Hajle Syllasje wraca do Addis Abeby

5 maja 1941 roku z gór Entoto, które od północy zamykają kotlinę Addis Abeby, zjechała do stolicy kolumna, na którą Etiopczycy czekali pięć lat. Przodem maszerował 2 Batalion Etiopski, złożony z emigrantów i uchodźców, którzy w styczniu przekroczyli granicę z Sudanu. Za nim w otwartym samochodzie jechał cesarz Hajle Syllasje I, a za samochodem szli żołnierze sudańskiego Batalionu Granicznego (Frontier Battalion), rdzeń oddziałów, które od stycznia torowały mu drogę przez prowincję Godżam. Na czele kolumny jechał na białym koniu podpułkownik Orde Wingate, dowódca tych oddziałów, znanych jako Gideon Force. Ulice wzdłuż trasy obstawiło, według brytyjskiej historii administracji wojskowej, siedem tysięcy partyzantów Abebe Aregaja, dowódcy, który przez całą okupację walczył z Włochami w prowincji Szoa i nigdy się im nie poddał. W mieście czekał na niego generał Alan Cunningham, którego wojska zajęły miasto miesiąc wcześniej.

Data nie była przypadkowa. Dokładnie pięć lat wcześniej, 5 maja 1936 roku, do Addis Abeby wkroczyły wojska marszałka Pietra Badoglia, a Benito Mussolini ogłosił z balkonu Pałacu Weneckiego, że Etiopia jest włoska. Zestawienia chronologiczne piszą często, że cesarz wrócił „pięć lat od dnia, w którym musiał uciekać”. To niezupełnie ścisłe. Hajle Syllasje opuścił stolicę koleją do Dżibuti już 2 maja 1936 roku, trzy dni przed wejściem Włochów. 5 maja był rocznicą triumfu Badoglia i to właśnie tę datę, symbol upokorzenia Etiopii, cesarz i Brytyjczycy postanowili zmazać.

Z Chartumu do Debre Markos

Droga powrotu zaczęła się latem 1940 roku, gdy Włochy przystąpiły do wojny i cesarz, od 1936 roku wygnaniec mieszkający w angielskim Bath, z dnia na dzień stał się sojusznikiem Wielkiej Brytanii, a jego kraj jednym z teatrów kampanii wschodnioafrykańskiej. W lipcu przyleciał do Sudanu. Generał William Platt, dowodzący w Chartumie, podchodził do niego z rezerwą i wątpił, czy jego powrót wywoła powstanie. Wojna pokazała jednak, że miał rację cesarz, a nie sceptycy. Od sierpnia 1940 roku w Godżamie działała niewielka Misja 101 pułkownika Daniela Sandforda, która jednała ze sobą skłóconych przywódców partyzantów, tak zwanych patriotów, a w listopadzie do Chartumu przybył major Wingate, przekonany, że małe, ruchliwe oddziały z cesarzem na czele mogą rozsadzić włoskie panowanie od środka.

20 stycznia 1941 roku Hajle Syllasje przekroczył granicę pod Um Idla. Gideon Force liczyła kilkuset żołnierzy sudańskich i etiopskich i kilkudziesięciu brytyjskich oficerów i podoficerów, nie miała artylerii, a zaopatrzenie wiozły wielbłądy, które masowo padały na górskich szlakach. Brytyjska publikacja z 1942 roku obliczała, że ich kości leżały na całej drodze z Sudanu, około piętnastu tysięcy sztuk. Nocnymi wypadami, podstępem i propagandą Wingate przekonywał włoskich dowódców, że ma za sobą wielokrotnie większe siły. 12 marca cesarz został uroczyście przyjęty w Enjabara, dwa dni później wjechał do Burie, a w nocy z 3 na 4 kwietnia, po kilku tygodniach nękania, włoski garnizon opuścił Debre Markos, stolicę Godżamu, i wycofał się za Nil Błękitny. 6 kwietnia, w dniu, w którym wojska Cunninghama weszły do Addis Abeby, Hajle Syllasje podniósł etiopską flagę nad fortem w Debre Markos. Ras Hailu, dawny władca Godżamu, który przez lata współpracował z Włochami, złożył mu tam hołd.

Miesiąc oczekiwania

Między Debre Markos a Addis Abebą jest niespełna trzysta kilometrów, a jednak cesarz przebył tę drogę dopiero po miesiącu. Powody były po części praktyczne, po części polityczne. Wojska brytyjskie zajęły stolicę bez walki, ale wciąż było w niej kilkadziesiąt tysięcy włoskich cywilów, a w okolicznych fortach stały włoskie oddziały, którym na mocy warunków przekazania miasta pozostawiono broń do obrony białej ludności. Cunningham obawiał się, że pojawienie się cesarza wywoła wybuch radości, który łatwo może się zamienić w zemstę za lata okupacji, przede wszystkim za masakrę, jaką włoscy faszyści i żołnierze urządzili w Addis Abebie w lutym 1937 roku po zamachu na marszałka Rodolfa Grazianiego. Wojska, które mogłyby utrzymać porządek, potrzebne były tymczasem gdzie indziej: 1 Brygada Południowoafrykańska ruszyła 13 kwietnia na północ, ku Desje i masywowi Amba Alagi, gdzie bronił się wicekról, książę Aosty Amedeo d’Aosta.

Za tymi obawami kryła się poważniejsza sprawa: jaką władzę ma w ogóle cesarz. 4 lutego 1941 roku minister spraw zagranicznych Anthony Eden oświadczył w Izbie Gmin, że rząd brytyjski, który w 1938 roku uznał włoską aneksję, a w grudniu 1940 roku odwołał to uznanie, powita odrodzenie niepodległego państwa etiopskiego i uznaje prawo Hajle Syllasjego do tronu, ale dodał, że dopóki trwają działania wojenne, kraj będzie potrzebował zagranicznej pomocy i rad. W praktyce oznaczało to, że Etiopię traktowano jak terytorium nieprzyjacielskie zajęte przez wojsko. Administrację sprawowała brytyjska administracja okupowanych terytoriów nieprzyjacielskich (Occupied Enemy Territory Administration, OETA), podlegająca naczelnemu dowódcy na Bliskim Wschodzie. Jej szefem, jako główny doradca polityczny (Chief Political Officer) generała Archibalda Wavella, był generał major Philip Mitchell, do wybuchu wojny gubernator Ugandy. Jego zastępca w Etiopii, brygadier Maurice Lush, urządził 6 kwietnia tymczasową siedzibę administracji wojskowej w pałacu wicekróla w Addis Abebie. Cesarz, który nie uznał nigdy włoskiego podboju, nie zamierzał być gościem we własnej stolicy.

Londyn chciał jednak sprawę przyspieszyć. Według brytyjskiej historii administracji wojskowej, przygotowanej przez lorda Rennella of Rodd, 9 kwietnia premier Winston Churchill zaproponował na posiedzeniu Komitetu Obrony, by cesarza od razu formalnie przywrócić na tron w Addis Abebie. Telegram do Wavella z 10 kwietnia mówił, że cesarz powinien wrócić do stolicy jak najszybciej, ale że podczas okupacji będzie słuchał rad brytyjskich władz wojskowych. Sam Cunningham doszedł wkrótce do wniosku, że obecność cesarza w kraju, ale poza stolicą, jest dla wszystkich kłopotliwa, a jego autorytet może pomóc w powstrzymaniu aktów przemocy wobec Włochów. Wydał więc polecenie, by podróż cesarza przyspieszyć. Dużą przeszkodą był jednak brak środków transportu i zniszczone drogi, w tym wysadzony most nad głębokim jarem Nilu Błękitnego.

W drodze do stolicy Hajle Syllasje zatrzymał się w Fiche i w klasztorze Debre Libanos, gdzie w maju 1937 roku Włosi z rozkazu Grazianiego rozstrzelali setki mnichów, diakonów i pielgrzymów. Ostatni postój wypadł na górze Entoto nad miastem, w miejscu, gdzie pod koniec XIX wieku cesarz Menelik II założył swoją pierwszą stolicę, zanim przeniósł ją do kotliny w dole.

5 maja 1941

Wjazd do miasta przygotowano tak, by pokazać, że do stolicy wraca władca, a nie podopieczny brytyjskiej armii. Według brytyjskich relacji cesarza eskortowały brytyjskie samochody pancerne, a w kolumnie jechał też samochód z Sandfordem, którego Misja 101 w najtrudniejszych miesiącach podtrzymywała w Godżamie wiarę w powrót cesarza. Brytyjscy korespondenci wojenni, którym zabrakło innego pojazdu, jechali w orszaku na miejskim wozie strażackim. W pałacu, w którym przez ostatnie lata rezydowali włoscy wicekrólowie, przyjął go Cunningham z kompanią honorową afrykańskich żołnierzy brytyjskich. Tam też etiopscy dostojnicy, którzy zebrali się, by być świadkami tej chwili, złożyli mu hołd. Abebe Aregaj miał według relacji przytaczanej przez historyka Anthony’ego Mocklera powiedzieć, kłaniając się nisko, że nigdy nie poddał się wrogowi i nie spodziewał się już ujrzeć cesarza żywym. Po uroczystościach siedem tysięcy jego ludzi wróciło w porządku do obozu za miastem. Brytyjska historia administracji wojskowej podkreślała, że nie doszło przy tym do żadnego incydentu.

Najważniejsze było przemówienie, które cesarz wygłosił do zgromadzonych tłumów. Według przekazanego tekstu nazwał ten dzień początkiem nowej epoki w dziejach Etiopii, ale jego najczęściej cytowane słowa dotyczyły pokonanych. Wezwał rodaków, by nie odpłacali złem za zło i nie dopuszczali się okrucieństw, jakich wróg dopuszczał się wobec nich, oraz by nie kalali dobrego imienia Etiopii czynami godnymi nieprzyjaciela. W kraju, w którym jeszcze cztery lata wcześniej wymordowano w ciągu kilku dni tysiące mieszkańców stolicy, a w ciągu całej okupacji używano gazów bojowych przeciw ludności i partyzantom, było to wezwanie niezwykłe. Wezwania w dużej mierze posłuchano: w Addis Abebie nie doszło do masowych aktów zemsty, choć na prowincji, zwłaszcza tam, gdzie załamała się wszelka władza, zdarzały się napady na włoskich żołnierzy i osadników.

Tego samego dnia, 5 maja, generał Platt przekazał Cunninghamowi kierowanie działaniami patriotów na wschód i na południe od wielkiego łuku Nilu Błękitnego. Brytyjska historia oficjalna zaznacza, że Cunningham sprawował je odtąd w dużej mierze za pośrednictwem cesarza i Sandforda. Gideon Force, której część musiała przerwać pościg, by stworzyć cesarzowi godną eskortę, wróciła do ostatniego zadania. Wingate ścigał wycofującą się z Debre Markos kolumnę pułkownika Saverio Maraventana i w drugiej połowie maja, blefem i nocnymi atakami, zmusił ją do kapitulacji pod Agibar. Według brytyjskiej historii oficjalnej do niewoli poszło 1100 Włochów i 7000 żołnierzy kolonialnych. Cesarz przyjął ich defiladę.

Kto rządzi Etiopią

Spór o władzę wybuchł niemal natychmiast. 11 maja Hajle Syllasje mianował siedmiu ministrów i gubernatora prowincji Szoa, do której należała stolica. Brytyjczycy uznali to za akt sprzeczny z zasadą, że do końca działań wojennych krajem zarządza wojsko. Lord Rennell of Rodd zauważył, że nominacje miały charakter w dużej mierze formalny, bo nie istniały ani ministerstwa, ani urzędnicy, a cesarz nie miał żadnych dochodów poza brytyjskimi subsydiami. Żeby wybrnąć z kłopotu, uznano nowych ministrów za doradców brytyjskich oficerów administracji wojskowej w ich dziedzinach. Spór przyspieszył jednak wysłanie z Londynu, 17 maja, szczegółowych instrukcji: rząd brytyjski witał odrodzenie niepodległej Etiopii, ale do czasu zmiany sytuacji wojskowej cesarz miał ściśle stosować się do rad brytyjskich władz wojskowych, a kraj pozostawał pod brytyjską kontrolą.

Także Wingate szybko zniknął ze sceny. Po doprowadzeniu jeńców spod Agibar wezwano go do sztabu w Harerze, gdzie dowiedział się, że Gideon Force zostaje rozwiązana, a on sam ma się udać do Kairu. Gorący zwolennik cesarza, uważał, że brytyjska administracja odbiera mu władzę, którą Londyn obiecał mu przywrócić. Nie zdążył się nawet z nim pożegnać. W lipcu 1941 roku, chory na malarię i rozgoryczony, próbował w kairskim hotelu odebrać sobie życie. Przeżył i kilka lat później stworzył w Birmie oddziały czinditów.

Miejsce w wojnie

Powrót cesarza przypadł na wyjątkowo ponury dla Wielkiej Brytanii czas. W kwietniu Niemcy zajęli Jugosławię i Grecję, z której ewakuowano korpus brytyjski, w Libii Erwin Rommel odrzucił Brytyjczyków do granicy Egiptu i otoczył Tobruk, a 2 maja wybuchła wojna z Irakiem. Na tym tle Etiopia była jedynym miejscem, z którego płynęły dobre wiadomości. Była też pierwszym krajem podbitym przez państwo osi, któremu przywrócono niepodległość i prawowitego władcę. Dla okupowanej Europy, w tym dla rządów emigracyjnych w Londynie, był to dowód, że zdobycze dyktatorów nie muszą być trwałe. Dla samego Hajle Syllasjego był to koniec drogi, która zaczęła się od włoskiej napaści w październiku 1935 roku i od daremnego apelu do Ligi Narodów w Genewie w czerwcu 1936 roku.

Wojna w Etiopii jednak się nie skończyła. Wicekról bronił się jeszcze na Amba Alagi, a po jego kapitulacji opór stawiały zgrupowania w prowincji Galla i Sidamo oraz wokół Gonderu, który skapitulował dopiero w listopadzie 1941 roku. Rozproszone oddziały włoskie i część osadników prowadziły partyzantkę do jesieni 1943 roku. Niepodległość też nie była od razu pełna. Brytyjska administracja wojskowa traktowała kraj jak terytorium okupowane: zabierała zdobyczną broń, kontrolowała finanse i handel, wprowadziła walutę wschodnioafrykańską. Dopiero tymczasowe porozumienie anglo-etiopskie, podpisane 31 stycznia 1942 roku, ze strony brytyjskiej przez Mitchella, uznało Etiopię za suwerenne państwo, choć narzuciło cesarzowi brytyjskich doradców, a Brytyjczykom zostawiło kontrolę nad koleją do Dżibuti, nad Ogadenem i pasem pogranicza z Somali Brytyjskim. Pod naciskiem cesarza i przy rosnącym poparciu Stanów Zjednoczonych zastąpiono je w grudniu 1944 roku nowym porozumieniem, w którym Wielka Brytania po raz pierwszy nazwała Etiopię sojusznikiem i zrezygnowała z większości przywilejów. Ogaden wrócił do Etiopii w 1948 roku, a ostatnie sporne tereny przygraniczne w 1955 roku.

W grudniu 1942 roku Etiopia wypowiedziała wojnę Niemcom, Włochom i Japonii, a w 1945 roku znalazła się wśród państw założycielskich Organizacji Narodów Zjednoczonych. Hajle Syllasje rządził jeszcze ponad trzydzieści lat. Dzień jego powrotu, 5 maja, Etiopczycy obchodzą do dziś jako święto wyzwolenia, Dzień Zwycięstwa Patriotów.