Zatopienie HMS Barham

Po południu 25 listopada 1941 roku, na Morzu Śródziemnym na północ od Sidi Barrani, u wybrzeży Egiptu, niemiecki okręt podwodny U-331 porucznika marynarki Hansa-Diedricha von Tiesenhausena przedarł się przez osłonę niszczycieli i z odległości kilkuset metrów wystrzelił cztery torpedy do pancerników Floty Śródziemnomorskiej. Trzy trafiły HMS „Barham”. W ciągu kilku minut stary pancernik przewrócił się na lewą burtę, a potem rozerwał go wybuch komór amunicyjnych. Zginęło według brytyjskich danych 862 oficerów i marynarzy, około dwóch trzecich załogi. Eksplozję sfilmował operator kroniki filmowej Pathé z sąsiedniego pancernika „Valiant” i to nagranie stało się jednym z najbardziej znanych obrazów wojny na morzu. Brytyjczycy przez dwa miesiące ukrywali stratę przed nieprzyjacielem i przed własnym społeczeństwem.

Według rozpowszechnionej wersji „Barham” zatonął, „osłaniając konwoje na Morzu Śródziemnym”. W rzeczywistości pancerniki nie eskortowały konwoju: wyszły z Aleksandrii, by osłaniać brytyjskie krążowniki, które polowały na włoskie konwoje płynące z zaopatrzeniem do Libii.

Weteran Jutlandii

„Barham” był jednym z pięciu szybkich pancerników typu Queen Elizabeth, zbudowanych w czasie pierwszej wojny światowej. Wszedł do służby w 1915 roku, a rok później walczył jako okręt flagowy 5 Eskadry Pancerników w bitwie jutlandzkiej. Miał osiem dział kalibru 381 mm i wypierał około 33 tysięcy ton. Między wojnami został zmodernizowany, ale w przeciwieństwie do swoich bliźniaków „Warspite’a”, „Valianta” i „Queen Elizabeth” nie przeszedł gruntownej przebudowy, która wzmocniłaby jego pancerz pokładowy i ochronę podwodną.

Wojna zastała pancernik na Morzu Śródziemnym. W grudniu 1939 roku przeszedł do Home Fleet i już pod koniec miesiąca storpedował go U-30 Fritza-Juliusa Lempa; remont trwał pół roku. We wrześniu 1940 roku ostrzeliwał Dakar w czasie nieudanej wyprawy przeciw francuskiej Afryce Zachodniej, a potem przeszedł do Floty Śródziemnomorskiej adm. Andrew Cunninghama w Aleksandrii. W marcu 1941 roku walczył w bitwie u przylądka Matapan, gdzie razem z „Warspite’em” i „Valiantem” zniszczył nocą ogniem z bliska włoskie ciężkie krążowniki. 27 maja, w czasie walk o Kretę, trafiła go niemiecka bomba lotnicza; remont w Durbanie trwał do lata. W sierpniu wrócił do Aleksandrii jako okręt flagowy 1 Eskadry Pancerników wiceadm. Henry’ego Pridhama-Wippella, zastępcy Cunninghama.

U-Booty na Morzu Śródziemnym

Jesienią 1941 roku do zagrożeń, jakie znała dotąd Flota Śródziemnomorska – włoskiej floty, włoskiego i niemieckiego lotnictwa oraz min – doszło nowe. Pod koniec sierpnia Hitler postanowił, wbrew opinii dowódcy okrętów podwodnych Karla Dönitza, wysłać na Morze Śródziemne niemieckie U-Booty, by pomogły Włochom zablokować brytyjskie zaopatrzenie i wesprzeć wojska Rommla. Od końca września przez Cieśninę Gibraltarską przedostała się pierwsza grupa sześciu okrętów, a w listopadzie kolejne. Jednym z nich był U-331, który przeszedł cieśninę na przełomie września i października i przybył do bazy w Salaminie w Grecji. 13 listopada inny U-Boot, U-81, zatopił pod Gibraltarem lotniskowiec „Ark Royal”.

12 listopada U-331 wyszedł z Salaminy na patrol u wybrzeży Egiptu. 17 listopada wysadził na egipskim wybrzeżu siedmiu żołnierzy z jednostki specjalnej „Brandenburg”, którzy mieli wysadzić nadbrzeżną linię kolejową zaopatrującą 8 Armię; zadanie się nie powiodło. Następnie Tiesenhausen pozostał na wodach między Aleksandrią a As-Sallum.

Wypad przeciw konwojom

W tym czasie trwała już brytyjska ofensywa w Libii, operacja „Crusader”, a Rommel rzucił swoje dywizje pancerne ku granicy Egiptu. Rozstrzygnięcie zależało od tego, ile paliwa i amunicji zdoła dostarczyć do Libii przez morze. Od zniszczenia konwoju „Duisburg” w nocy z 8 na 9 listopada Włosi wysyłali statki pojedynczo i małymi grupami, kierując je często do Bengazi. Brytyjczycy, czytający włoskie depesze, znali wiele z tych rejsów. Pod koniec listopada w morze wyszły jednocześnie krążowniki z Aleksandrii i Zespół K z Malty, by przechwycić statki płynące do Cyrenajki. 24 listopada Zespół K zatopił na zachód od Krety dwa niemieckie statki, „Maritzę” i „Procidę”, wiozące między innymi paliwo dla lotnictwa.

Po południu 24 listopada z Aleksandrii wyszła też 1 Eskadra Pancerników: „Queen Elizabeth” z Cunninghamem na pokładzie, „Barham” i „Valiant” w osłonie ośmiu niszczycieli. Miała osłaniać krążowniki przed ewentualnym wyjściem włoskiej floty. Rano 25 listopada hydrofony U-331 wychwyciły odległy szum śrub dużych okrętów i Tiesenhausen ruszył na ich spotkanie.

Cztery minuty

Po południu oba zespoły płynęły kursami przeciwnymi. Około 16:18, według brytyjskich danych, operator sonaru (asdiku) na niszczycielu „Jervis” wykrył echo w odległości kilkuset metrów, ale uznał je za zbyt duże jak na okręt podwodny i zlekceważył. U-331 przeszedł pod osłoną niszczycieli, przepuścił prowadzący „Queen Elizabeth” i około 16:25 z odległości około 375 metrów wystrzelił cztery torpedy z dziobowych wyrzutni w stronę drugiego w szyku „Barhama”. Po strzale okręt podwodny stracił równowagę i jego kiosk wynurzył się tuż przed dziobem „Valianta”. Pancernik ostrzelał go z działek przeciwlotniczych, ale U-331 natychmiast zszedł w niekontrolowanym zanurzeniu na głębokość według niemieckich relacji ponad 250 metrów, daleko poza granicę bezpieczeństwa, i ocalał. Niszczyciele go nie zaatakowały.

„Barham” nie zdążył wykonać uniku. Trzy torpedy trafiły w lewą burtę w środkowej części kadłuba, tak blisko siebie, że wyrzuciły jeden wielki słup wody. Okręt szybko przechylił się na lewą burtę. Marynarze, którzy zdołali wydostać się na pokład, skakali do morza albo zsuwali się po kadłubie. Po około czterech minutach, gdy pancernik leżał już na boku, nastąpiła potężna eksplozja. Według ustaleń komisji śledczej pożar objął komory amunicji kalibru 102 mm, a od nich wybuchły główne komory amunicyjne. Po rozproszeniu się dymu „Barhama” już nie było.

Niszczyciele „Hotspur” i australijski „Nizam” wyłowiły z wody około 450 rozbitków, wśród nich Pridhama-Wippella. Dowódca pancernika, komandor (Captain) Geoffrey Cooke, zginął razem z okrętem. Według brytyjskich danych zginęło 862 oficerów i marynarzy, w tym dwóch zmarłych z ran już po uratowaniu; inne zestawienia podają nieco odmienne liczby. Z pokładu „Valianta” całą scenę sfilmował operator kroniki Pathé John Turner.

Tajemnica

Admiralicja i rząd postanowiły ukryć stratę. Tiesenhausen nie wiedział, co zatopił: zameldował jedynie trafienie torpedą pancernika typu Queen Elizabeth, a 3 grudnia wrócił do Salaminy. Brytyjczycy nie chcieli, by nieprzyjaciel dowiedział się, że Flota Śródziemnomorska ma o jeden pancernik mniej, ani by wiadomość osłabiła morale w czasie walk w Libii. Rodziny poległych otrzymały po kilku tygodniach zawiadomienia z prośbą, by nie rozmawiały o okolicznościach śmierci bliskich z nikim poza najbliższymi. Dopiero 27 stycznia 1942 roku, po kolejnych doniesieniach niemieckiego radia, Admiralicja ogłosiła zatopienie „Barhama”, tłumacząc, że trzeba było najpierw przeprowadzić konieczne przesunięcia sił. Tiesenhausen otrzymał wtedy Krzyż Rycerski Krzyża Żelaznego. Nagranie Turnera, objęte cenzurą, pokazano publiczności dopiero po latach.

Z ukrywaniem straty wiąże się dziwna historia. Medium spirytystyczne Helen Duncan twierdziła jeszcze przed oficjalnym ogłoszeniem, że na seansie ukazał się jej duch marynarza z „Barhama”. Zwróciło to na nią uwagę władz, a w 1944 roku została skazana na podstawie starej ustawy o czarach z 1735 roku – jako jedna z ostatnich osób w Wielkiej Brytanii.

Miejsce w wojnie

„Barham” był jedynym brytyjskim pancernikiem zatopionym na pełnym morzu przez okręt podwodny w czasie drugiej wojny światowej. Jego strata zapoczątkowała najczarniejsze tygodnie Floty Śródziemnomorskiej. 14 grudnia U-557 zatopił u Aleksandrii krążownik „Galatea”, 19 grudnia Zespół K wszedł pod Trypolisem na pole minowe i stracił krążownik „Neptune” i niszczyciel „Kandahar”, a w nocy z 18 na 19 grudnia włoscy płetwonurkowie na żywych torpedach wtargnęli do portu w Aleksandrii i podminowali „Queen Elizabeth” i „Valianta”, które osiadły na dnie basenu i na wiele miesięcy wypadły ze służby. W tym samym czasie Japonia zaatakowała na Dalekim Wschodzie, a 10 grudnia japońskie samoloty zatopiły u Malajów pancernik „Prince of Wales” i krążownik liniowy „Repulse”. Na początku 1942 roku Cunningham nie miał na Morzu Śródziemnym ani jednego sprawnego pancernika.

Zatopienie „Barhama” pokazało też, jak szybko niemieckie okręty podwodne zmieniły wojnę na Morzu Śródziemnym. W ciągu niespełna dwóch tygodni zatopiły lotniskowiec i pancernik, a w grudniu także krążownik. Dla Royal Navy była to lekcja, że stare pancerniki z czasów pierwszej wojny światowej, nawet w osłonie niszczycieli, są bezbronne wobec dobrze dowodzonego okrętu podwodnego, a ich czas jako głównej siły flot dobiega końca.