Kapitulacja Berlina

Rankiem 2 maja 1945 roku, około szóstej, generał artylerii Helmuth Weidling, dowódca obrony Berlina, przeszedł wraz ze sztabem przez linię frontu i oddał się do niewoli radzieckiej. Kilka godzin później w kwaterze generała Wasilija Czujkowa, dowódcy 8 Gwardyjskiej Armii, podpisał rozkaz nakazujący garnizonowi stolicy natychmiastowe zaprzestanie oporu. Do wieczora walki w mieście wygasły. Bitwa o Berlin, rozpoczęta pół miesiąca wcześniej nad Odrą, dobiegła końca.

Kapitulację poprzedziła nieudana próba rokowań. Dobę wcześniej, 1 maja, szef sztabu generalnego wojsk lądowych gen. Hans Krebs przez blisko dziesięć godzin rozmawiał z Czujkowem, próbując uzyskać zawieszenie broni. Rozmowy upadły, bo strona radziecka żądała bezwarunkowej kapitulacji, a Krebs nie miał zgody Josepha Goebbelsa – nowego kanclerza Rzeszy z testamentu Hitlera – na taki krok. Dopiero śmierć Goebbelsa wieczorem 1 maja otworzyła Weidlingowi drogę do poddania miasta.

Miasto w kleszczach

Od 25 kwietnia Berlin był okrążony przez wojska 1 Frontu Białoruskiego marszałka Gieorgija Żukowa i 1 Frontu Ukraińskiego marszałka Iwana Koniewa. W ostatnich dniach kwietnia obrońców – resztki kilku dywizji Wehrmachtu i Waffen-SS, policję, Volkssturm i Hitlerjugend, łącznie kilkadziesiąt tysięcy ludzi – ściśnięto w wąskim pasie od Alexanderplatz po Charlottenburg i Spandau. Centrum, z Kancelarią Rzeszy i bunkrem Hitlera, znalazło się w zasięgu radzieckiej broni ręcznej. Od 29 kwietnia trwały walki o podejścia do Reichstagu, a 30 kwietnia rozpoczął się szturm gmachu.

Weidling, dowódca LVI Korpusu Pancernego, był komendantem obrony Berlina dopiero od 23 kwietnia. Jeszcze dzień wcześniej Hitler, przekonany, że generał samowolnie przeniósł stanowisko dowodzenia na zachód, kazał go rozstrzelać; Weidling sam zgłosił się do bunkra, by wyjaśnić nieporozumienie, i wyszedł z niego z nominacją. 30 kwietnia zameldował Hitlerowi, że obrońcom skończy się amunicja najpóźniej tej nocy. Po południu dostał zgodę na próbę przebicia się z miasta małymi grupami. Kilka godzin później Hitler popełnił samobójstwo.

Według testamentu Hitlera prezydentem Rzeszy i naczelnym dowódcą został wielki admirał Karl Dönitz, przebywający w Plön w Szlezwiku-Holsztynie, a kanclerzem – Goebbels. W bunkrze pozostali Goebbels, szef Kancelarii NSDAP Martin Bormann, generałowie Krebs i Wilhelm Burgdorf oraz kilkuset żołnierzy, urzędników i członków personelu. Goebbels i Bormann postanowili, zanim cokolwiek przekażą Dönitzowi, spróbować rozmów z Rosjanami. Liczyli, że Moskwa zgodzi się na zawieszenie broni i uzna nowy rząd Rzeszy za partnera do rokowań – choćby po to, by rozegrać ją przeciw zachodnim aliantom.

Misja Krebsa (1 maja)

Wybór padł na Hansa Krebsa. Generał wiosną 1941 roku pełnił obowiązki attaché wojskowego w Moskwie, mówił po rosyjsku i zapisał się w pamięci tym, że 13 kwietnia 1941 roku Józef Stalin, żegnając na dworcu japońskiego ministra spraw zagranicznych Yōsuke Matsuokę, objął go i zapewnił, że Niemcy i Rosjanie pozostaną przyjaciółmi. Późnym wieczorem 30 kwietnia strona niemiecka przez parlamentariuszy uzgodniła przejście przez linię frontu.

Krebs, w towarzystwie szefa sztabu LVI Korpusu płk. Theodora von Dufvinga i tłumacza, dotarł do kwatery Czujkowa przy Schulenburgring w Tempelhofie nad ranem 1 maja – według wspomnień Czujkowa o 3.50. Przyniósł list podpisany przez Goebbelsa i Bormanna. Zawiadamiał w nim, że 30 kwietnia Hitler odebrał sobie życie, przedstawiał skład nowego rządu i proponował rozejm jako wstęp do rokowań pokojowych między Niemcami a ZSRR. Krebs był pierwszym, kto oficjalnie powiadomił stronę radziecką o śmierci Hitlera.

Czujkow natychmiast zatelefonował do Żukowa, a ten wysłał do Tempelhofu swojego zastępcę, gen. armii Wasilija Sokołowskiego, i zawiadomił Moskwę. Według wspomnień Żukowa obudzony Stalin skomentował śmierć Hitlera słowami, że „doigrał się, łajdak”, i polecił: żadnych rokowań poza bezwarunkową kapitulacją, ani z Krebsem, ani z innymi hitlerowcami. To samo powtórzono Krebsowi. Generał odpowiadał, że do bezwarunkowej kapitulacji nie jest upoważniony i że może ją przyjąć tylko rząd Dönitza, z którym bunkier nie ma łączności; prosił więc o zawieszenie broni, by nowy rząd mógł się zebrać i podjąć decyzję. Rosjanie widzieli w tym grę na zwłokę i próbę rozbicia koalicji.

Rozmowy, przerywane telefonami do sztabu frontu, ciągnęły się przez cały ranek. Dufving wrócił do niemieckich linii, by poprowadzić kabel telefoniczny do Kancelarii Rzeszy; Krebs rozmawiał przez niego z Goebbelsem. Około 13.00 opuścił kwaterę Czujkowa z radzieckim żądaniem bezwarunkowej kapitulacji – bez porozumienia.

„Nie” Goebbelsa i noc wyłamywania się

W bunkrze Goebbels odrzucił radzieckie warunki. Sam w dopisku do testamentu Hitlera oświadczył, że nie opuści Berlina, a bezwarunkowej kapitulacji nie zamierzał podpisywać. Wieczorem do sztabu Czujkowa dotarła niemiecka odmowa i według relacji radzieckich około 18.30 artyleria wznowiła zmasowany ostrzał dzielnicy rządowej. Krótko potem Goebbels i jego żona Magda otruli sześcioro swoich dzieci i odebrali sobie życie w ogrodzie Kancelarii.

Weidling, który przez cały dzień czekał na wynik rokowań, uznał, że dalszy opór nie ma sensu. Formalnie nie był już związany niczyimi rozkazami: Hitler i Goebbels nie żyli, z Dönitzem nie było łączności. Najpierw jednak, zgodnie z udzieloną 30 kwietnia zgodą, pozwolił tym oddziałom, które chciały, próbować przebicia się z miasta. Około 23.00 z Kancelarii Rzeszy wyruszyły grupy prowadzone przez SS-Brigadeführera Wilhelma Mohnkego – z nimi Bormann i reszta ludzi z bunkra. Krebs i Burgdorf zostali i w nocy zastrzelili się. Inne kolumny, z żołnierzami, cywilami i czołgami, przedzierały się na zachód przez mosty na Haweli w rejonie Spandau. Niewielu dotarło do Łaby; większość zginęła lub trafiła do niewoli. Liczba ofiar tej nocy pozostaje nieznana.

Wcześniej poddały się dwa najtrudniejsze do zdobycia punkty oporu. Po południu 1 maja załoga Cytadeli Spandau skapitulowała przed 47 Armią, a załoga betonowej wieży przeciwlotniczej przy ogrodzie zoologicznym zgodziła się złożyć broń o północy, by przedtem część ludzi mogła spróbować przebicia.

Weidling u Czujkowa (2 maja)

Około 1.00 w nocy 2 maja radziecka 79 Gwardyjska Dywizja Strzelecka przechwyciła depeszę radiową nadaną po rosyjsku przez LVI Korpus Pancerny: Niemcy prosili o wstrzymanie ognia i zapowiadali przysłanie parlamentariuszy z białą flagą na most poczdamski nad Landwehrkanal. Przyszedł Dufving i potwierdził gotowość Weidlinga do kapitulacji. Około 6.00 sam Weidling z kilkoma oficerami sztabu przekroczył linię frontu i oddał się do niewoli.

Do kwatery Czujkowa przywieziono go po ósmej. Według zapisu rozmowy, przytaczanego w literaturze, Czujkow zapytał, czy ma przed sobą dowódcę garnizonu Berlina, a Weidling, jakby z nawyku, odparł, że jest dowódcą LVI Korpusu Pancernego. Przy rozmowie był Sokołowski. Pod ich dyktando Weidling zgodził się na bezwarunkową kapitulację garnizonu i spisał rozkaz do żołnierzy. Pisał w nim, że 30 kwietnia Führer odebrał sobie życie i tym samym opuścił tych, którzy złożyli mu przysięgę; że każda godzina walki przedłuża straszliwe cierpienia ludności cywilnej Berlina i rannych; i że w porozumieniu z naczelnym dowództwem wojsk radzieckich wzywa do natychmiastowego zaprzestania walki.

Rozkaz powielono, a niemieccy oficerowie w towarzystwie radzieckich rozwozili go po mieście i odczytywali przez głośniki zamontowane na samochodach. Równolegle w nocy z 1 na 2 maja do strony radzieckiej zgłosił się Hans Fritzsche, wysoki urzędnik ministerstwa propagandy, który w imieniu władz cywilnych zaproponował kapitulację i również nagrał wezwanie do mieszkańców i żołnierzy. Przyjęto ją bez żadnych warunków.

Opór nie zgasł od razu. Część oddziałów, zwłaszcza SS, nie wierzyła w rozkaz albo go nie znała; w Tiergarten, w rejonie dworca Zoo i w pojedynczych budynkach strzelano jeszcze przez kilka godzin, a Rosjanie burzyli ogniem dział domy, z których padały strzały. Rano rozbrojono załogę piwnic Reichstagu, nad którym od dwóch dni powiewał już radziecki sztandar. Około 15.00 walki w śródmieściu ustały. Już wcześnie rano w Tiergarten żołnierze Kościuszkowskiej 1 Dywizji Piechoty zatknęli biało-czerwoną flagę na Kolumnie Zwycięstwa.

Według danych radzieckich tylko 2 maja do niewoli poszło w Berlinie ponad 70 tysięcy ludzi, a od 24 kwietnia łącznie około 134 tysięcy. Historycy zwracają uwagę, że liczby te są zawyżone: Rosjanie zatrzymywali wszystkich w mundurach, w tym strażaków, kolejarzy, policjantów i członków Volkssturmu. Wieczorem Moskwa uczciła zdobycie Berlina rozkazem dziennym Stalina i salwami artyleryjskimi; ustanowiony później medal „Za zdobycie Berlina” otrzymało ponad milion żołnierzy.

Mieszkańcy zdobytego miasta

Kiedy ucichły strzały, z piwnic i schronów zaczęli wychodzić cywile. W kwietniu 1945 roku w Berlinie przebywało jeszcze około 2,5–3 milionów ludzi, w większości kobiety, dzieci i starsi, a także setki tysięcy robotników przymusowych i jeńców z całej Europy. Przez dwa tygodnie żyli bez prądu, gazu i bieżącej wody, pod ostrzałem artylerii. Liczba cywilów zabitych w czasie walk w mieście nie jest znana; szacunki wahają się zwykle od około 10 do ponad 20 tysięcy. Wielu berlińczyków, zwłaszcza w ostatnich dniach, odebrało sobie życie.

Śródmieście leżało w gruzach – zniszczenia z nalotów alianckich dopełnił ostrzał radzieckiej artylerii, która w ciągu dwóch tygodni zrzuciła na miasto więcej materiałów wybuchowych niż wcześniej bombowce. Nie działały wodociągi, kanalizacja, komunikacja miejska ani szpitale w pełnym zakresie; mosty na Szprewie i kanałach były wysadzone.

Zdobyciu miasta towarzyszyła masowa przemoc żołnierzy Armii Czerwonej: grabieże, zabójstwa, a przede wszystkim gwałty. Historycy, opierając się m.in. na danych berlińskich szpitali i statystykach urodzeń, szacują liczbę zgwałconych w Berlinie kobiet zwykle na około 95–130 tysięcy; część opracowań podaje liczby wyższe lub niższe, a dla całych wschodnich Niemiec mówi się o setkach tysięcy, przy dużej niepewności takich szacunków. Wiele ofiar zmarło lub odebrało sobie życie. Przemocy doznawały także wyzwolone robotnice przymusowe z Polski i ZSRR. Świadectwem tych tygodni stał się m.in. anonimowy dziennik berlinianki wydany później jako „Kobieta w Berlinie”. Dowództwo radzieckie zaczęło ukrócać te zbrodnie dopiero po kilku tygodniach.

Jednocześnie władze radzieckie przystąpiły do uruchamiania miasta. Komendantem Berlina był od 24 kwietnia gen. Nikołaj Bierzarin, dowódca 5 Armii Uderzeniowej. Jego rozkazy rozwiązywały NSDAP i jej organizacje, nakazywały zdanie broni, a zarazem organizowały wydawanie żywności, naprawę wodociągów i elektrowni oraz wznowienie pracy piekarni. Wojskowe kuchnie polowe karmiły głodnych mieszkańców. Już 30 kwietnia do Brandenburgii przyleciała z Moskwy grupa niemieckich komunistów Waltera Ulbrichta, która zaczęła tworzyć nowe, podporządkowane Rosjanom władze miejskie. Bierzarin zginął w wypadku motocyklowym w Berlinie 16 czerwca 1945 roku.

Pomyłki i uściślenia

Wbrew obiegowym skrótom Krebs 1 maja nie negocjował kapitulacji Berlina. Jego misja, wysłana przez Goebbelsa i Bormanna, miała uzyskać zawieszenie broni i uznanie nowego rządu Rzeszy – a rozmowy upadły nie tylko z braku pełnomocnictw generała, lecz przede wszystkim dlatego, że Moskwa nie godziła się na nic poza bezwarunkową kapitulacją, a Goebbels jej odmówił. Kapitulacja Weidlinga z 2 maja dotyczyła garnizonu Berlina, a nie całych Niemiec; wojska niemieckie poza stolicą walczyły dalej.

Co przyniosła kapitulacja Berlina

Upadek Berlina zakończył operację berlińską – ostatnią wielką bitwę wojny w Europie. Według zestawień opartych na radzieckich archiwach trzy fronty radzieckie straciły od 16 kwietnia do 8 maja ponad 78 tysięcy zabitych i zaginionych oraz ponad 270 tysięcy rannych i chorych; ciężkie straty poniosły także walczące w operacji dwie armie Wojska Polskiego. Straty niemieckie, wojskowe i cywilne, są znacznie trudniejsze do ustalenia.

Rząd Dönitza nie miał już stolicy, a jego jedyną realną polityką stało się przeciąganie kapitulacji na wschodzie, tak by jak najwięcej żołnierzy i uchodźców zdążyło przejść na Zachód. W kolejnych dniach kapitulowały kolejne armie i regiony Rzeszy, a 7 i 8 maja w Reims i Berlinie-Karlshorst podpisano bezwarunkową kapitulację Niemiec. Wojna w Europie skończyła się sześć dni po kapitulacji berlińskiego garnizonu.

Weidling trafił do niewoli radzieckiej, z której już nie wrócił. Berlin przez dwa miesiące pozostawał wyłącznie w rękach radzieckich; dopiero na początku lipca 1945 roku do wyznaczonych im sektorów weszły wojska amerykańskie i brytyjskie, a później francuskie. Zdobycie stolicy Rzeszy stało się w ZSRR jednym z filarów legendy zwycięstwa, w Polsce – źródłem pamięci o udziale żołnierzy polskich w ostatniej bitwie wojny, a dla Niemców początkiem „godziny zero”. Podzielone miasto miało wkrótce stać się jednym z głównych punktów zapalnych zimnej wojny.