Brytyjska ofensywa w Afryce Wschodniej

19 stycznia 1941 roku zmotoryzowane oddziały brytyjskie i indyjskie wjechały do Kassali, sudańskiego węzła kolejowego, który Włosi zdobyli w lipcu poprzedniego roku. Miasto było puste: garnizon włoski wycofał się w pośpiechu w stronę Erytrei, zostawiając umocnienia, zapasy i miny. Tego samego dnia dwie dywizje indyjskie generała Williama Platta przekroczyły granicę Erytrei i ruszyły w pościg. Dzień później, 20 stycznia, wygnany cesarz Hajle Syllasje I przeszedł z Sudanu do Etiopii, a na południu, na pograniczu Kenii, wojska generała Alana Cunninghama od kilku dni wypierały Włochów z przygranicznych posterunków. Po pół roku obrony Imperium Brytyjskie przeszło w Afryce Wschodniej do natarcia, które w ciągu czterech miesięcy rozbiło włoskie imperium w Rogu Afryki.

Pół roku czekania

Od czerwca 1940 roku Włoska Afryka Wschodnia, złożona z Erytrei, Somali Włoskiego i podbitej w 1936 roku Etiopii, była odcięta od metropolii. Wicekról i naczelny dowódca, książę Aosty Amedeo d’Aosta, miał pod rozkazami według włoskich danych około 290 tysięcy ludzi, w większości askarysów, żołnierzy miejscowego zaciągu, ale nie mógł liczyć na żadne dostawy paliwa, amunicji ani części zamiennych. Latem wykorzystał przewagę tylko w ograniczonym zakresie: w lipcu zajął Kassalę, Gallabat i kenijskie Moyale, a w sierpniu całe Somali Brytyjskie, gdzie 19 sierpnia jego wojska weszły do Berbery. Potem przeszedł do obrony, czekając, aż wojna rozstrzygnie się w Europie i w Egipcie.

Brytyjczycy wykorzystali ten czas. Naczelny dowódca na Bliskim Wschodzie, generał Archibald Wavell, wzmocnił Sudan 5 Indyjską Dywizją Piechoty, która zaczęła przybywać we wrześniu, a do Kenii napływały brygady z Afryki Zachodniej, Wschodniej i ze Związku Południowej Afryki. Pod koniec października 1940 roku na naradzie w Chartumie, z udziałem brytyjskiego ministra wojny Anthony’ego Edena, premiera Związku Południowej Afryki Jana Smutsa, cesarza Hajle Syllasje, Wavella i Platta, uzgodniono, że wiosną 1941 roku nastąpi ofensywa z dwóch stron, połączona z poparciem dla etiopskiego powstania. W listopadzie dowództwo w Kenii objął Alan Cunningham, młodszy brat admirała Andrew Cunninghama. Brytyjscy kryptolodzy z Bletchley Park i z Kairu złamali w listopadzie nowe szyfry włoskiej armii i lotnictwa w Afryce Wschodniej, dzięki czemu brytyjscy dowódcy znali plany przeciwnika.

Zwrot przyniósł grudzień. 9 grudnia w Egipcie rozpoczęła się operacja Compass, a po zwycięstwie pod Sidi Barrani Wavell 11 grudnia odesłał 4 Indyjską Dywizję Piechoty generała Noela Beresforda-Peirse’a z pustyni do Sudanu. Jej przerzut trwał do początku stycznia. W Rzymie nowy szef sztabu generalnego Ugo Cavallero uznał, że wojska w Afryce Wschodniej powinny zrezygnować z wszelkich planów zaczepnych i bronić się na dogodnych pozycjach. Dowódca sektora północnego, generał Luigi Frusci, otrzymał polecenie, by wycofać się z przygranicznych nizin Kassali i Metemmy na przełęcze w górach Erytrei i Etiopii. Frusci zwlekał, bo porzucenie Kassali oznaczało utratę prestiżu i węzła kolejowego, ale rozkazy o odwrocie, przechwycone i odczytane przez Brytyjczyków, przesądziły o terminie natarcia.

Kassala i pościg do Erytrei

Platt planował uderzyć na Kassalę kleszczami obu dywizji indyjskich dopiero 8 lutego 1941 roku. Wavell, widząc, że włoskie morale się kruszy, przyspieszył termin najpierw na 9 lutego, a potem na 19 stycznia. Włosi go uprzedzili. W połowie stycznia zaczęli ściągać skrzydło północne, a 17 i 18 stycznia w pośpiechu opuścili Kassalę i leżące po drugiej stronie granicy Tessenei. Nękały ich przy tym od miesięcy patrole Gazelle Force, zmotoryzowanego oddziału pułkownika Franka Messervy’ego. Kiedy 19 stycznia żołnierze brytyjscy i indyjscy weszli do pustego miasta, Wavell kazał przekształcić planowane natarcie w pościg. Część źródeł, w tym anglojęzyczne biografie Platta, datuje odzyskanie Kassali na 18 stycznia, dzień włoskiego odwrotu. Wkroczenie wojsk brytyjskich nastąpiło jednak 19 stycznia, i ten dzień przyjmuje się zwykle za początek ofensywy z Sudanu.

Na Erytreę ruszyły trzy kolumny. 4 Indyjska Dywizja Piechoty, poprzedzana przez Gazelle Force, szła na wschód drogą przez Sabderat i Keru ku Akordatowi. 5 Indyjska Dywizja Piechoty generała Lewisa Heatha miała zająć Aicotę i stamtąd skręcić na Barentu albo na Biscię. Od wybrzeża Morza Czerwonego, z rejonu Port Sudanu, nadciągał niewielki oddział nazwany od dowódcy Briggs Force, który odbił przygraniczną Karorę i szedł na południe równolegle do wybrzeża. Z wyjątkiem nalotów włoskiego lotnictwa pościg początkowo nie napotykał oporu.

Pierwszą poważną walkę stoczono w wąwozie Keru, którego broniła tylna straż, 41 Brygada Kolonialna. 21 stycznia oddział konnych askarysów z Gruppo Bande Amhara porucznika Amedea Guilleta zaatakował z zarośli stanowiska artylerii Gazelle Force. Kawalerzyści dotarli niemal do dział, które strzelały do nich na wprost, a po kilku minutach pole było usłane zabitymi i rannymi ludźmi i końmi. Szarżę pod Keru uważa się za ostatni atak kawalerii, z jakim zetknęła się w tej wojnie armia brytyjska. Brygada kolonialna wycofała się w nocy z 22 na 23 stycznia, ale nie zdążyła ujść cała: do niewoli trafił jej dowódca, generał Ugo Fongoli, ze sztabem i około ośmiuset żołnierzami. Tymczasem 5 Dywizja zajęła Aicotę, a w ostatnich dniach stycznia obie dywizje indyjskie stanęły przed Akordatem i Barentu, gdzie Włosi postanowili się bronić. Bitwa o Akordat zakończyła się 31 stycznia i otworzyła Brytyjczykom drogę ku górom pod Keren.

Front kenijski: El Yibo zamiast Etiopii

Według popularnych kalendariów 16 stycznia wojska brytyjskie z Kenii miały rozpocząć pierwsze ataki na Etiopię. W rzeczywistości walki z 16 stycznia toczyły się jeszcze po kenijskiej stronie granicy. Cunningham, który miał pod rozkazami 1 Południowoafrykańską Dywizję Piechoty generała George’a Brinka oraz 11 i 12 Dywizję Afrykańską, uważał, że bezpośrednie natarcie z Kenii przez południową Etiopię na Addis Abebę jest niemożliwe przed porą deszczową. Chciał jednak oczyścić pogranicze i wywołać powstanie przeciw Włochom w prowincji Galla i Sidamo. 16 stycznia, o świcie, oddziały południowoafrykańskie zaatakowały studnie w El Yibo i El Sardu na północnym pograniczu Kenii, zajęte przez Włochów latem 1940 roku. Według południowoafrykańskiej historii oficjalnej po trzech dniach walk, przy wsparciu lotnictwa, Włosi w nocy z 17 na 18 stycznia opuścili El Yibo, a 18 stycznia Południowoafrykańczycy weszli do El Sardu. W kolejnych dniach patrole przesunęły się ku wzgórzom Turbi i Moyale, gdzie 24 i 25 stycznia doszło do potyczek.

Dopiero 31 stycznia 2 i 5 Południowoafrykańska Brygada Piechoty przekroczyły granicę Etiopii. Zajęły Gorai, El Gumu i Hobok, a 18 lutego, po trzydniowej bitwie w ulewnym deszczu i przenikliwym zimnie, zdobyły umocnioną Megę. 22 lutego patrol etiopskich ochotników przydzielonych do dywizji wszedł do Moyale. Powstanie na południu, na które liczył Cunningham, nie wybuchło.

24 stycznia: Somali Włoskie

Podaje się też, że 24 stycznia wojska z Kenii zaatakowały Somali Włoskie. I tę datę trzeba poprawić. Południowoafrykańska historia oficjalna, oparta na dokumentach dowództwa w Nairobi, stwierdza, że Cunningham postanowił rozpocząć działania na froncie somalijskim dopiero 11 lutego 1941 roku. Wybrał ten termin ze względu na zapowiadane deszcze, fazę księżyca i ilość transportu, który wystarczał tylko dla czterech grup brygadowych. Jego cel był skromny: zdobycie portu Kismaju i przyczółka nad ujściem rzeki Dżuba. Rozkazów nie wydano na piśmie, a o zamiarach dowódcy wiedziała tylko garstka oficerów. Pod koniec stycznia trwały przygotowania, rozpoznanie i koncentracja 11 i 12 Dywizji Afrykańskiej na granicy, a datę 24 stycznia jako początek operacji podaje część anglojęzycznych opracowań. Do natarcia na Somali Włoskie doszło jednak dopiero w lutym.

Włosi i tak nie zamierzali bronić równin somalijskich. W styczniu dowództwo uznało je za nie do utrzymania i wycofało 102 Dywizję Somalijską za dolną Dżubę, a 101 Dywizję w górę rzeki, ku etiopskim górom. 11 lutego oddziały afrykańskie zajęły Afmadu, 14 lutego Kismaju, a po przełamaniu obrony nad Dżubą 25 lutego zmotoryzowana brygada nigeryjska weszła bez walki do Mogadiszu. Ofensywa, która miała zatrzymać się na Kismaju, przerodziła się w jeden z najszybszych pościgów tej wojny.

Cesarz wraca do Etiopii

Trzecie uderzenie było najmniejsze, ale politycznie najważniejsze. Od sierpnia 1940 roku w prowincji Godżam działała Misja 101 pułkownika Daniela Sandforda, która łączyła rozproszone oddziały etiopskich patriotów, tak zwanych arbegnoch. W listopadzie do Chartumu przybył major Orde Wingate, który miał prowadzić działania nieregularne. Platt, nastawiony do pomysłów Wingate’a i do politycznej roli cesarza sceptycznie, zgodził się jednak, by Hajle Syllasje wrócił do kraju jako sztandar powstania. 20 stycznia 1941 roku cesarz w towarzystwie Wingate’a przekroczył granicę pod Um Idla i podniósł na etiopskiej ziemi cesarską flagę. Część brytyjskich opracowań podaje datę 21 stycznia. Był to pierwszy od maja 1936 roku dzień, w którym władca Etiopii znalazł się w swoim kraju.

Siły, które go eskortowały, wkrótce nazwane Gideon Force, liczyły według brytyjskich danych w szczytowym okresie około pięćdziesięciu oficerów, dwudziestu brytyjskich podoficerów, około ośmiuset żołnierzy sudańskiego batalionu granicznego i ośmiuset żołnierzy etiopskich, bez artylerii. Zaopatrzenie wiozły wielbłądy. Wingate miał zdobyć przyczółek w Godżamie, osadzić tam cesarza i rozniecić powstanie, które wiązałoby włoskie garnizony z dala od Erytrei i od drogi do Addis Abeby.

Miejsce w wojnie

Styczeń 1941 roku rozpoczął w Afryce Wschodniej natarcie z trzech stron, przed którym włoskie wojska, odcięte od kraju i pozbawione zaopatrzenia, nie miały obrony. Przewagę dawało Brytyjczykom nie tyle wojsko, ile wiedza o przeciwniku. Odczytane depesze pozwalały Wavellowi i Plattowi uderzać tam, skąd Włosi właśnie się wycofywali. Nie wszystko jednak szło zgodnie z planem: operacja dezinformacyjna Camilla miała przekonać Włochów, że obie dywizje indyjskie szykują się do odbicia Somali Brytyjskiego, ale włoskie dowództwo zamiast wzmocnić Berberę zaczęło ją ewakuować i przesuwać wojska właśnie do Erytrei, gdzie nadchodziło prawdziwe uderzenie. Ofensywa Platta i Cunninghama miała jeszcze jeden cel: otworzyć Morze Czerwone dla żeglugi, zanim sytuacja w Afryce Północnej i na Bałkanach zmusi Wavella do zabrania stąd wojsk.

Dalszy bieg kampanii potwierdził te rachuby, choć nie od razu. Na początku lutego Platt utknął pod Keren, gdzie włoscy grenadierzy, alpini i bataliony erytrejskie bronili się aż do 27 marca. 1 kwietnia Brytyjczycy weszli do Asmary, a 8 kwietnia skapitulowała Massaua. Z południa Cunningham zdobył Somali Włoskie, przeszedł przez Ogaden i 6 kwietnia wkroczył do Addis Abeby. 5 maja Hajle Syllasje wrócił do stolicy, dokładnie pięć lat po wejściu do niej wojsk włoskich, a 19 maja pod Amba Alagi skapitulował sam książę Aosty. Ostatni włoski garnizon, w Gonderze, poddał się w listopadzie 1941 roku. Kassala, której utrata w lipcu 1940 roku była dla Brytyjczyków upokorzeniem, stała się punktem wyjścia pierwszej zwycięskiej kampanii lądowej Wielkiej Brytanii w tej wojnie.