Amedeo d’Aosta

Amedeo d’Aosta, w polskich tekstach nazywany też Amadeuszem Sabaudzkim lub Amadeuszem z Aosty, trzeci książę Aosty, był kuzynem króla Wiktora Emanuela III, żołnierzem pierwszej wojny światowej, lotnikiem i ostatnim wicekrólem Etiopii. W 1937 roku zastąpił w Addis Abebie marszałka Rodolfa Grazianiego, by po latach terroru pokazać „łagodniejsze” oblicze włoskiego panowania. W 1940 roku, gdy Włochy przystąpiły do wojny, dowodził odciętym od metropolii imperium w Rogu Afryki, a jego wojska zajęły Kassalę i Somali Brytyjskie. W 1941 roku, po przegranej kampanii wschodnioafrykańskiej, skapitulował pod Amba Alagi, a w marcu 1942 roku zmarł w brytyjskiej niewoli w Kenii. Włoska pamięć uczyniła z niego „bohatera spod Amba Alagi” i wzór rycerskiego księcia. Historycy przypominają, że był również współtwórcą faszystowskiego imperium, którego ciemnych stron wolał nie widzieć.

Książę z bocznej linii

Urodził się 21 października 1898 roku w Turynie jako syn księcia Emanuela Filiberta d’Aosta, późniejszego dowódcy 3 Armii w pierwszej wojnie światowej i marszałka Włoch, oraz Heleny Orleańskiej. Był prawnukiem króla Wiktora Emanuela II i wnukiem Amadeusza I, przez krótki czas króla Hiszpanii. Gałąź Aosta dynastii sabaudzkiej była bliska tronu i nie kryła ambicji, co rodziło napięcia z królem. Jako dziedzic tytułu nosił do 1931 roku tytuł księcia Apulii. W wieku dziewięciu lat wysłano go do szkoły w Anglii, gdzie nauczył się perfekcyjnie angielskiego i nabrał upodobania do brytyjskiego stylu życia, co w czasie wojny z Wielką Brytanią nadawało jego biografii osobliwy wymiar. Po powrocie wstąpił do szkoły wojskowej Nunziatella w Neapolu. Mierzył prawie dwa metry wzrostu, a anegdoty o kontraście między nim a niskim królem krążyły po całych Włoszech.

Wielka wojna i Afryka

Gdy w maju 1915 roku Włochy przystąpiły do wojny, szesnastoletni książę zgłosił się na ochotnika i jako szeregowy służył w pułku artylerii konnej. Ojciec zażądał, by nie traktowano go inaczej niż innych żołnierzy. Walczył na Krasie i na płaskowyżu Asiago, za zasługi wojenne awansował na oficera, a jeszcze w czasie wojny na kapitana, i otrzymał medale za męstwo. Zwolniony z wojska w 1919 roku, wyjechał z wujem, Ludwikiem Amadeuszem, księciem Abruzzów, do Somalii, gdzie ten zakładał plantacje nad rzeką Szebeli.

W 1921 roku zniknął z dworu. Według ówczesnych plotek naraził się królowi złośliwym żartem. Przez blisko półtora roku pracował pod przybranym nazwiskiem jako zwykły robotnik w Kongu Belgijskim, w okolicach Stanleyville. Po powrocie wrócił do wojska, a w 1924 roku uzyskał w Palermo dyplom z prawa za pracę o stosunkach prawnych między państwami kolonialnymi a ludnością tubylczą. Dowodził w niej, że panowanie nad obcym ludem usprawiedliwia jedynie poprawa jego losu.

Od 1925 roku służył w Libii, gdzie Włosi prowadzili kampanię „ponownego podboju” kolonii przeciwko powstańcom Sanusijji. Jako oficer oddziałów meharystów, czyli wojsk na wielbłądach, uczestniczył w operacjach w Trypolitanii i Fazzanie, a w styczniu 1931 roku w zajęciu oaz Kufra. Propaganda nazwała go „księciem Sahary”. Była to jednak wojna, w której Włosi zamykali ludność Cyrenajki w obozach i w której Graziani zdobył swoją złą sławę. 5 listopada 1927 roku ożenił się w Neapolu z kuzynką, Anną Orleańską. Mieli dwie córki, Małgorzatę i Marię Krystynę. Po śmierci ojca 4 lipca 1931 roku został księciem Aosty.

Lotnik

W 1926 roku zdobył licencję pilota wojskowego. W 1932 roku przeszedł do Regia Aeronautica, lotnictwa tworzonego przez Itala Balba, i w stopniu pułkownika objął dowództwo pułku rozpoznawczego w Gorycji, a potem pułku myśliwskiego. W 1934 roku został generałem brygady lotnictwa, w 1936 roku dowodził dywizją lotniczą. Mieszkał z rodziną w zamku Miramare pod Triestem. W czasie wojny z Etiopią prosił o przydział na front, ale król odmówił, wskazując na jego miejsce w kolejce do tronu. W 1936 roku odwiedził Niemcy i spotkał się z Hermannem Göringiem i Adolfem Hitlerem. Według jego biografa Nicoli Labanki odpowiadał na niemieckie zapędy wymijająco, mówiąc, że faszyzm i narodowy socjalizm nie są towarem na eksport.

Wicekról Etiopii

Etiopia, którą Włosi zajęli w maju 1936 roku, była podbita tylko na papierze. Terror Grazianiego, a zwłaszcza masakra w Addis Abebie po zamachu w lutym 1937 roku i rzeź mnichów w Debre Libanos, nie złamał oporu, lecz go wzmocnił. W drugiej połowie 1937 roku Benito Mussolini postanowił zmienić wicekróla. Wybór padł na księcia Aosty, który w listopadzie został mianowany gubernatorem generalnym Włoskiej Afryki Wschodniej i wicekrólem Etiopii, a 21 grudnia 1937 roku objął urząd. Propaganda przedstawiała go jako dobrego ojca kolonii. Starał się pozyskać etiopskich notabli, ograniczyć egzekucje i inwestował w drogi, szpitale i szkoły.

Jego władza była jednak ograniczona. Operacjami przeciw powstańcom kierował wyznaczony z Rzymu generał Ugo Cavallero, który prowadził je po swojemu i często wbrew wicekrólowi, aż wiosną 1939 roku został odwołany. Według historyków, między innymi Angela Del Boki, w pierwszych latach rządów księcia wojska włoskie nadal używały przeciw powstańcom gazów bojowych, a zgoda na ich użycie obowiązywała, według części badaczy za aprobatą wicekróla, do 1939 roku. Labanca zauważa, że zamiary nowego wicekróla szły w dobrym kierunku, ale ich realizację trzeba oceniać ostrożnie, a w niektórych sprawach książę po prostu milczał. Dotyczyło to zwłaszcza ustaw rasowych, które w kolonii zakazywały związków Włochów z Afrykankami i oddzielały ludność białą od tubylczej, a od 1938 roku obejmowały także Żydów. W 1938 roku, na polecenie Mussoliniego, jego administracja badała nawet tereny, na których można by osiedlić żydowskich imigrantów. Partyzantki nie udało się zdusić, a ruch patriotów przetrwał do 1941 roku.

Wojna

Gdy 10 czerwca 1940 roku Włochy przystąpiły do wojny, książę, mianowany generałem armii lotniczej, objął naczelne dowództwo sił zbrojnych Włoskiej Afryki Wschodniej. Miał pod rozkazami około 290 tysięcy żołnierzy, w większości kolonialnych, a po mobilizacji w sierpniu ponad 370 tysięcy. Była to armia bez zaplecza: kolonię odcinały od Włoch brytyjski Egipt i Kanał Sueski, a każda ciężarówka i każdy litr paliwa były nie do zastąpienia. Rzym nakazywał obronę i tylko ograniczone uderzenia. 4 lipca 1940 roku wojska generała Luigiego Frusciego zajęły Kassalę i Gallabat w Sudanie, w lipcu inne oddziały zdobyły Moyale w Kenii, a w sierpniu wojska generała Guglielma Nasiego zajęły Somali Brytyjskie. Somali Brytyjskie było jedyną brytyjską kolonią, którą Włosi zdobyli w tej wojnie. Książę przygotowywał plany dalszych uderzeń, nawet na Nairobi, ale na marginesie dopisywał, że trzeba zachować skrajną ostrożność. Uzależniał dalsze działania od włoskiej ofensywy w Egipcie, a gdy ta zawiodła, pozostała mu obrona.

Według Labanki w grudniu 1940 roku jeden z generałów, Gustavo Pesenti, sugerował księciu, by przyznał się do porażki i szukał z Brytyjczykami osobnego porozumienia, które ocaliłoby kolonię. Książę odpowiedział, że nie może zdradzić króla i Mussoliniego. W styczniu 1941 roku Brytyjczycy ruszyli z Sudanu i z Kenii, a cesarz Hajle Syllasje I wkroczył do Etiopii. Po upadku Keren w marcu 1941 roku Erytrea była stracona. Książę, chcąc oszczędzić włoskich cywilów, nie bronił Addis Abeby, do której 6 kwietnia weszły wojska brytyjskie. Przed wyjazdem ze stolicy podziękował Brytyjczykom za opiekę nad kobietami i dziećmi. Resztki sił skupił w kilku górskich twierdzach. Sam z około siedmioma tysiącami ludzi, w tym marynarzami, lotnikami i karabinierami, zamknął się na masywie Amba Alagi w północnej Etiopii. Okrążony przez wojska brytyjskie, indyjskie i południowoafrykańskie oraz etiopskich partyzantów, pozbawiony wody, za zgodą Mussoliniego zgodził się na kapitulację. Warunki uzgodniono 17 i 18 maja 1941 roku, a 19 maja garnizon zszedł z góry, a Brytyjczycy oddali mu honory wojskowe. Ostatni włoski garnizon w Etiopii, w Gonderze, skapitulował pod dowództwem Nasiego 27 listopada 1941 roku.

Niewola i śmierć

Książę, jeniec numer 11590, trafił do obozu dla wyższych oficerów w Donyo Sabuk w Kenii. Zabiegał u Brytyjczyków o lepsze warunki dla włoskich jeńców i repatriację cywilów, ale sam miał bardzo ograniczoną swobodę. Pod koniec 1941 roku zachorował. Lekarze rozpoznali malarię i gruźlicę, według części źródeł także tyfus. Zmarł 3 marca 1942 roku w szpitalu wojskowym w Nairobi, mając 43 lata. Zgodnie z jego wolą pochowano go na włoskim cmentarzu wojskowym w Nyeri, wśród jego żołnierzy. Minister spraw zagranicznych Galeazzo Ciano zanotował w dzienniku, że umarł książę i Włoch, prosty w obyciu, szeroki w horyzontach i ludzki. Ponieważ nie miał synów, tytuł przeszedł na jego brata Aimona, którego w maju 1941 roku ogłoszono królem marionetkowego Niepodległego Państwa Chorwackiego, choć nigdy tam nie pojechał.

Pamięć i ocena

We Włoszech książę stał się jedną z niewielu postaci wojny, które wspominano z szacunkiem także po upadku faszyzmu. Jego imieniem nazwano pułk lotnictwa, ulice i most w Rzymie, a pod Gorycją postawiono mu pomnik. Nawet Hajle Syllasje doceniał, że wicekról uszanował jego prywatny majątek w Addis Abebie. Brytyjczycy pamiętali go jako dżentelmena i godnego przeciwnika. Ten obraz, zbudowany przez propagandę jeszcze za jego życia i podtrzymywany przez środowiska monarchistyczne, jest jednak niepełny. Nicola Labanca, autor jego biogramu w Dizionario Biografico degli Italiani, przypomina, że książę brał udział w podboju Libii, swoim nazwiskiem uwiarygodnił faszystowskie imperium w Etiopii, milczał wobec kolonialnego ustawodawstwa rasowego i do końca walczył za reżim, od którego różnił go temperament, ale nie lojalność. Nazywa go „ofiarą, choć ofiarą współuczestniczącą”.

Dla historii drugiej wojny światowej książę Aosty jest postacią symboliczną. Jego armia, liczniejsza od przeciwnika, ale odcięta od wszystkiego, czego potrzebowała do walki, odniosła w 1940 roku kilka łatwych zwycięstw, a w 1941 roku uległa wojskom imperium brytyjskiego i etiopskim partyzantom. Klęska w Afryce Wschodniej oznaczała utratę pierwszej części włoskiego imperium i powrót na tron cesarza, którego upadek w 1936 roku był jednym z kamieni milowych na drodze do wojny.