy. Wydawało się, że karierę zakończy jako generał brygady w czasach, gdy koń ustępował czołgom.

Filipiny 1941–1942

We wrześniu 1940 roku, w chwili gdy armia amerykańska zaczęła się szybko rozbudowywać, Wainwright dostał przydział na Filipiny jako dowódca Dywizji Filipińskiej, złożonej z Amerykanów i filipińskich żołnierzy Philippine Scouts. W drodze, tuż po przepłynięciu Kanału Panamskiego, dowiedział się o awansie na generała majora. Jesienią 1941 roku, gdy MacArthur jako dowódca Sił Zbrojnych USA na Dalekim Wschodzie (USAFFE) przygotowywał obronę całego archipelagu, Wainwright objął Siły Północnego Luzonu, które w razie wojny miały bronić najważniejszego odcinka, zatoki Lingayen. Składały się z trzech świeżo zmobilizowanych dywizji armii filipińskiej, słabo wyszkolonych i uzbrojonych, oraz 26 Pułku Kawalerii Philippine Scouts.

Rano 8 grudnia 1941 roku był w Fort Stotsenburg, obok lotniska Clark Field, kilka godzin przed tym, jak japońskie lotnictwo zniszczyło tam amerykańskie bombowce. 22 grudnia 14 Armia Hommy wylądowała w zatoce Lingayen. Filipińskie dywizje nie wytrzymały uderzenia, a 26 Pułk Kawalerii w kolejnych potyczkach osłaniał odwrót. Gdy MacArthur 23 grudnia wrócił do planu Orange, Wainwright prowadził opóźniające działania na kolejnych liniach w środkowym Luzonie, które pozwoliły wycofać na Bataan i siły z północy, i Siły Południowego Luzonu. Manewr się udał, choć Manilę trzeba było oddać, a ogromne zapasy zostały na równinie.

Na Bataanie dowodził I Korpusem na zachodniej połowie półwyspu. Po natarciu Hommy w styczniu jego korpus, odcięty na linii Mauban, musiał się cofnąć na drugą linię obrony. W lutym jego żołnierze zniszczyli japońskie desanty na zachodnim wybrzeżu i oddziały, które przeniknęły przez front. Wainwright często pojawiał się na pierwszej linii, co budziło szacunek żołnierzy, a jego kawaleria, gdy skończyła się żywność, zjadła swoje konie.

Dowódca na Filipinach

11 marca 1942 roku MacArthur opuścił Corregidor. Zostawił na Filipinach cztery odrębne dowództwa i zamierzał kierować nimi z Australii, ale Waszyngton uznał najstarszego rangą Wainwrighta za dowódcę wszystkich wojsk. 19 marca prezydent Franklin Delano Roosevelt przedstawił jego kandydaturę na generała porucznika, a 21 marca Wainwright przeniósł się na Corregidor i objął dowództwo Sił Stanów Zjednoczonych na Filipinach (USFIP). Racje na Bataanie spadły do około tysiąca kalorii dziennie, a Waszyngton przypominał zakaz kapitulacji. 9 kwietnia, po ostatniej ofensywie Hommy, generał Edward King poddał Bataan bez wiedzy Wainwrighta, który do końca naciskał na kontratak. Jeńców pognano w marszu śmierci. Wainwright nigdy Kinga nie potępił.

Przez następny miesiąc japońska artyleria z Bataanu niszczyła Corregidor. W nocy z 5 na 6 maja na wyspie wylądowała japońska piechota, a rano weszły do walki czołgi. Wainwright, obawiając się rzezi rannych w tunelu Malinta, postanowił się poddać. Próbował ocalić wojska na południu, przekazując je generałowi Williamowi Sharpowi, ale Homma podczas spotkania w Cabcaben odmówił przyjęcia kapitulacji, która nie obejmowała wszystkich sił na Filipinach. Wainwright ustąpił i w nocy z 6 na 7 maja podpisał dokument kapitulacji Corregidoru i całego archipelagu, a 7 maja przez radio w Manili wezwał wojska do złożenia broni. MacArthur depeszował do Waszyngtonu, że Wainwright „chwilowo stracił równowagę”, i polecił Sharpowi walczyć dalej, ale Sharp, przekonany, że jeńcom z Corregidoru grozi rzeź, skapitulował 10 maja. Ostatnie oddziały poddały się 9 czerwca. Cała kampania filipińska trwała pięć miesięcy, a nie pięćdziesiąt dni, jak zakładali Japończycy.

Niewola

Wainwright był najwyższym rangą amerykańskim jeńcem wojny. Japończycy przetrzymywali go najpierw w Manili, a od 9 czerwca 1942 roku w obozie dla wyższych oficerów w Tarlac na Luzonie. W sierpniu wywieziono go na Tajwan, do obozu w Karenko, gdzie spotkał wziętych do niewoli generałów brytyjskich i holenderskich, wśród nich Arthura Percivala, który poddał Singapur. Wyższych oficerów bito, zmuszano do pracy i głodzono. Wainwright w dzienniku notował spadek wagi i w kółko analizował decyzję o kapitulacji. Później przenoszono go do innych obozów na Tajwanie, a jesienią 1944 roku, gdy amerykańskie bombowce zaczęły sięgać wysp japońskich, do Mandżurii. Ostatnie miesiące wojny spędził w mroźnym obozie pod Xi’an, dzisiejszym Liaoyuan, na północny wschód od Mukdenu.

W kraju jego los był sprawą narodową. W 1942 roku wysunięto jego kandydaturę do Medalu Honoru, ale MacArthur formalnie się temu sprzeciwił, wskazując między innymi na samą kapitulację, i szef sztabu generał George Marshall odłożył sprawę, by nie drażnić dowódcy na południowo-zachodnim Pacyfiku. W maju 1944 roku tygodnik „Time” umieścił portret Wainwrighta za drutem kolczastym na okładce.

19 sierpnia 1945 roku, kilka dni po ogłoszeniu kapitulacji Japonii, do obozu dotarło dwóch agentów amerykańskiego Biura Służb Strategicznych, zrzuconych na spadochronach pod Mukdenem. Pod koniec sierpnia, w czasie gdy Mandżurię zajmowała Armia Czerwona, Wainwright, Percival i inni jeńcy wrócili do Mukdenu, a stamtąd odlecieli. Pierwsze pytanie, jakie Wainwright zadał, dotyczyło tego, co myślą o nim Amerykanie. Był zaskoczony, gdy usłyszał, że jest bohaterem.

Na „Missouri” i w Baguio

31 sierpnia w Jokohamie spotkał się z MacArthurem. Według relacji obecnych MacArthur był wstrząśnięty wyglądem wynędzniałego, posiwiałego dawnego podwładnego. 2 września 1945 roku na pokładzie pancernika „Missouri” w Zatoce Tokijskiej Wainwright i Percival stali tuż za MacArthurem, gdy przyjmował on kapitulację Japonii. MacArthur podpisywał dokument kilkoma piórami, a pierwsze z nich wręczył Wainwrightowi. Następnego dnia obaj byli obecni w Baguio na Luzonie, gdy kapitulację wojsk japońskich na Filipinach podpisywał generał Tomoyuki Yamashita.

Po powrocie do kraju sekretarz wojny Henry Stimson uznał sprzeciw MacArthura wobec Medalu Honoru za bezpodstawny. 10 września 1945 roku prezydent Harry Truman niespodziewanie wręczył mu medal w Ogrodzie Różanym Białego Domu. Uzasadnienie podkreślało, że Wainwright wielokrotnie, z narażeniem życia, pojawiał się na linii ognia, a jego postawa na Corregidorze budziła podziw sojuszników. Awansowano go na pełnego generała, czterogwiazdkowego, a 13 września Nowy Jork urządził mu paradę na Broadwayu. Wśród wielu jego późniejszych odznaczeń zagranicznych wymienia się także polski Order Virtuti Militari.

Ostatnie lata

Objął Dowództwo Obrony Wschodniej na Governors Island w Nowym Jorku, a w styczniu 1946 roku 4 Armię w Fort Sam Houston w Teksasie. W 1946 roku zeznawał w sprawie warunków kapitulacji przed amerykańską komisją wojskową, która w Manili sądziła Hommę. Wydał też, z dziennikarzem Robertem Considine’em, wspomnienia „General Wainwright’s Story”, które stały się bestsellerem. 31 sierpnia 1947 roku, po osiągnięciu wieku emerytalnego, niechętnie przeszedł w stan spoczynku. Zasiadał w radach nadzorczych kilku firm, był przewodniczącym Stowarzyszenia Niepełnosprawnych Weteranów i często przemawiał na zjazdach kombatantów. Publicznie nigdy nie okazał żalu do MacArthura, a w 1948 roku był gotów wygłosić przemówienie zgłaszające go jako kandydata republikanów na prezydenta.

Zmarł na udar 2 września 1953 roku w San Antonio, w ósmą rocznicę ceremonii na „Missouri”. Pochowano go na Cmentarzu Narodowym w Arlington, obok rodziców. Na pogrzebie byli Bradley, Marshall i Edward King.

Znaczenie

Wainwright nie był wybitnym strategiem i nie miał wpływu na plan, który skazał obrońców Filipin na klęskę. To MacArthur postanowił bronić całego archipelagu i rozproszył zapasy, a Waszyngton od początku wiedział, że odsieczy nie będzie. Wainwright dostał dowództwo nad armią, która już przegrała, i dotrwał z nią, ile się dało. Jego decyzja o kapitulacji wszystkich sił na Filipinach, wymuszona groźbą wobec bezbronnego garnizonu Corregidoru, była dla MacArthura dowodem słabości, dla historyków raczej przykładem tego, jak dowódca bez żadnych kart próbuje ratować swoich ludzi. Morton, autor amerykańskiej historii oficjalnej, zwrócił uwagę, że dylematu w ogóle by nie było, gdyby utrzymano układ dowództw zostawiony przez MacArthura, bo Japończycy nie mieliby od kogo żądać kapitulacji całego archipelagu.

Dla Amerykanów Wainwright stał się symbolem żołnierzy pozostawionych na Filipinach, Bataanu, Corregidoru i tysięcy jeńców, którzy nie wrócili z niewoli. Jego imię nosi baza wojskowa Fort Wainwright na Alasce, a szpital weteranów w Walla Walla, jego rodzinnym mieście, nazwano jego nazwiskiem. Na Corregidorze, wśród ruin fortecy, stoi jego pomnik.