Niemcy nad Kanałem Moskwa–Wołga

W nocy z 27 na 28 listopada 1941 roku czołówka niemieckiej 7 Dywizji Pancernej wjechała do miasteczka Jachroma, około 55 kilometrów na północ od Moskwy, i zdobyła niewysadzony most na Kanale imienia Moskwy. Grupa bojowa płk. Hasso von Manteuffla, dowódcy jednego z pułków strzelców dywizji, przeszła na wschodni brzeg i zajęła tam przyczółek. Kanał był ostatnią wielką przeszkodą wodną na północ od radzieckiej stolicy. Gdyby Niemcom udało się go utrzymać i rozszerzyć, mogliby obejść Moskwę od północnego wschodu i przeciąć jej połączenia z resztą kraju. Pod 28 listopada można często przeczytać, że niemieckie czołgi są „na przedmieściach Moskwy, w pobliżu kanału Moskwa–Wołga”. W rzeczywistości od Kremla dzieliło je w Jachromie jeszcze kilkadziesiąt kilometrów, a przyczółek utrzymał się tylko przez krótki czas.

Droga do kanału

Natarcie, które Grupa Armii „Środek” feldmarsz. Fedora von Bocka wznowiła 15 listopada, miało na północy obejść Moskwę dwiema grupami pancernymi. 3 Grupa Pancerna gen. wojsk panc. Georga-Hansa Reinhardta rozdzieliła radziecką 30 Armię od 16 Armii i parła na wschód, 4 Grupa Pancerna gen. płk. Ericha Hoepnera spychała 16 Armię gen. por. Konstantego Rokossowskiego z szosy wołokołamskiej ku stolicy. Po tygodniu ciężkich walk 23 listopada Niemcy weszli do Klinu – niemieckie źródła podają, że miasto opanowano całkowicie 25 listopada – a 23–24 listopada, po przejściu Zbiornika Istrzańskiego, do Sołniecznogorska na szosie leningradzkiej. 24 listopada saperzy radzieccy wysadzili zaporę na Istrze, a 26–27 listopada padła Istra, 35–40 kilometrów od Moskwy. 26 listopada 6 Dywizja Pancerna zajęła Rogaczowo i ruszyła ku kanałowi.

Kanał imienia Moskwy, otwarty w 1937 roku, łączył rzekę Moskwę z Wołgą na długości 128 kilometrów. Zbudowali go w latach 1932–1937 więźniowie łagru Dmitłag, wśród których śmiertelność była bardzo wysoka. Jesienią 1941 roku kanał zamienił się w rubież obrony, za którą Stawka koncentrowała odwody. Jachroma, z mostem i śluzą, leżała przy nim tuż na południe od Dmitrowa. Niemieckie czołgi pojawiły się w miasteczku niespodziewanie, zanim obrońcy zdążyli zniszczyć przeprawę.

Przyczółek pod Jachromą

Po przejściu kanału grupa Manteuffla zajęła Jachromę, sąsiednie osiedle i południową część wsi Peremiłowo na wzgórzach wschodniego brzegu. Na drodze stanęła jej jednak armia, której Niemcy jeszcze nie znali. Z rezerw Stawki, z rejonu Zagorska, maszerowała tu 1 Armia Uderzeniowa gen. por. Wasilija Kuzniecowa, utworzona w ostatnich dniach listopada z rezerwowej 19 Armii. Według rosyjskich danych miała na 29 listopada siedem samodzielnych brygad strzeleckich, jedenaście batalionów narciarskich, pułk artylerii i dwa pułki lekkich bombowców. Jej oddziały, maszerując pieszo, wchodziły do walki prosto z marszu.

28 listopada pierwsze brygady 1 Armii Uderzeniowej, wsparte artylerią i lotnictwem, kontratakowały przyczółek, przede wszystkim na wzgórzach pod Peremiłowem. Grupa Manteuffla miała zbyt mało czołgów i piechoty, by utrzymać szeroki przyczółek, a dowództwo niemieckie nie miało czym jej wesprzeć. 28–29 listopada Niemcy wycofali się na zachodni brzeg kanału; część rosyjskich opracowań podaje, że ostatecznie wyparto ich 30 listopada. Walki pod Peremiłowem stały się w radzieckiej pamięci jednym z symboli obrony Moskwy, a sam Manteuffel dostał za zdobycie mostu Krzyż Rycerski, przyznany 31 grudnia, gdy front stał już dziesiątki kilometrów dalej na zachód.

Radzieckie dowództwo broniło się w tych dniach także w sposób, który dotykał ludności cywilnej. 17 listopada Stawka wydała rozkaz nr 0428, który nakazywał niszczyć i palić osiedla na zapleczu wojsk niemieckich, by pozbawić nieprzyjaciela kwater na zimę. Według części opracowań w wykonaniu tego samego rozkazu 28 listopada spuszczono wodę ze zbiorników na północ od Moskwy do rzek Jachroma i Siestra, by stopić lód i utrudnić Niemcom przejście; pod wodą znalazło się częściowo kilkadziesiąt wsi.

Skrzydło południowe: Kaszyra

Tego samego tygodnia na południu Moskwy rozstrzygały się losy drugiego ramienia kleszczy. 2 Armia Pancerna gen. płk. Heinza Guderiana, obchodząc Tułę od wschodu, 24 listopada zajęła Wieniow, a 25 listopada wysunięty oddział 17 Dywizji Pancernej doszedł do południowych przedmieść Kaszyry nad Oką, przez którą biegła droga na Moskwę. Zatrzymały go dywizjon artylerii przeciwlotniczej i 173 Dywizja Strzelecka, sformowana z moskiewskiego pospolitego ruszenia. Gen. armii Gieorgij Żukow przerzucił spod Sierpuchowa forsownym marszem 2 Korpus Kawalerii gen. mjr. Pawła Biełowa i 112 Dywizję Pancerną, wzmocnione wyrzutniami rakietowymi. 26 listopada korpus Biełowa otrzymał miano 1 Gwardyjskiego Korpusu Kawalerii, a 27 listopada uderzył na 17 Dywizję Pancerną i odrzucił ją od Kaszyry. Dalej na wschodzie inne dywizje Guderiana zajęły 25 listopada Skopin, ale nie miały sił, by iść dalej na Riazań. Tuła, obchodzona z dwóch stron, nadal się broniła.

Wyczerpanie

Pod koniec listopada Grupa Armii „Środek” była u kresu sił. Według niemieckich zestawień przytaczanych w literaturze 3 Grupa Pancerna miała w trzech dywizjach pancernych już tylko około 80 czołgów, a 4 Grupa Pancerna w czterech – około 170. Kompanie piechoty liczyły po kilkudziesięciu ludzi, brakowało paliwa, amunicji i koni. Mróz, który w drugiej połowie listopada sięgał kilkunastu, a na początku grudnia trzydziestu i więcej stopni, zabijał rannych i unieruchamiał silniki; zimowe umundurowanie wciąż do wojsk nie dotarło. Niemieckie szpitale zapełniały się odmrożonymi. Wsparcie z powietrza słabło, bo część jednostek 2 Floty Powietrznej przenoszono na Morze Śródziemne. 23 listopada Bock meldował dowództwu wojsk lądowych o wyczerpaniu swoich dywizji, ale polecono mu nacierać dalej. Naczelny dowódca wojsk lądowych feldmarsz. Walther von Brauchitsch w listopadzie przeszedł atak serca i coraz mniej znaczył w kwaterze Adolfa Hitlera.

Armia Czerwona też była wykrwawiona, ale – w przeciwieństwie do Niemców – miała odwody. Obok 1 Armii Uderzeniowej Stawka podciągała pod Moskwę 10 i 20 Armię, a z głębi kraju i z Dalekiego Wschodu kolejne dywizje. Moskwa, która w połowie października przeżyła panikę, w listopadzie była już twierdzą otoczoną rowami przeciwczołgowymi i zaporami.

Miejsce w wojnie

Jachroma była najdalej na wschód wysuniętym punktem, do którego doszło północne ramię niemieckich kleszczy. W kolejnych dniach Niemcy próbowali jeszcze iść na Moskwę wprost od północnego zachodu: 30 listopada zajęli Krasną Polanę i Puczki, około 30 kilometrów od Kremla, a 2 grudnia patrol saperów dotarł podobno w rejon Chimek, na przedmieścia stolicy. 1 grudnia zaatakowała w centrum 4 Armia feldmarsz. Günthera von Klugego, ale jej natarcie pod Naro-Fominskiem załamało się po kilku dniach. Tymczasem 30 listopada Józef Stalin zatwierdził plan kontrofensywy przygotowany przez Żukowa. 5 grudnia uderzył Front Kaliniński, a 6 grudnia Front Zachodni; 7 grudnia 1 Armia Uderzeniowa odbiła Jachromę, a w połowie grudnia Sołniecznogorsk i Klin.

28 listopada, w dniu, w którym niemiecki przyczółek pod Jachromą zaczął się kruszyć, na południowym skrzydle frontu wschodniego Armia Czerwona odbiła Rostów nad Donem. Były to dwa pierwsze sygnały, że kampania, która miała pokonać Związek Radziecki w ciągu kilku miesięcy, kończy się klęską. Most w Jachromie – zdobyty z zaskoczenia i po niespełna dwóch dniach oddany – stał się dla historyków obrazem całej listopadowej ofensywy: niemieckie wojska potrafiły jeszcze przebić się do celu, ale nie miały już sił, by go utrzymać.