Kapitulacja pod Gonderem

27 listopada 1941 roku o 5.30 rano oddziały brytyjskiej 12 Dywizji Afrykańskiej i etiopscy patrioci ruszyli do ostatniego natarcia na Gonder, dawną stolicę cesarzy Etiopii na północ od jeziora Tana. Przed południem padło lotnisko w Azezo, wkrótce potem napastnicy stanęli pod XVII-wiecznymi zamkami Fasil Ghebbi, a po południu samochody pancerne wjechały na przedmieścia. Generał Guglielmo Nasi, pełniący obowiązki wicekróla i generalnego gubernatora Włoskiej Afryki Wschodniej, wysłał do Rzymu ostatni meldunek i poddał się z ponad dwudziestoma tysiącami żołnierzy. Była to ostatnia kapitulacja zorganizowanych wojsk włoskich w Afryce Wschodniej.

Popularne zestawienia chronologiczne podają, że „ostatnie włoskie siły zbrojne w Afryce Wschodniej” poddały się w Gonderze 28 listopada. To o dzień za późno. Brytyjska historia oficjalna i włoskie opracowania zgodnie datują natarcie, ostatni meldunek do Włoch i kapitulację na 27 listopada. Datę 28 listopada podają niektóre biografie Nasiego, prawdopodobnie dlatego, że formalności kapitulacyjne zakończono dzień później, a pojedyncze włoskie placówki wokół miasta złożyły broń dopiero 30 listopada. Uściślenia wymaga też słowo „ostatnie”: Gonder był ostatnią twierdzą włoskiego imperium, ale nie końcem włoskiego oporu. Rozproszone grupy żołnierzy i osadników prowadziły jeszcze partyzantkę aż do jesieni 1943 roku. W literaturze miasto występuje także jako Gondar, w polskiej pisowni przyjęła się forma Gonder.

Ostatnia twierdza imperium

Gdy w maju 1941 roku na Amba Alagi skapitulował wicekról, książę Aosty, z całej Włoskiej Afryki Wschodniej zostały Włochom dwa duże zgrupowania: generała Pietra Gazzery w prowincji Galla i Sidamo na południowym zachodzie oraz generała Nasiego w górzystej Amharze wokół Gonderu. Plan ten wicekról przygotował już pod koniec marca, gdy po klęsce pod Keren uznał, że nie utrzyma Addis Abeby: wojska miały bronić się w kilku górskich ośrodkach jak najdłużej, „dla honoru flagi”. Gazzera skapitulował przed Belgami pod Saïo na początku lipca i wtedy obowiązki wicekróla przypadły Nasiemu.

Nasi, urodzony w 1879 roku w Civitavecchii artylerzysta, był jednym z najbardziej doświadczonych włoskich oficerów kolonialnych. Walczył w Libii przed pierwszą wojną światową, w czasie wojny z Etiopią w 1936 roku dowodził dywizją libijską na froncie południowym, potem był gubernatorem Hareru i Szeua oraz zastępcą wicekróla. W sierpniu 1940 roku to jego wojska zdobyły Somali Brytyjskie, jedyną brytyjską kolonię, którą Włosi zajęli w tej wojnie. Uchodził za administratora, który umiał układać się z miejscowymi wodzami. Włoski historyk kolonializmu Angelo Del Boca, na ogół surowy w ocenie włoskiej armii w Afryce, uważał go za najlepszego włoskiego oficera w Afryce Wschodniej. Powojenny rząd etiopski wpisał go jednak na listę zbrodniarzy wojennych, którą przedstawił Organizacji Narodów Zjednoczonych.

Reduta Nasiego obejmowała Gonder z lotniskiem w Azezo oraz sieć wysuniętych placówek na górskich przełęczach, przez które wiodły jedyne drogi do miasta. Według włoskich opracowań bronił jej mniej więcej czterdziestotysięczny garnizon: kilkanaście batalionów włoskich, w tym Czarnych Koszul i karabinierów, kilkanaście batalionów kolonialnych askarysów i oddziały nieregularne. Od kwietnia twierdza była odcięta. Nasi zmniejszał racje, zorganizował targ dla miejscowej ludności i połów ryb na jeziorze Tana, a jego warsztaty opancerzały ciągniki rolnicze, by zrobić z nich namiastkę czołgów. Według włoskich opracowań jesienią przez tajne loty z Libii dostawał z Włoch pieniądze na zakup żywności. W powietrzu nie miał prawie nic: według włoskich opracowań na początku oblężenia na lotnisku w Azezo stały dwa myśliwce Fiat CR.42 i jeden stary bombowiec.

Pora deszczowa i przełęcz Wolchefit

Brytyjczycy nie spieszyli się z Gonderem. Po Amba Alagi i Saïo najlepsze dywizje, indyjskie i południowoafrykańska, odjechały do Egiptu, gdzie były potrzebne przeciw Rommlowi, a od czerwca do września na etiopskich płaskowyżach trwała pora deszczowa, w której drogi zamieniały się w błoto. Na miejscu zostały dwie dywizje afrykańskie, złożone głównie z batalionów King’s African Rifles z Kenii, Ugandy, Tanganiki i Niasy, z oddziałami ze Złotego Wybrzeża i z Sudanu, oraz rosnące oddziały etiopskich patriotów. Wiosną i latem to oni, z garstką brytyjskich oficerów łącznikowych, oblegali włoskie placówki, odcinali drogi i nękali konwoje zaopatrzeniowe. Garnizon w Debre Tabor, na drodze z Gonderu na wschód, poddał się w lipcu.

Najtwardszym orzechem okazała się przełęcz Wolchefit, przez którą biegła droga z Asmary do Gonderu. Szosa wspinała się tam serpentynami po urwisku wysokim na ponad tysiąc metrów, miejscami wykutym w pionowej skale. Bronił jej garnizon Maria Gonelli, liczący według brytyjskich danych około czterech tysięcy ludzi: dwa bataliony Czarnych Koszul i oddziały nieregularne. Od maja oblegali go patrioci prowadzeni przez brytyjskiego majora Ringrose’a, a potem batalion indyjski i oddziały 12 Dywizji Afrykańskiej. Włosi kilka razy odpowiadali wypadami. W czerwcu w jednym z nich wzięli do niewoli miejscowego możnowładcę, który wiosną przeszedł od nich na stronę patriotów, a Nasi, jak podają włoskie opracowania, zakazał go rozstrzelać. Głód okazał się jednak skuteczniejszy niż szturmy. 28 września, po ponad pięciu miesiącach oblężenia, gdy skończyła się żywność, Gonella skapitulował z honorami wojskowymi przed 25 Wschodnioafrykańską Brygadą. Według brytyjskiej historii oficjalnej do niewoli poszło 1629 Włochów i 1450 żołnierzy kolonialnych.

Upadek Wolchefit zamknął pierścień wokół Gonderu od północy. Dowodzący 12 Dywizją Afrykańską generał major Charles Fowkes, ten sam, który w kwietniu jako brygadier prowadził kolumnę wkraczającą do Addis Abeby, kazał przez całą jesień naprawiać drogę, by po porze deszczowej przerzucić pod miasto artylerię i samochody pancerne. Całością sił w regionie kierował od września generał William Platt, naczelny dowódca nowo utworzonego Dowództwa Afryki Wschodniej w Nairobi.

Kulkaber

Ostatnią przeszkodą była przełęcz Kulkaber (wł. Culqualber), około pięćdziesięciu kilometrów na południowy wschód od Gonderu, gdzie droga z Desje i Debre Tabor przeciskała się między jeziorem Tana a górami. Od sierpnia broniło jej zgrupowanie pułkownika Augusta Ugoliniego: batalion karabinierów, batalion Czarnych Koszul, batalion askarysów i dwie baterie przestarzałych dział z pierwszej wojny światowej, razem około dwóch tysięcy ludzi, a z sąsiednią przełęczą Fercaber około dwóch tysięcy dziewięciuset. Od września placówka była okrążona. Najgorszy był brak wody, bo oblegający opanowali obie pobliskie rzeki. Obrońcy odpowiadali wypadami, z których największy, 18 października na wzgórze Amba Mariam, przyniósł im zdobyczną broń i żywność.

13 listopada oddziały 12 Dywizji Afrykańskiej i patrioci, poprzedzeni nalotami, zaatakowali Kulkaber, ale po całodziennych walkach, chwilami wręcz, zostali odparci. Przez następny tydzień samoloty RAF i South African Air Force bombardowały przełęcz codziennie. W tych dniach, według brytyjskich i włoskich opracowań między 20 a 22 listopada, sierżant Giuseppe Mottet, pilot ostatniego sprawnego myśliwca Regia Aeronautica w Afryce Wschodniej, wykonał ostatni włoski lot bojowy w tej kampanii: ostrzelał brytyjskie stanowiska artylerii pod Kulkaber, zabijając jej dowódcę, podpułkownika Ormsby’ego. Po wylądowaniu w Gonderze zniszczył samolot i walczył dalej jako piechur.

21 listopada o trzeciej w nocy ruszyło natarcie decydujące. Według włoskich danych od północy atakowały trzy bataliony King’s African Rifles z 25 Brygady, artyleria i około sześciu i pół tysiąca patriotów, a od południa dwa bataliony południowoafrykańskie, bateria ze Złotego Wybrzeża i kolejne trzy i pół tysiąca Etiopczyków, wspierane przez lekkie czołgi. Obrońców zdolnych do walki zostało półtora tysiąca. Karabinierzy i Czarne Koszule, gdy zabrakło amunicji, bronili się bagnetami i granatami, kontratakując, by odzyskać utracone stanowiska, ale do wieczora przełęcz padła. Zginęli wszyscy trzej włoscy dowódcy batalionów. Według brytyjskiej historii oficjalnej wzięto 2423 jeńców, a straty atakujących wyniosły 206 ludzi. Włoskie źródła podają, że z obu garnizonów, Kulkaber i Fercaber, zginęło 1003 ludzi, w tym 513 Włochów i 490 askarysów, a około ośmiuset było rannych. Zginęła też mniej więcej połowa z dwustu kobiet i dzieci askarysów, które według afrykańskiego zwyczaju towarzyszyły mężom na pozycjach. Korpus Karabinierów dostał za Kulkaber złoty Medal za Męstwo Wojskowe.

27 listopada

Po upadku przełęczy wojska alianckie opanowały wzgórza nad Gonderem i 23 listopada stanęły pod samym miastem. Garnizon był już tylko cieniem czterdziestotysięcznej armii. Askarysi, którym od miesięcy nie płacono żołdu, masowo dezerterowali, a pozostali wiedzieli, że pomocy znikąd nie będzie. W tych samych dniach w Libii trwała brytyjska ofensywa Crusader, która miała odrzucić Rommla od granicy Egiptu. Gdyby nawet się nie udała, żadne siły Osi nie mogły przejść tysięcy kilometrów, które dzieliły Cyrenajkę od Etiopii.

27 listopada o 5.30 natarcie ruszyło od południa. Pierwszym celem było lotnisko w Azezo, które padło około południa. Wkrótce potem wojska alianckie dotarły do zamków Fasil Ghebbi, zbudowanych w XVII wieku przez cesarza Fasiledesa. Po południu, gdy samochody pancerne Kenya Armoured Car Regiment wjechały na przedmieścia, Nasi nadał do Włoch ostatni meldunek. Według włoskich opracowań brzmiał on: „Brygada rezerwowa, rzucona na front południowy, nie zdołała powstrzymać natarcia. Nieprzyjaciel przekroczył już zasieki, a pojazdy pancerne wdarły się do miasta. Uważam, że wyczerpane zostały wszystkie środki dalszego oporu, i wysyłam parlamentariuszy”. Wkrótce potem jego kwatera główna, mieszcząca się w budynku Banku Włoch, została otoczona i Nasi skapitulował.

Według brytyjskiej historii oficjalnej do niewoli poszło około dziesięciu tysięcy Włochów i dwunastu tysięcy żołnierzy afrykańskich. Brytyjskie straty w całych walkach o Gonder od kwietnia wyniosły według tego samego źródła 32 zabitych, 182 rannych i sześciu zaginionych oraz piętnaście samolotów. Strat etiopskich patriotów, którzy ponieśli dużą część ciężaru walk, nikt nie policzył. Włoski generał Pietro Maravigna podał w 1949 roku, że w całej obronie Amhary zginęło około czterech tysięcy żołnierzy włoskich i kolonialnych, a 8400 było rannych lub chorych. Ostatnie włoskie placówki w okolicy złożyły broń 30 listopada.

Kapitulacja miała też wymiar polityczny. Brytyjczycy, którzy po wyzwoleniu Addis Abeby traktowali Etiopię jak terytorium pod administracją wojskową, jak przy wcześniejszych kapitulacjach starali się, by włoskie wojska poddawały się im, a nie Etiopczykom, z obawy przed odwetem za lata okupacji. Dla cesarza Hajle Syllasje I, który wrócił do stolicy w maju, upadek Gonderu oznaczał, że po raz pierwszy od 1936 roku na ziemi etiopskiej nie było już żadnej zorganizowanej armii włoskiej.

Miejsce w wojnie

Kapitulacja Nasiego zakończyła kampanię wschodnioafrykańską, jeśli liczyć ją do ostatniej zorganizowanej siły przeciwnika. Trwała od czerwca 1940 roku i była pierwszym strategicznym zwycięstwem Imperium Brytyjskiego w tej wojnie: w niecałe półtora roku przestało istnieć imperium, które Mussolini ogłosił w maju 1936 roku, Morze Czerwone zostało otwarte dla żeglugi, a Stany Zjednoczone już w kwietniu 1941 roku uznały je za obszar wolny od działań wojennych, co pozwoliło amerykańskim statkom wozić zaopatrzenie prosto do Suezu. Z Afryki Wschodniej mogły teraz odejść kolejne jednostki. Bataliony afrykańskie, które zdobyły Gonder, wyruszyły kilka lat później do Birmy, gdzie Fowkes w 1944 roku poprowadził 11 Dywizję Wschodnioafrykańską w walkach z Japończykami.

Nasi trafił do obozu jenieckiego w Kenii. Książę Aosty zmarł w niewoli w Nairobi w marcu 1942 roku i wtedy Nasi przejął opiekę nad około sześćdziesięcioma tysiącami włoskich jeńców. Do Włoch wrócił w 1945 roku. Gdy w 1949 roku rząd włoski mianował go komisarzem do spraw przejęcia Somalii od Brytyjczyków, protesty Hajle Syllasje, który przypomniał, że Etiopia uznaje go za zbrodniarza wojennego, doprowadziły do odwołania nominacji. Zmarł w Modenie w 1971 roku.

Wojna w Etiopii nie skończyła się jednak 27 listopada. Część żołnierzy z rozbitych garnizonów i osadników poszła w góry. Według włoskiego historyka Alberta Rosselliego partyzantkę prowadziło nawet około siedmiu tysięcy ludzi, liczących na to, że wojska Osi zwyciężą w Egipcie i wrócą nad Morze Czerwone. Pojedyncze grupy działały w Etiopii, Erytrei i Somali aż do kapitulacji Włoch we wrześniu 1943 roku. Etiopia natomiast dopiero na mocy porozumienia z Wielką Brytanią ze stycznia 1942 roku została formalnie uznana za suwerenne państwo, choć jeszcze przez kilka lat musiała znosić brytyjskich doradców i brytyjską kontrolę nad częścią swojego terytorium.