Konstanty Rokossowski

Konstanty Rokossowski był jednym z najzdolniejszych dowódców Armii Czerwonej w drugiej wojnie światowej i jedną z najbardziej niejednoznacznych postaci polskiej historii XX wieku. Syn polskiego kolejarza z Warszawy, w pierwszej wojnie światowej carski dragon, w wojnie domowej czerwony kawalerzysta, w 1937 roku padł ofiarą wielkiej czystki i prawie trzy lata spędził w więzieniu, gdzie był torturowany. Zwolniony w 1940 roku, w ciągu następnych pięciu lat dowodził pod Moskwą, Stalingradem i Kurskiem, w operacji „Bagration” i w ostatnich bitwach na Pomorzu i w Meklemburgii. Po wojnie Stalin wysłał go do Polski jako ministra obrony narodowej i marszałka Polski. Dla jednych był wybitnym żołnierzem, który zawsze podawał narodowość polską, dla innych – symbolem sowieckiej kontroli nad Polską i dowódcą armii, która w 1944 roku stała na Pradze, gdy walczyła Warszawa.

Warszawskie dzieciństwo

Urodził się 21 grudnia 1896 roku (9 grudnia według kalendarza juliańskiego) w Warszawie. Radzieckie życiorysy podawały przez lata jako miejsce urodzenia Wielkie Łuki w Rosji, co lepiej pasowało do kariery radzieckiego marszałka; badania polskich i rosyjskich historyków oraz dokumenty rodzinne wskazują na Warszawę. Ojciec, Ksawery Rokossowski, pochodził ze zubożałej szlachty wielkopolskiej i pracował na kolei; matka, Antonina z Owsiannikowów, była Rosjanką wyznania prawosławnego. Oboje zmarli, gdy Konstanty był jeszcze dzieckiem – ojciec w 1902 roku – i chłopiec musiał wcześnie zarabiać na siebie: pracował w cukierni, w fabryce pończoch, a potem jako uczeń w zakładzie kamieniarskim. Za udział w pochodzie pierwszomajowym w 1912 roku spędził kilka tygodni na Pawiaku.

Dragon i czerwony kawalerzysta

W sierpniu 1914 roku znalazł się w armii rosyjskiej, w 5 Kargopolskim Pułku Dragonów. Już w pierwszych tygodniach wojny, w rozpoznaniu pod wsią Klwów, zasłużył na Krzyż Świętego Jerzego. Walczył w Królestwie Polskim, nad Bzurą, potem na Litwie i Łotwie; był dwukrotnie ranny i dosłużył się stopnia podoficera.

Po rewolucji wraz z grupą żołnierzy swojego pułku przeszedł do Czerwonej Gwardii, a potem do Armii Czerwonej; w 1919 roku wstąpił do partii bolszewickiej. W latach wojny domowej walczył na Uralu i na Syberii przeciw wojskom admirała Aleksandra Kołczaka, a w 1921 roku w Zabajkalu przeciw oddziałom barona Romana von Ungern-Sternberga. Był kilkakrotnie ciężko ranny i otrzymał dwa Ordery Czerwonego Sztandaru. Wtedy też zmienił imię odojcowskie z Ksawieriewicz na Konstantinowicz.

W latach dwudziestych był instruktorem kawalerii w Mongolii, gdzie poznał przyszłą żonę, Julię Barminę; ich córka Ariadna urodziła się w 1925 roku. W latach 1924–1925 ukończył kursy doskonalenia dowódców kawalerii w Leningradzie razem z Gieorgijem Żukowem, który kilka lat później służył pod jego rozkazami w 7 Samarskiej Dywizji Kawalerii. W 1929 roku dowodził brygadą kawalerii w konflikcie z Chinami o Kolej Wschodniochińską. W połowie lat trzydziestych był już dowódcą korpusu kawalerii i komdiwem.

W więzieniu NKWD

W sierpniu 1937 roku, w szczytowym okresie czystek w armii, został aresztowany pod zarzutem szpiegostwa na rzecz Polski i Japonii. Jego polskie pochodzenie i kontakty z dawnymi przełożonymi, którzy już zginęli, czyniły go łatwym celem. Według relacji współwięźniów i rodziny był bity, wybito mu zęby, złamano żebra, a co najmniej dwa razy wyprowadzono go na pozorowaną egzekucję. Nie podpisał jednak zeznań obciążających siebie ani innych. Żonę i córkę zesłano na prowincję.

W marcu 1940 roku, po kompromitujących dla Armii Czerwonej doświadczeniach wojny zimowej, część uwięzionych oficerów zwolniono, by zapełnić luki w kadrze dowódczej. Rokossowski wyszedł na wolność, przywrócono mu stopień i w czerwcu 1940 roku mianowano go generałem majorem. Podobno do końca życia nosił przy sobie pistolet, aby w razie ponownego aresztowania nie dać się wziąć żywcem.

Od Dubna do Moskwy

Gdy 22 czerwca 1941 roku Niemcy zaatakowali Związek Radziecki, Rokossowski dowodził 9 Korpusem Zmechanizowanym na Ukrainie. Jego korpus, niedokompletowany i z przestarzałymi czołgami, wziął udział w bitwie pancernej w rejonie Dubna, Łucka i Brodów; ocenia się, że działał najrozsądniej spośród korpusów zmechanizowanych Frontu Południowo-Zachodniego. W lipcu przeniesiono go pod Smoleńsk, gdzie z rozbitych oddziałów i odwodów sformował grupę operacyjną broniącą rejonu Jarcewa, a w sierpniu objął dowództwo 16 Armii, która w bitwie pod Smoleńskiem i we wrześniowych kontratakach pomagała wiązać niemieckie siły na kierunku moskiewskim.

Jesienią, w czasie operacji „Tajfun”, uniknął okrążenia pod Wiaźmą i zebrał wokół sztabu 16 Armii nowe dywizje, które broniły kierunku wołokołamskiego. W bitwie pod Moskwą jego armia przyjęła na siebie listopadowe natarcie niemieckich dywizji pancernych na Klin i Sołnieczogorsk, cofając się krok po kroku aż pod Kriukowo, kilkadziesiąt kilometrów od Kremla. W grudniu wzięła udział w kontrofensywie i odbiła Istrę i Wołokołamsk. W marcu 1942 roku Rokossowski został ciężko ranny odłamkiem pocisku i kilka miesięcy spędził w szpitalu. W lipcu objął dowództwo Frontu Briańskiego.

Stalingrad i Kursk

We wrześniu 1942 roku Stalin powierzył mu dowództwo nowo utworzonego Frontu Dońskiego na północ od Stalingradu. W operacji „Uran” jego wojska uderzyły na niemieckie zgrupowanie w małym łuku Donu i współdziałały w zamknięciu pierścienia wokół 6 Armii. Gdy próby zniszczenia kotła z marszu zawiodły, Kwatera Główna powierzyła likwidację okrążonych wojsk w całości jemu. 8 stycznia 1943 roku razem z przedstawicielem Kwatery Głównej, generałem Nikołajem Woronowem, wysłał Friedrichowi Paulusowi propozycję kapitulacji, a po jej odrzuceniu poprowadził operację „Pierścień”, zakończoną kapitulacją Paulusa i 2 lutego ostatnich oddziałów w północnej części miasta. Pojmany feldmarszałek był przesłuchiwany w jego sztabie. Rokossowski awansował na generała pułkownika, a w kwietniu 1943 roku na generała armii.

W lutym 1943 roku objął Front Centralny, który po nieudanej zimowej ofensywie na Orzeł bronił północnej ściany łuku kurskiego. To on miał przyjąć uderzenie 9 Armii Modela. Rozbudował obronę w głąb, skupiając artylerię i działa przeciwpancerne na kierunku, który – jak trafnie przewidział – Niemcy wybiorą: wzdłuż linii kolejowej Orzeł – Kursk. W nocy na 5 lipca, po zeznaniach wziętego do niewoli Niemca, kazał otworzyć ogień artyleryjskiego kontrprzygotowania na rejony koncentracji przeciwnika. Gdy rozpoczęła się operacja „Cytadela”, Model w ciągu tygodnia zdołał wbić się w obronę Frontu Centralnego zaledwie na kilkanaście kilometrów. Po tym, jak Hitler przerwał ofensywę, Front Centralny od 15 lipca uczestniczył w kontrnatarciu na orłowski występ, a później prowadził ofensywę ku Desnie i Dnieprowi. Cała bitwa na łuku kurskim przyniosła mu opinię mistrza obrony. W październiku 1943 roku jego front przemianowano na Białoruski, a w lutym 1944 roku na 1 Front Białoruski.

„Bagration” i Warszawa

Latem 1944 roku Rokossowski był jednym z twórców operacji „Bagration”, która rozbiła niemiecką Grupę Armii „Środek”. Według jego wspomnień przeforsował wbrew Stalinowi plan dwóch równorzędnych uderzeń przez błota Polesia, z których jedno doprowadziło do okrążenia Niemców pod Bobrujskiem; część historyków uważa tę opowieść za upiększoną. 29 czerwca 1944 roku został marszałkiem Związku Radzieckiego, a w lipcu jego wojska weszły na ziemie polskie, zajęły Lublin i Brześć i dotarły nad Wisłę.

1 sierpnia 1944 roku wybuchło powstanie warszawskie. Czołowe oddziały Rokossowskiego zostały na przedpolu Pragi kontratakowane przez niemieckie dywizje pancerne pod Radzyminem i Wołominem i zatrzymane. Praga została zdobyta dopiero we wrześniu; desant oddziałów 1 Armii Wojska Polskiego generała Zygmunta Berlinga na lewy brzeg Wisły nie uzyskał wsparcia i zakończył się klęską, a 2 października powstanie skapitulowało. Rokossowski do końca twierdził, że jego wyczerpane wojska nie były w stanie przyjść Warszawie z pomocą. Większość historyków uważa, że o losie powstania przesądziła polityczna decyzja Stalina, który nie zamierzał pomagać Armii Krajowej podległej rządowi w Londynie; jak wiele mógł w tej sytuacji zrobić sam dowódca frontu, pozostaje przedmiotem sporów.

Prusy, Pomorze, Meklemburgia

W listopadzie 1944 roku Stalin oddał 1 Front Białoruski, który miał uderzyć na Berlin, Żukowowi, a Rokossowskiego przeniósł na czele 2 Frontu Białoruskiego. Rokossowski odebrał to jako degradację; często tłumaczy się tę decyzję tym, że Stalin nie chciał, by Berlin zdobywał marszałek polskiego pochodzenia. W styczniu 1945 roku jego wojska wkroczyły do Prus Wschodnich i odcięły je od Rzeszy, dochodząc do Zalewu Wiślanego pod Elblągiem. W lutym i marcu zdobyły Pomorze Gdańskie i Zachodnie oraz Gdańsk i Gdynię. Wkroczeniu Armii Czerwonej do Prus i na Pomorze towarzyszyły masowe gwałty, grabieże i mordy na ludności cywilnej; Rokossowski wydał w styczniu rozkaz potępiający te przestępstwa, ale nie zdołał ich powstrzymać. Na początku maja jego wojska spotkały się w Meklemburgii, pod Wismarem, z brytyjską armią marszałka Bernarda Montgomery’ego. 24 czerwca 1945 roku dowodził Paradą Zwycięstwa na placu Czerwonym, którą przyjmował Żukow. Był dwukrotnym Bohaterem Związku Radzieckiego i kawalerem Orderu „Zwycięstwo”.

Marszałek Polski

Po wojnie dowodził Północną Grupą Wojsk Armii Radzieckiej, stacjonującą w Polsce, z dowództwem w Legnicy. W listopadzie 1949 roku, na życzenie Stalina, Bolesław Bierut mianował go ministrem obrony narodowej i marszałkiem Polski. Od 1950 roku był członkiem Biura Politycznego PZPR, od 1952 roku wicepremierem.

Za jego urzędowania Wojsko Polskie zostało przebudowane na wzór radziecki, a kluczowe stanowiska objęli oficerowie radzieccy. Z armii usunięto tysiące przedwojennych oficerów i żołnierzy wracających z Zachodu. Podległa ministrowi obrony Informacja Wojskowa, kierowana przez oficerów radzieckich, fabrykowała sprawy o rzekomy spisek w wojsku: w procesie generałów w 1951 roku zapadły wysokie wyroki więzienia, w tym dożywocia, a w kolejnych procesach – wyroki śmierci, wykonane m.in. na komandorze poruczniku Zbigniewie Przybyszewskim, który we wrześniu 1939 roku dowodził baterią cyplową w obronie Helu. Zakres osobistej odpowiedzialności Rokossowskiego za te zbrodnie jest sporny, ale jako minister ponosił za nie odpowiedzialność polityczną. W czerwcu 1956 roku wojsko, którym kierował, użyto do stłumienia robotniczego protestu w Poznaniu; jego rolę w tej decyzji historycy oceniają różnie.

Na fali przemian 1956 roku Rokossowski stał się symbolem radzieckiego nadzoru nad Polską. Na wiecach żądano jego wyjazdu. W październiku, gdy pierwszym sekretarzem został Władysław Gomułka, a do Warszawy przyleciał zaniepokojony Nikita Chruszczow, Rokossowski nie wszedł do nowego Biura Politycznego. W listopadzie odwołano go z funkcji ministra i wicepremiera; wyjechał do Związku Radzieckiego razem z większością radzieckich oficerów służących w Wojsku Polskim.

Ostatnie lata

W ZSRR był wiceministrem obrony, w latach 1957–1958 dowódcą Zakaukaskiego Okręgu Wojskowego, a od 1962 roku jednym z generalnych inspektorów ministerstwa obrony. Ostatnie lata poświęcił wspomnieniom „Żołnierski obowiązek”, które ukazały się w 1968 roku, wkrótce po jego śmierci. Zmarł na raka 3 sierpnia 1968 roku w Moskwie. Jego prochy złożono w murze kremlowskim.

Znaczenie

Rokossowski należał do tej grupy dowódców – obok Żukowa, Aleksandra Wasilewskiego i Iwana Koniewa – którzy w latach 1942–1945 odwrócili losy wojny na wschodzie. Uchodził za dowódcę, który oszczędzał żołnierzy bardziej niż wielu jego kolegów, a jego obrona pod Kurskiem stała się wzorem dla radzieckiej sztuki wojennej. Wielu Rosjan pamięta go jako jednego z najwybitniejszych marszałków wojny.

W Polsce pamięć o nim jest głęboko podzielona. Był Polakiem z urodzenia, mówił po polsku i we wszystkich dokumentach podawał narodowość polską – a zarazem, jako dowódca frontu w 1944 roku i minister obrony w latach stalinowskich, uosabiał podporządkowanie Polski Związkowi Radzieckiemu. Jego losy – syna warszawskiego kolejarza, który przeżył tortury NKWD, by zostać marszałkiem dwóch państw – pokazują, jak drugą wojnę światową i jej skutki splatały się na wschodzie Europy z losami pojedynczych ludzi.