Kapitulacja na Pustaci Lüneburskiej

Wieczorem 4 maja 1945 roku na niewysokim wzgórzu Timeloberg koło wsi Wendisch Evern, kilka kilometrów na południowy wschód od Lüneburga, pięciu niemieckich oficerów weszło do wojskowego namiotu, w którym czekał na nich feldmarszałek Bernard Montgomery. Na stole przykrytym wojskowym kocem stały dwa mikrofony BBC. Montgomery odczytał po angielsku tekst dokumentu i wezwał po kolei członków delegacji do złożenia podpisów. O 18.30 czasu brytyjskiego wojska niemieckie w Holandii, w północno-zachodnich Niemczech wraz z wyspami i w Danii – razem z okrętami na tych wodach – poddały się bezwarunkowo dowódcy brytyjskiej 21 Grupy Armii. Broń miała zamilknąć następnego dnia o 8.00 rano.

Była to pierwsza kapitulacja tak dużej części sił niemieckich na froncie zachodnim i jeden z kroków, którymi następca Hitlera, wielki admirał Karl Dönitz, próbował rozłożyć koniec wojny na kilka osobnych, regionalnych aktów. Zarazem pokazała granice tej taktyki: Montgomery przyjął poddanie się wojsk stojących naprzeciw Brytyjczyków, ale odmówił przyjęcia kapitulacji armii walczących z Armią Czerwoną. Wydarzenie, które w Holandii i Danii zapisało się jako początek wolności, w Niemczech przez długie lata pozostawało prawie zapomniane, a miejsce podpisania leży dziś na zamkniętym poligonie Bundeswehry.

Rzesza w strzępach

Po samobójstwie Hitlera 30 kwietnia władzę głowy państwa i naczelnego dowódcy Wehrmachtu przejął z mocy jego testamentu Dönitz, który urzędował w Plön, a od początku maja we Flensburgu-Mürwik, przy granicy duńskiej. Rzesza była wówczas pocięta na kilka oddzielnych obszarów. 2 maja skapitulował Berlin, a we Włoszech weszła w życie kapitulacja wojsk Grupy Armii C, podpisana kilka dni wcześniej w Casercie. Na północy Niemiec 21 Grupa Armii, która w marcu sforsowała Ren pod Wesel, doszła do Łaby i przekroczyła ją. 2 maja brytyjska 11 Dywizja Pancerna zajęła Lubekę, a spadochroniarze brytyjskiej 6 Dywizji Powietrznodesantowej dotarli do Wismaru na kilka godzin przed oddziałami 2 Frontu Białoruskiego marszałka Konstantego Rokossowskiego. Odcięło to Szlezwik-Holsztyn i Danię od reszty kraju. 3 maja Brytyjczycy weszli bez walki do Hamburga, który miejscowy gauleiter Karl Kaufmann postanowił poddać, by oszczędzić zrujnowane bombardowaniami miasto.

Na zachód od Brytyjczyków, w zachodniej części Holandii, wciąż stała niemiecka 25 Armia pod ogólnym dowództwem generała pułkownika Johannesa Blaskowitza, odcięta od Rzeszy od czasu, gdy Kanadyjczycy wyszli w kwietniu nad Zuiderzee. Od końca kwietnia obowiązywało tam faktyczne zawieszenie broni, które pozwalało aliantom zrzucać żywność głodującej ludności w ramach operacji „Manna” i „Chowhound”. W Danii stał liczny niemiecki garnizon, a schroniło się tam też około ćwierć miliona niemieckich uciekinierów z Prus Wschodnich i Pomorza, przewiezionych przez Bałtyk w ramach operacji „Hannibal”. Na wschodzie, między Łabą a Odrą, rozpadały się resztki Grupy Armii „Wisła”, cofające się przed Armią Czerwoną ku liniom amerykańskim i brytyjskim.

Strategia Dönitza

Dönitz nie łudził się, że wojnę da się jeszcze wygrać. Chciał natomiast zyskać czas. Według jego późniejszych relacji i ustaleń historyków jego celem było jak najdłuższe utrzymanie frontu na wschodzie, tak by jak najwięcej żołnierzy i cywilów zdążyło przejść na zachód i trafić do niewoli brytyjskiej lub amerykańskiej, a nie radzieckiej. Na zachodzie natomiast zamierzał kapitulować etapami, armia po armii i region po regionie. Liczył też – jak wcześniej Himmler w swojej ofercie – że sojusz mocarstw zachodnich ze Związkiem Radzieckim lada chwila pęknie. Z dokumentów zdobytych na aliantach Niemcy znali przebieg planowanych granic stref okupacyjnych i wiedzieli, że Meklemburgia i Brandenburgia znajdą się w strefie radzieckiej.

Taktyka częściowych kapitulacji nie była wymysłem Dönitza – Hitler ją odrzucał, ale gdy żył, we Włoszech generał Karl Wolff i jego wspólnicy przez kilka tygodni negocjowali poddanie się za plecami Berlina. Teraz jednak inicjatywa wychodziła od samego szefa państwa. Do Montgomery’ego Dönitz posłał swojego następcę na stanowisku naczelnego dowódcy marynarki wojennej, admirała Hansa-Georga von Friedeburga. Uznał, że jako głowa państwa nie powinien rozmawiać z feldmarszałkiem osobiście.

Pierwsza wizyta: 3 maja

Lüneburg Brytyjczycy zajęli 18 kwietnia. Montgomery urządził kwaterę w willi w Häcklingen, a 1 maja przeniósł swoje wysunięte stanowisko dowodzenia, z którego słynnymi przyczepami podróżował przez całą wojnę, na Timeloberg – wzgórze na skraju Pustaci Lüneburskiej, od lat służące lüneburskiemu garnizonowi jako plac ćwiczeń. Przed południem 3 maja przyjechali tam samochodami niemieccy parlamentariusze: admirał von Friedeburg, generał Eberhard Kinzel, szef sztabu Grupy Armii „Wisła”, kontradmirał Gerhard Wagner ze sztabu marynarki i major Hans Jochen Friedel. Montgomery przyjął ich pod brytyjską flagą przed swoją przyczepą i zapytał – jak sam później opisywał – kim są i czego chcą.

Friedeburg przekazał list feldmarszałka Wilhelma Keitla. Niemcy proponowali kapitulację wobec Brytyjczyków trzech armii Grupy Armii „Wisła”, cofających się przed Rosjanami w Meklemburgii, oraz prosili o zgodę na przepuszczanie przez linie brytyjskie uciekającej ludności cywilnej. Montgomery odmówił. Wojska te walczyły z Armią Czerwoną i to jej powinny się poddać; jeśli pojedynczy żołnierze przyjdą ze wschodu z podniesionymi rękami, zostaną wzięci do niewoli, ale o kapitulacji całych armii nie może być mowy. W zamian zażądał bezwarunkowego poddania się wszystkich sił niemieckich na swoim zachodnim i północnym skrzydle: w Holandii, na Wyspach Fryzyjskich i Helgolandzie, w Szlezwiku-Holsztynie i w Danii. Według relacji korespondenta CBS Billa Downsa powiedział Niemcom wprost, że jeśli się nie zgodzą, będzie walczył dalej „z przyjemnością”.

Friedeburg nie miał pełnomocnictw do tak szerokiej kapitulacji. Pojechał więc z majorem Friedelem do Flensburga, a Montgomery dał Niemcom czas do wieczora następnego dnia i na czas ich podróży wstrzymał ataki lotnictwa na drogi, którymi jechali. Kinzel i Wagner zostali w brytyjskiej kwaterze. We Flensburgu Dönitz, po naradach ze swoim otoczeniem – z Keitlem, szefem sztabu operacyjnego OKW generałem Alfredem Jodlem i kierującym rządem hrabią Lutzem Schwerinem von Krosigkiem – zgodził się na warunki Montgomery’ego. Uznał, że kapitulacja przed Brytyjczykami nie przekreśla jego planu: nie obejmowała przecież frontu wschodniego, a otwierała drogę do kolejnych rozmów z naczelnym dowódcą sił alianckich, generałem Dwightem Eisenhowerem. Następnego dnia, 4 maja, wydał też rozkaz, by U-Booty przerwały działania i wróciły do portów – na morzu wojna podwodna dobiegała końca.

Podpisy w namiocie

4 maja po południu Montgomery zwołał w swojej kwaterze dziennikarzy i zapowiedział im, że wieczorem odbędzie się kapitulacja. Friedeburg wrócił około 18.00 z dodatkowym członkiem delegacji, pułkownikiem Fritzem Poleckiem, przedstawicielem OKW. Zanim Niemców wprowadzono do namiotu, Friedeburg potwierdził w przyczepie feldmarszałka, że są gotowi podpisać. Montgomery odczytał dokument i oznajmił, że jeśli nie zostanie podpisany natychmiast i bez dyskusji, walka będzie trwała. Podpisali kolejno Friedeburg, Kinzel, Wagner, Poleck i Friedel, a na końcu Montgomery, który dopisał datę i godzinę. Ceremonię sfilmowali operatorzy brytyjskiej kroniki filmowej, a BBC nagrało ją dla radia; komentarz wygłosił australijski korespondent Chester Wilmot. Większość źródeł podaje godzinę 18.30, niektóre niemieckie opracowania – 18.00, gdy delegacja przybyła na wzgórze.

Dokument liczył siedem krótkich punktów. Niemieckie dowództwo zgadzało się na poddanie wszystkich sił zbrojnych w Holandii, w północno-zachodnich Niemczech łącznie z Wyspami Fryzyjskimi, Helgolandem i pozostałymi wyspami, w Szlezwiku-Holsztynie i w Danii, wraz ze wszystkimi okrętami na tych obszarach. Walki na lądzie, morzu i w powietrzu miały ustać o 8.00 rano 5 maja według brytyjskiego podwójnego czasu letniego. Niemieckie dowództwa miały bez sprzeciwu wykonywać dalsze rozkazy aliantów, a nieposłuszeństwo uznawano za złamanie warunków kapitulacji. Punkt piąty zastrzegał, że akt jest niezależny od przyszłej generalnej kapitulacji Niemiec i zostanie przez nią zastąpiony. Wiążący był tekst angielski.

Pod względem formalnym była to kapitulacja wojskowa na szczeblu frontu, taka jak ta z Caserty – nie kapitulacja państwa. Montgomery pilnował, by nie wykroczyć poza swoje uprawnienia: nie przyjął żadnych zobowiązań politycznych, a dokument wprost podporządkował przyszłym ustaleniom wszystkich aliantów. Według szacunków przytaczanych w literaturze niemieckiej broń złożyło na jego mocy od 1,6 do 2 milionów żołnierzy, choć liczby te obejmują także tysiące ludzi, którzy w ostatnich dniach przeszli na zachód z frontu wschodniego.

Świece w oknach

Wiadomość dotarła do Danii jeszcze tego samego wieczoru. O 20.36 duńska sekcja BBC w Londynie przerwała audycję komunikatem, że Montgomery ogłosił kapitulację wojsk niemieckich w Holandii, północno-zachodnich Niemczech i Danii. Ludzie wyszli na ulice, zrywali papier zaciemniający z okien i stawiali w nich zapalone świece; ten zwyczaj Duńczycy powtarzają co roku wieczorem 4 maja. Od rana 5 maja członkowie duńskiego ruchu oporu z opaskami na rękawach zajmowali urzędy i aresztowali kolaborantów. Miejscami dochodziło przy tym do strzelanin z niemieckimi żołnierzami i z członkami duńskich formacji kolaboracyjnych, w których ginęli ludzie. Wehrmacht, którym w Danii dowodził generał pułkownik Georg Lindemann, w zasadzie podporządkował się kapitulacji, a pełnomocnik Rzeszy Werner Best wkrótce trafił do aresztu. 5 maja do Kopenhagi przylecieli pierwsi żołnierze brytyjscy i alianckiej misji wojskowej; tego samego dnia powstał „rząd wyzwolenia” z udziałem przedstawicieli ruchu oporu, a król Chrystian X, który przetrwał całą okupację w kraju, odzyskał swobodę działania. Dla Danii, zajętej przez Niemców 9 kwietnia 1940 roku w ciągu kilku godzin, okupacja trwała pięć lat i niecały miesiąc.

Kapitulacja nie objęła jednak całego kraju w praktyce. Garnizon na wyspie Bornholm, leżącej daleko na wschodzie Bałtyku, odmawiał poddania się Rosjanom i dopiero po radzieckich nalotach na Rønne i Nexø oraz desancie wyspa przeszła w ręce Armii Czerwonej, która pozostała na niej do kwietnia 1946 roku. Duńskie władze musiały też zająć się ćwierćmilionową rzeszą niemieckich uciekinierów, których przez kolejne lata trzymano w obozach; ostatni opuścili Danię w 1949 roku.

W północno-zachodnich Niemczech broń składały jednostka po jednostce. W Fryzji Wschodniej, gdzie do ostatniego dnia toczyła ciężkie walki polska 1 Dywizja Pancerna generała dywizji Stanisława Maczka, 5 maja rano ogień ucichł na przedpolu Wilhelmshaven, jednej z dwóch głównych baz Kriegsmarine. Po rozmowach z niemieckim dowództwem twierdzy 6 maja zastępca dowódcy 10 Brygady Kawalerii Pancernej pułkownik dyplomowany Antoni Grudziński przyjął w imieniu Maczka kapitulację dowództwa twierdzy i bazy marynarki wojennej, floty „Ostfriesland”, 10 Dywizji Piechoty i ośmiu pułków piechoty i artylerii. Polskie oddziały wkroczyły do miasta, a w porcie wpadło w ich ręce – według danych polskich – ponad dwieście okrętów i jednostek pomocniczych. Dywizja, która w 1944 roku walczyła pod Falaise, w Belgii i Holandii, zakończyła wojnę w portowym mieście, w którym w 1939 roku stały pancerniki Rzeszy. W Wilhelmshaven i okolicach przez następne miesiące stacjonowały polskie oddziały.

Holandia i dalsze rozmowy

W Holandii kapitulacja z Pustaci Lüneburskiej oznaczała koniec wojny, ale jej wykonanie trzeba było dopiero uzgodnić. 5 maja w hotelu „De Wereld” w Wageningen dowódca 1 Korpusu Kanadyjskiego generał Charles Foulkes przekazał Blaskowitzowi szczegółowe rozkazy w sprawie złożenia broni, w obecności księcia Bernharda, dowódcy holenderskich sił wewnętrznych. Kanadyjczycy i Brytyjczycy wkroczyli do zachodniej części kraju w następnych dniach. Holendrzy świętują dziś 5 maja jako Dzień Wyzwolenia (Bevrijdingsdag), bo tego dnia o 8.00 rano weszła w życie kapitulacja podpisana pod Lüneburgiem.

Dönitz od razu wykonał kolejny krok. 5 maja Friedeburg pojechał z kwatery Montgomery’ego do Reims, do sztabu Eisenhowera, z propozycją kapitulacji pozostałych sił niemieckich na zachodzie. Tego samego dnia w Bawarii poddała się Amerykanom Grupa Armii G. Eisenhower, związany wobec Moskwy zobowiązaniem, że Niemcy skapitulują jednocześnie przed wszystkimi aliantami, nie zgodził się jednak na dalsze kapitulacje częściowe i zażądał kapitulacji całkowitej, na wszystkich frontach naraz. Dönitz musiał ustąpić – kilka dni rozgrywki, na którą liczył, pozwoliło jeszcze dziesiątkom tysięcy żołnierzy i cywilów przedostać się na zachód, ale nie zmieniło niczego w politycznym rachunku zwycięzców.

Friedeburg podpisał później oba akty bezwarunkowej kapitulacji Niemiec, w Reims i w Berlinie. 23 maja, w dniu aresztowania członków rządu Dönitza we Flensburgu, popełnił samobójstwo. Kinzel odebrał sobie życie 25 czerwca 1945 roku. Montgomery nazwał Timeloberg „Wzgórzem Zwycięstwa” i postawił na nim pomnik z napisem upamiętniającym bezwarunkową kapitulację wszystkich sił lądowych, morskich i powietrznych w północno-zachodnich Niemczech, Danii i Holandii. Pilnowali go niemieccy cywile, mimo to w 1955 roku skradziono z niego brązową tablicę. W 1958 roku na polecenie Montgomery’ego głaz przewieziono do Wielkiej Brytanii, do akademii wojskowej w Sandhurst, gdzie zaczynała się jego kariera. Na skraju wzgórza w 1995 roku stanął nowy kamień z napisem „Nigdy więcej wojny”.

Miejsce w wojnie

Kapitulacja z 4 maja zakończyła wojnę na całym północnym skrzydle frontu zachodniego, prawie rok po lądowaniu w Normandii i niespełna osiem miesięcy po tym, jak alianci ponieśli porażkę pod Arnhem, co odsunęło wyzwolenie zachodniej Holandii aż do wiosny. Oszczędziła Holandii i Danii walk w ostatnich dniach wojny, a głodującym miastom zachodniej Holandii – groźby, że broniący się Niemcy zaleją poldery. Dla Montgomery’ego była zwieńczeniem drogi, która zaczęła się pod El Alamein.

Dla Niemiec znaczyła mniej, niż chciał Dönitz. Montgomery przestrzegał zasady, że nikt z aliantów nie przyjmuje kapitulacji wojsk walczących z innym sojusznikiem, i nie dał się wciągnąć w grę, w której Niemcy próbowaliby oddzielić Zachód od Związku Radzieckiego. Częściowe kapitulacje – we Włoszech, na Pustaci Lüneburskiej, w Bawarii – przyspieszyły rozpad Wehrmachtu, ale ostatecznie Niemcy musiały podpisać kapitulację całkowitą przed wszystkimi aliantami naraz, najpierw w Reims, a potem, na żądanie Moskwy, w berlińskim Karlshorst.